తిరుపతి, తిరుమల

పాత ఉత్తర ఆర్కాటు (తర్వాత చిత్తూరు) జిల్లాలో తిరుమల కొండల పాదాల వద్ద ఉన్న యాత్రా పట్టణం, దాని పైన ఉన్న కొండ పట్టణం తిరుమల. తిరుమలలో వేంకటేశ్వర ఆలయం ఉంది. జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ పుస్తక సవరణకర్తలు దాన్ని మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో అత్యంత పవిత్రమైనది అని పిలిచారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన తూర్పు యుద్ధాల తర్వాత దాన్ని సందర్శించి, ఆభరణాలు ఇచ్చి, తన, తన రాణుల రాగి విగ్రహాలను నిలిపాడు. తర్వాతి ఆరవీడు రాజులు దాని దేవుడి సన్నిధిలో దానాలు చేశారు, కొండ కనిపించే చంద్రగిరిలో నివసించారు.

ఒక్క చూపులో

తిరుపతి పాత ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్లాలో తిరుమల కొండల పాదాల దగ్గర ఉన్న యాత్రా పట్టణం. దాని ప్రజలు కొండ ఆలయానికి వచ్చే యాత్రికుల మీదే బతుకుతున్నారని 1894 నాటి మాన్యువల్ చెప్పింది. పట్టణంలో పదిహేను ఆలయాలు ఉన్నాయి.^1,2

కొండ ఆలయం ప్రెసిడెన్సీలో అత్యంత సంపన్నమైనదిగా పేరు పొందిందని, నిశ్చయంగా అత్యంత పవిత్రమైనదని 1910లో ఫెర్గూసన్ పుస్తక సవరణకర్తలు రాశారు. 1870లో గ్రిబుల్ దానిలోకి వెళ్లే వరకు ఏ విదేశీయుడినీ కొండ ఎక్కనివ్వలేదు.^5,6

తిరుమల ఆలయం 1514 నాటి కృష్ణదేవరాయల శాసనాలను, ఆయన రాణుల దానాల శాసనాలను భద్రపరుస్తుంది. వేంకటపతి దానపత్రాలను తిరుమల కొండపై దేవుని సన్నిధిలో ఇచ్చారని కృష్ణ శాస్త్రి గుర్తించారు.^7,8,10

High-contrast halftone of a standing stone figure of a king with a tall crown, hands joined, on a base. Printed sideways. · H. Krishna Sastri, Archaeological Survey of India, Annual Report 1911-12 (Government of India, 1915); photograph taken for the purpose (p. 189, note 3) (opens in a new tab) · Public domain

1894 నాటి ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ ఇలా వర్ణిస్తుంది: “తిరుపతి: పవిత్ర యాత్రా కొండ అయిన ఎగువ తిరుపతి లేదా తిరుమల నుంచి వేరు చేయడానికి కొన్నిసార్లు దిగువ తిరుపతి అని పిలుస్తారు”.¹² దిగువ పట్టణం “ఇరుకైన, మురికి వీధులతో, అస్తవ్యస్తంగా కట్టి ఉంది” అని అది చెబుతుంది.¹² “కొండలపై ఉన్న ఆలయ పవిత్రత లేకపోతే, ఆ చోటు త్వరలోనే ప్రాముఖ్యం కోల్పోయేది” అని మాన్యువల్ జోడిస్తుంది.¹² ఎందుకంటే “నివాసులు తమ జీవనోపాధిని యాత్రికుల నుంచే పొందుతారు”.¹²

పట్టణంలో పదిహేను ఆలయాలు ఉన్నాయి.¹² వాటిలో ప్రధానమైనవి గోవిందరాజస్వామి, రామస్వామి ఆలయాలు. వీటిలో “మొదటిదానికి ఆకట్టుకునే గోపురం” (ద్వార శిఖరం) ఉంది.¹²

“లేదా పవిత్ర కొండ” అయిన తిరుమల 6 మైళ్ల దూరంలో శ్రేణి పైన ఉంది.³⁴ మాన్యువల్‌కు ఆ పట్టణం “చాలా నిరాశ కలిగించే దృశ్యం”గా అనిపించింది.³⁴ “నిజంగా గమనించదగిన ఏకైక నిర్మాణం పట్టణం అంచున ఉన్న వేయి స్తంభాల మంటపం” అని అది చెప్పింది.³⁴ ఈ మండపం ఆలయం కంటే తర్వాతిదని అది అంచనా వేసింది.³⁴ వేంకటేశ్వర ఆలయం, తిరుమల, చంద్రగిరి పేజీలు చూడండి.

