ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

అళియ రామరాయలు

అరవీటి కుటుంబ నాయకుడు, శ్రీకృష్ణదేవరాయల అల్లుడు (అళియ). అచ్యుతరాయల మరణం తర్వాత ఆయన, ఆయన సోదరులు తిరుమల, వేంకటాద్రి కలిసి సంరక్షక పాలకుడు సాళకం తిమ్మను పడగొట్టారు. ఆయన 1542లో సదాశివుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, 1565 వరకు ఆయన పేరు మీద సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన కుటుంబ భూములు కర్నూలు, ఆదోని, గుత్తి చుట్టూ ఉండేవి. ఆయన పాలకులు కొండవీడును పాలించారు. ఆయన దక్కన్ సుల్తానులను ఒకరిపై ఒకరిని ఉసిగొల్పాడు. చివరకు వారంతా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఏకమయ్యారు. 1565 జనవరి యుద్ధంలో ఆయనను పట్టుకుని తల నరికారు.

Photograph of a carved stone head with heavy-lidded eyes and a broad grimacing mouth showing teeth, against a dark background.
Photograph of a carved stone head with heavy-lidded eyes and a broad grimacing mouth showing teeth, against a dark background. · Henry Cousens (Archaeological Survey of India) (opens in a new tab) · Public domain

రామరాయలు శ్రీకృష్ణదేవరాయల కూతురును పెళ్లి చేసుకున్నందుకు ఆయనను అళియ, “అల్లుడు” అని పిలిచారు.12 1542 నుంచి 1565లో చనిపోయే వరకు రాజు సదాశివుడి పేరు మీద విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని పాలించిన ముగ్గురు అరవీటి సోదరులలో ఆయన పెద్దవాడు.12

సదాశివుడు “దాదాపు రామరాయల చేతిలో ఖైదీ” అని సూయెల్ (Sewell) రాశారు.23 రామరాయలు మొదట పేరుకు ఆయన మంత్రి, తర్వాత స్వతంత్రుడయ్యాడు.23 ముస్లిం చరిత్రకారులు రామరాయలనే రాజుగా భావించారు.23 విజయనగర సామ్రాజ్యం చూడండి.

కుటుంబం

అరవీటి కుటుంబం తన చరిత్రను సోమదేవ రాజు నుంచి లెక్కించింది. ఆయన ఏడు కోటలను పట్టుకున్నాడని చెబుతారు.4 ఆయన వంశీయుడు పిన్నమను అరవీటి ప్రభువు అంటారు.4 పిన్నమ కొడుకు అరవీటి బుక్క. ఆయన సాళువ నరసింహుని సేనాపతి.4

అరవీటి బుక్కకు ఆయన భార్య బల్లాదేవి వల్ల రామరాజు అనే కొడుకు పుట్టాడని రామరాజీయము చెబుతుంది.5 ఈ రామరాజు కర్నూలును ముట్టడించి తీసుకుని, దానిని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. ఆదోని నాయకుడిని అతని కోట నుంచి వెళ్లగొట్టాడు.5 ఆయన లక్కమాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. ఆయనకు తిమ్మ, కొండ, శ్రీరంగ అనే ముగ్గురు కొడుకులు పుట్టారు.6 మొదటి ఇద్దరూ ఓక్, ఆదోనిలను పాలించారు.6

వసుచరిత్రము ప్రకారం శ్రీరంగకు, ఆయన భార్య తిమ్మాంబకు ఐదుగురు కొడుకులు: కోన, తిమ్మ, రామ, తిరుమల, వేంకట.7 వారిలో రాముడు అందరికంటే ప్రసిద్ధుడు.7 సూయెల్ తర్వాత ఇచ్చిన వంశవృక్షం శ్రీరంగ భార్యను తిరుమలాంబ అంటుంది.8

రామరాయలు చక్రవర్తి కృష్ణరాయల కూతురు తిరుమలాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడని రామరాజీయము చెబుతుంది.9 ఆమె వల్ల ఆయనకు కృష్ణప్ప, పెద్ద తిమ్మ అనే ఇద్దరు కొడుకులు పుట్టారు.9 ఆయన అప్పలాంబ, కొండమ్మ, లక్ష్మమ్మలను కూడా పెళ్లి చేసుకున్నాడు. లక్ష్మాంబ వల్ల ఆయనకు శ్రీరంగరాయలు పుట్టాడు.9

కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (Krishnaswami Aiyangar) హండే అనంతపురం చరిత్రను సంక్షిప్తంగా చెప్పారు.10 ఆయన సారాంశం ప్రకారం, రామరాయల సోదరుడు తిరుమల కృష్ణదేవరాయల మరో రాణి చిన్నాదేవి కూతురును పెళ్లి చేసుకున్నాడు.10 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, తిరుమల చూడండి.

1542 పోరాటం

అచ్యుతుడి మరణం తర్వాత ఆయన బావమరుదులు, సాళకం తిరుమలలు అధికారంలో ఉన్నారు.11 సాళకం తిమ్మ నిర్వహణపై రామరాయలు, ఆయన సోదరులు అసంతృప్తితో గుత్తికి వెళ్లిపోయారని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.11 వారు ఆదోని, గుత్తి, పెనుకొండ, గండికోట, కర్నూలులలో సైన్యాన్ని కూడగట్టారు. “అక్కడ వారికి అత్యధిక మద్దతు దొరికింది”.11 వారు రాజధాని బయట తిమ్మను ఓడించి, సదాశివుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు.11

హండే అనంతపురం చరిత్ర మరిన్ని వివరాలు ఇస్తుంది.10 రామరాయలు అల్లుడిగా పాలించాలని కృష్ణదేవరాయల రాణులు కోరుకున్నారు.10 సాళకం తిమ్మయ్య దక్కన్ సుల్తానులను సాయానికి పిలిచాడు.10 ఆయనను “కేవలం ఒక గొల్ల (గొర్రెల కాపరి)” అనుకుని ఆయన సొంత సైనికులు ఆయనను విడిచిపెట్టారు. ఆయన చంపబడ్డాడు.10

ఫెరిష్తా (Ferishta) ఈ కథను వేరుగా చెబుతారు.121314 ఆయన కథనంలో రామరాయలు ఆయన హీమ్‌రాజ్ అని పిలిచే ఒక మంత్రికి వారసుడు. “హోజే” తిరుమల ఆయన ప్రత్యర్థి.121314 ఫెరిష్తా మంత్రి సాళువ తిమ్మను, ఆయన సేవ చేసిన రాజులను కలగాపులగం చేసి, “ముగ్గురినీ ఒకే వ్యక్తిగా చేశారు” అని సూయెల్ భావించారు.121314 అచ్యుతదేవరాయలు చూడండి.

అసలైన పాలకుడు

ముగ్గురు సోదరులు, పెద్ద సోదరుల కొడుకులు, వారి మేనల్లుళ్లు అందరూ రామరాజీయములో చెప్పిన సుల్తానులతో యుద్ధాలలో కనిపిస్తారని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.11 ఈ తెలుగు కథనాలు “ఫెరిష్తాతో కలిపి చదివితే ఎంతో విలువైనవి” అని ఆయన అంచనా వేశారు.11

రామరాయలు ఒకసారి బీజాపూర్‌కు వ్యతిరేకంగా అహ్మద్‌నగర్‌తో, మరోసారి అహ్మద్‌నగర్‌కు వ్యతిరేకంగా బీజాపూర్‌తో మిత్రత్వం చేసిన తీరును సూయెల్ వివరించారు.15 1551లో ఆయన, నిజాం షా కలిసి రాయచూరు, ముద్గల్‌లను తీసుకున్నారు. దాంతో దోఆబ్ మళ్లీ విజయనగరానికి దక్కింది.15 ఆయన గోల్కొండ కాబోయే సుల్తాన్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షాకు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు. తన సొంత అధికారులలో ఒకరి నుంచి తీసుకున్న ఒక ఎస్టేట్‌ను ఆయనకు ఇచ్చాడు.1617

1560ల మొదట్లో అహ్మద్‌నగర్‌పై ఉమ్మడి దండయాత్ర జరిగింది.1819 దాని తర్వాత గోల్కొండ, బీజాపూర్ ఆయనకు భూములు ఇచ్చాయి. ఆయన గోల్కొండ నుంచి ఘన్‌పూర్, పానగల్‌లను గెలుచుకున్నాడు.1819 సూయెల్ ఇలా రాశారు: “అది చివరి హిందూ విజయం.”1819 కుతుబ్ షాహీలు చూడండి.