కొండ ఆలయం

కొండ ఆలయం “ప్రెసిడెన్సీలోని అన్ని ఆలయాలలో అత్యంత సంపన్నమైనదిగా, అత్యంత వైభవమైనదిగా పేరు పొందింది, అది నిశ్చయంగా అత్యంత పవిత్రమైనది” అని 1910లో జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ (James Fergusson) పుస్తక సవరణకర్తలు రాశారు.⁵⁶ అది ఎంత పవిత్రమైనదంటే “నమ్మకం లేని ఏ విదేశీయుడినీ పవిత్ర కొండ ఎక్కడానికి ఎప్పుడూ అనుమతించలేదు”.⁵⁶

1870లో ఒక హంతకుడిని వెంటాడుతున్న బృందంతో కలిసి జె. డి. బి. గ్రిబుల్ (J. D. B. Gribble) దానిలోకి ప్రవేశించారు.⁵⁶ “నా యవ్వనపు మరో భ్రమ నాశనమైంది” అని ఆయన అన్నారు.⁵⁶ సవరణకర్తలు దాన్ని “రెండవ తరగతి ద్రావిడ ఆలయానికి సరైన నమూనా, కానీ దుర్భరమైన శిథిల స్థితిలో, మరమ్మతు లేకుండా ఉంది” అని అంచనా వేశారు.⁵⁶

తిరుమలలో విజయనగరం

తిరుమల ఆలయం తెలుగు, కన్నడ, తమిళ భాషలలో కృష్ణదేవరాయల 1514 నాటి శాసనాలను భద్రపరుస్తుంది.⁷⁸ వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) సారాంశంలో, వాటిలో ఒకటి “కృష్ణరాయలు ప్రతాపరుద్ర గజపతిపై చేసిన దాడిని” పేర్కొంటుంది.⁷⁸ 1512–13 నాటి రెండు శాసనాలు ఆయన రాణుల దానాలను నమోదు చేస్తాయి.⁷⁸

తిరుపతిలో రాజు షోడశ మహాదానాలు చేసి, ఆభరణాలు, బంగారం సమర్పించాడని తెలుగు రాయవాచకము చెబుతుంది.⁹ దేవుడి ముందు తన, తన రాణులు తిరుమలదేవి, చిన్నాదేవి రాగి విగ్రహాలను ఆయన నిలిపాడని అది చెబుతుంది.⁹ 1915లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి (H. Krishna Sastri) ఆ విగ్రహాల ఫోటోను ప్రచురించారు.¹⁰

1520 నాటి కొండవీడు స్తంభ శాసనం రఘునాయక దేవుడి కోసం సుంకాలు విధిస్తుంది.¹¹ వాటిని “తిరుమల కొండలకు (వెళ్లే దారుల) వంటి (ప్రజలు) తిరిగే దారులలో” వసూలు చేసేవారు.¹¹ కృష్ణదేవరాయలు, ఆయన రాణుల తిరుమల శాసనాలు (1513–1514), శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పేజీలు చూడండి.

వేంకటపతి రాగి రేకుల దానపత్రాలన్నింటిపై శ్రీ వేంకటేశ అనే సంతకం ఉందని కృష్ణ శాస్త్రి గుర్తించారు.¹⁰ వాటిని “తిరుమల కొండపై వేంకటేశ దేవుడి సన్నిధిలో” చేశారు.¹⁰ దీని నుంచి రాజధానిని పెనుకొండ నుంచి “తిరుపతికి దగ్గరి పట్టణమైన” చంద్రగిరికి మార్చారని ఊహించారు.¹⁰ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద పేరు రాసిన వేంకటపతిరాయల రాగి విగ్రహం ఉంది.¹⁰ రెండవ వేంకటపతిరాయలు పేజీ చూడండి.

Arthur F. Cox, rev. Harold A. Stuart, Madras District Manuals: North Arcot, Vol. II (1894), p. 326 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Cox and Stuart, North Arcot Manual, Vol. II (1894), p. 327 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Cox and Stuart, North Arcot Manual, Vol. II (1894), p. 328 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Cox and Stuart, North Arcot Manual, Vol. II (1894), p. 331 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
James Fergusson, History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I, revised by James Burgess (1910), p. 404, note 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Fergusson, Indian and Eastern Architecture, Vol. I (1910), p. 407, note continued (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 472, Chittoor No. 9-A (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 473, Chittoor Nos. 9-M and 9-N (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), p. 117, extract from the Rayavachakamu (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
H. Krishna Sastri, “The Third Vijayanagara Dynasty; its Viceroys and Ministers”, Archaeological Survey of India, Annual Report 1911–12 (1915), p. 189 and note 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
H. Luders and H. Krishna Sastri, “Kondavidu Inscription of Krishnaraya”, Epigraphia Indica VI (1900–01), p. 232 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²