రామరాజీయము ఆయన బిరుదులను జాబితాగా ఇస్తుంది.209 వాటిలో ఇవి ఉన్నాయి:209

  • కొండవీడు దుర్గాధీశుడు
  • చంద్రగిరి దుర్గాధీశుడు
  • ఉదయగిరి రక్షకుడు
  • కొండపల్లిని పట్టుకున్నవాడు
  • వినుకొండ రక్షకుడు
  • నాగార్జునకొండలో కొత్త కోటలు కట్టించినవాడు
  • వరంగల్ నగర రక్షకుడు
  • “తన విల్లుతో రాజమండ్రి రాజును లొంగదీసిన వీరుడు”209

కొండవీడులో ఆయన పాలకుల పేర్లు ఉన్న భాగాలను కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సేకరించారు.212223 వారిలో రామయామాత్యుడు ఒకరు. ఆయన రామరాయల ఆదేశంతో సంగీతంపై సంస్కృత గ్రంథం స్వరమేళకళానిధి రాశాడు.212223 ఆళ్వారులపై తెలుగు కావ్యం రాసిన ఆయన మేనల్లుడు సిద్ధిరాజు తిమ్మరాజు, పెమ్మసాని తిమ్మ కూడా వారిలో ఉన్నారు.212223 కొండవీడు, వరంగల్ చూడండి.

ఆస్థానం, మతం

కవి భట్టుమూర్తి “రామరాయల ఆస్థానాన్ని అలంకరించాడు” అని చెంచయ్య (Chenchiah), భుజంగరావు (Bhujanga Rao) రాశారు.247 ఆయనను రామరాజభూషణుడు, “రామరాజు ఆస్థానానికి ఆభరణం” అని పిలిచారు.247 స్వరమేళకళానిధి రామరాయలను ఆయన మంత్రి రామయామాత్యుడు కట్టించిన రాజమహల్‌లో ఉన్నట్లు వర్ణిస్తుంది.21 అక్కడ ఆయన సాహిత్య, సంగీత పండితుల మధ్య సమయం గడిపాడు.21

శ్రీవైష్ణవ ఆచార్యుడు తాతాచార్యులు ఆయన గురువు.2526 మాధ్వ ఆచార్యుడు విజయీంద్రుడు తన పాండిత్యానికి ఆయన నుంచి “రత్నాభిషేకం” పొందాడు.2526 ఆయన దాయాదులు రామరాజు విఠల, చిన్న తిమ్మ దక్షిణాన చాలా దూరం వరకు దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించారు.1127 అక్కడ వారు తామ్రపర్ణి నది ఒడ్డున విజయస్తంభం నిలిపారు.1127

1565 యుద్ధం

సూయెల్ ఫెరిష్తాను అనుసరించి, చివరి యుద్ధానికి రామరాయల అహంకారాన్నే కారణంగా చెప్పారు.1828 ఆయన సుల్తానుల రాయబారులను అవమానించి, వారికి కూర్చోవడానికి ఆసనాలు ఇవ్వలేదు.1828 అహ్మద్‌నగర్‌పై దండయాత్ర సమయంలో ఆయన తన సైనికులను మసీదులను అపవిత్రం చేయనిచ్చాడు.1828

బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ, బీదర్ సుల్తానులు ఏకమై కృష్ణా నదికి దక్షిణాన ఆయనను ఎదుర్కొన్నారు.293031 కూటో (Couto) ఆయనను “తొంభై ఆరేళ్ల వయసువాడు, కానీ ముప్పై ఏళ్ల మనిషిలా ధైర్యవంతుడు” అన్నారని సూయెల్ గుర్తించారు.293031 ఆయన ఒక పల్లకీ నుంచి యుద్ధాన్ని నడిపించాడు.293031 ఒక ఏనుగును చూసి పల్లకీ మోసేవారు పారిపోవడంతో ఆయనను పట్టుకున్నారు.293031 హుసేన్ నిజాం షా ఆదేశంతో ఆయన తల నరికారు. హిందూ సైనికులు చూసేలా ఆ తలను ఈటె మీద ఎత్తి చూపారు.293031

సూయెల్ ఆ యుద్ధాన్ని 1565 జనవరి 23గా, ఆయన తర్వాతి రచన జనవరి 25గా చెబుతాయి.3233 సోదరుల నాయకత్వంలో సదాశివుడి ప్రభుత్వ విధానాన్ని 1928లో కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ సంక్షిప్తంగా చెప్పారు.34 అది సుల్తానులతో ఒకరి తర్వాత ఒకరితో మిత్రత్వం చేసే విధానం, “ముస్లిం మతాన్ని అనవసరంగా అవమానించడం”.34 “ఎవరి మధ్య విభేదాల వల్ల ఆయన చాలా కాలం వర్ధిల్లి ఉండేవాడో, వారినే ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఏకం చేసిన మూర్ఖపు అహంకారం” కూడా అందులో కనిపించింది.34 విజయనగర సామ్రాజ్యం చూడండి.

Footnotes

  1. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 181 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 193 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 80, extract 28, the Ramarajiyamu (Narapativijayamu) (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  5. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 102, extract 34, the Ramarajiyamu (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 103, the Ramarajiyamu (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 216, extract 66, the Vasucharitramu of Bhattu Murti (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 402 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 184, the Ramarajiyamu (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  10. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 178, extract 56, the annals of Hande Anantapuram (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  11. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  12. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 168–169 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  14. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 169–170 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 190 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 188–189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 189, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 196–197, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  19. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 198 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), pp. 182–183, extract 57, the Ramarajiyamu (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  21. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 190, extract 58, the Svaramelakalanidhi of Ramayamatya (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  22. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 211, extract 63, the Paramayogivilasamu of Siddhiraju Timma Raju (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  23. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 112, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  24. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 202, extract 60, the Prapannamritam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  26. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 252, extract 84, the Raghavendravijaya (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  27. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 205, extract 61, the Balabhagavatam of Konerunatha (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  29. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 203 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  30. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 204 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  31. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 205 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  32. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 202 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  33. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 403, notes to the pedigrees (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  34. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 499 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

విజయనగర సామ్రాజ్యం

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646

సుమారు 1336లో తుంగభద్రపై హరిహర, బుక్క సోదరులు స్థాపించిన దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యం. సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు వంశాలు దానిని వరుసగా పాలించాయి. పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుండి అది రాయలసీమను, నెల్లూరు దేశాన్ని పట్టుకుంది. తెలుగు తీరం కోసం అది రెడ్లతో, వెలమలతో, బహమనీలతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో అది ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని సింహాచలం వరకు నడిచింది. దాని ఆస్థానం తెలుగును ఉన్నత కవిత్వ భాషగా చేసింది. 1565 ఓటమి తర్వాత దాని రాజులు పెనుకొండ, చంద్రగిరిల నుండి పాలించారు. 1640లలో గోల్కొండ చివరి తెలుగు జిల్లాలను తీసుకునే వరకు అది కొనసాగింది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A Contribution to the History of India (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1900, pp. 110, 168–171, 180–205. [Public domain]
  2. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 498–499. Chapter XVIII by S. Krishnaswami Aiyangar. [Public domain]
  3. S. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (opens in a new tab), University of Madras, 1919, pp. 15–18, 80, 102–103, 112, 178–184, 190, 202, 211, 216, 252. [Public domain]
  4. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press (Y.M.C.A.), Calcutta / Oxford University Press, London, 1928, pp. 80. [Public domain]
  5. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 402–403. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: