తెలుగు చరిత్రTelugu History

మూడవ ఇంద్రుడు (రాష్ట్రకూటుడు)

నిత్యవర్ష అనే పేరున్న మూడవ ఇంద్రుడు 915 ఫిబ్రవరిలో పట్టాభిషేకం చేసుకున్న రాష్ట్రకూట రాజు, రెండవ కృష్ణుని మనవడు. నల్గొండ ప్రాంతంలోని పాడతూరులో ఆయన కాలపు ఒక స్తంభ శాసనం కొల్లిపాక ఏడువేల ప్రాంతాన్ని పాలించిన నాయకుని పేరు చెబుతుంది. రాష్ట్రకూటులు కడప వైపు విస్తరించడం ఆయన కాలంలోనే మొదలైందని కడప గెజిటీర్ అంటుంది. రెండవ యుద్ధమల్లుని తూర్పు చాళుక్య సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడానికి ఆయన వేంగికి పెద్ద సైన్యాన్ని పంపాడని కె. ఎ. నీలకంఠ శాస్త్రి, ఎన్. వెంకటరమణయ్య రాశారు. ఆయన కూతురు వేములవాడ రెండవ అరికేసరిని పెళ్లి చేసుకుంది.

మూడవ ఇంద్రుడు రాష్ట్రకూటుల రాజు; 915లో పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు.1 ఆయన కాలపు ఆధారాలు నల్గొండ జిల్లా నుంచి కడపలోని పెన్నా లోయ వరకు తెలుగు దేశంలో కనిపిస్తాయి.23 వేంగి అంతర్యుద్ధాల్లో కూడా ఆయనకు పెద్ద పాత్ర ఉందని చరిత్రకారులు చెబుతారు.45

ఆయన ఎవరు

మూడవ ఇంద్రుడు రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ కృష్ణుని మనవడు.61 ఆయన తండ్రి జగత్తుంగుడు సింహాసనం ఎక్కకుండానే చనిపోయాడు; అందుకే కిరీటం తాత నుంచి నేరుగా మనవడికి వచ్చింది.61 ఇంద్రుడు నిత్యవర్ష (“ఎప్పుడూ కురిసేవాడు”) అనే బిరుదు పెట్టుకున్నాడు.1 ఆయన నవసారి దానపత్రాల ప్రకారం పట్టాభిషేక ఉత్సవం 915 ఫిబ్రవరి 24న జరిగింది.1 ఆ రోజు ఆయన బంగారంతో తులాభారం తూగి, త్రాసులో ఉండగానే ఒక బ్రాహ్మణునికి ఒక గ్రామాన్ని దానం చేశాడని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ రాశారు.1

తెలుగు దేశంలో ఆధారాలు

నల్గొండ జిల్లాలోని పాడతూరులో ఒక స్తంభంపై ఉన్న కన్నడ శాసనం నిత్యవర్షుని కాలానిది.2 దాని తేదీ శక 835 (913; శకం సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి).2 నుర్మడిధవళుడు అనే మహాసామంతుని, కొల్లిపాక ఏడువేల ప్రాంతాన్ని పాలించిన ఆయన కింది నాయకుడు గొమ్మరసుని అది పేర్కొంటుంది.2 పాడతూరులోని ఒక ఆలయానికి ఇచ్చిన భూదానాలను అది నమోదు చేస్తుంది.2 కొలనుపాక చూడండి.

రాష్ట్రకూటులు విస్తరణ, దండయాత్రల విధానాన్ని మూడవ ఇంద్రుని కాలంలోనే చేపట్టారని కడప గెజిటీర్ (1915) రాసింది.3 ఆయన సేనానిని పొగిడే కన్నడ పద్యాలు జమ్మలమడుగుకు ఐదు మైళ్ల దక్షిణాన, పెన్నా ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న దానవులపాడులో ఉన్నాయి.3 కడప చూడండి.

మూడవ ఇంద్రుడు, వేంగి

నాల్గవ విజయాదిత్యుని మరణం తర్వాత తూర్పు చాళుక్య రాజ్యమైన వేంగి సుదీర్ఘ అంతర్యుద్ధంలో పడింది.4 మూడవ ఇంద్రుడు అందులో పాల్గొన్నాడని కె. ఎ. నీలకంఠ శాస్త్రి, ఎన్. వెంకటరమణయ్య (1960) రాశారు.45 వారి కథనం ప్రకారం, రాజు మొదటి అమ్మరాజుకు బంధువులే ఎదురుతిరిగి మూడవ ఇంద్రుని సాయం పొందారు.4 అమ్మరాజు వారిని ఓడించి సింహాసనాన్ని నిలబెట్టుకున్నాడు.4 మొదటి అమ్మరాజు చూడండి.

తర్వాత ఇంద్రుడు వేంగిని రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యంలో కలపాలని కోరుకున్నాడని వారు రాశారు.5 అందుకే యువరాజు రెండవ యుద్ధమల్లునికి సాయంగా పెద్ద సైన్యాన్ని పంపాడు.5 దానితో యుద్ధమల్లుడు రాజు భీముని వెళ్లగొట్టి సింహాసనం ఆక్రమించాడు.5 కానీ దేశంలో చాలా భాగాన్ని రాష్ట్రకూట అధికారులే పట్టుకుని ఉన్నారు; వారు అతన్ని పెద్దగా లెక్కచేయలేదు.5 రెండవ యుద్ధమల్లుడు చూడండి.

వేములవాడ

ఇప్పటి కరీంనగర్ జిల్లాలోని వేములవాడ చాళుక్యులు మూడవ ఇంద్రుని సామంతులు.7 వారి రాజు రెండవ నరసింహుడు తన ప్రసిద్ధ ఉత్తరాది విజయాలను మూడవ ఇంద్రుని సేవలోనే సాధించాడని ఎన్. వెంకటరమణయ్య వాదించారు.7 ఇంద్రుని కొడుకు కాంబే రేకులు అవే విజయాలను చాలావరకు ఇంద్రునికే ఆపాదిస్తాయి.7 నరసింహుని కొడుకు రెండవ అరికేసరి ఇంద్రరాజు కూతురు రేవకనిర్మడిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు.8 రెండవ నరసింహుడు, రెండవ అరికేసరి చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

  • ఆయన పాలనా కాలం. ఫ్లీట్ దగ్గర మూడవ ఇంద్రునికి ఉన్న చివరి తేదీ 916–17; నాల్గవ గోవిందునికి మొదటి తేదీ 918 డిసెంబర్.910 వెంకటరమణయ్య మూడవ ఇంద్రునికి 915 నుంచి 929 వరకు ఇచ్చారు.11
  • పాడతూరు తేదీ. ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా సారాంశం ఆ శాసనాన్ని నిత్యవర్షుని కాలంలో 913 నాటిదిగా చెబుతుంది.2 ఫ్లీట్ మూడవ ఇంద్రుని పట్టాభిషేకాన్ని 915 ఫిబ్రవరికి వేశారు.1
  • మొదటి అమ్మరాజు శత్రువులు. నీలకంఠ శాస్త్రి, వెంకటరమణయ్య అమ్మరాజుపై తిరుగుబాటును మూడవ ఇంద్రుని కాలంలో ఉంచారు.4 ఫ్లీట్ అదే కథను ఇంద్రుని కొడుకు నాల్గవ గోవిందుని కాలంలో చెప్పారు; ఆయనకు 918 డిసెంబర్ నాటికే తేదీ ఉంది.10

Footnotes

  1. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 415 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  2. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 80, Rashtrakuta No. 13, summarising Indian Archaeology 1992–93, pp. 114–115. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, “The Eastern Chalukyas”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 482 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Nilakanta Sastri and Venkataramanayya, in The Early History of the Deccan (1960), p. 483 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 414 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  8. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  9. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 416 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 417 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 11 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

రాజవంశాలు

మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు

సుమారు క్రీ.శ. 753–973

రాష్ట్రకూటులు 750లలో బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి, 973 వరకు మాన్యఖేట (మళఖేడ్) నుంచి పాలించిన దక్కన్ రాజవంశం. తెలుగు దేశంలో వారు అలంపురం, కర్నూలు ప్రాంతంలోని చాళుక్య భూములను స్వాధీనం చేసుకుని, రెండు శతాబ్దాల పాటు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో పోరాడారు. వేములవాడ చాళుక్యుల వంటి సామంతుల ద్వారా వారు తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. వారి శాసనాలు అలంపురం, బోధన్ నుంచి వరంగల్, నల్గొండ వరకు కనిపిస్తాయి. మూడవ కృష్ణుని ఆధీనంలో కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగం ఉండేది. 973లో కళ్యాణి చాళుక్యుల రెండవ తైలపుడు చివరి రాజు రెండవ కక్కను పడగొట్టాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 414–417. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts, chapter III, The Rashtrakutas of Malkhed. [Public domain]
  2. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1915, pp. 29. [Public domain]
  3. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 80. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. G. Yazdani (ed.); Part VII by K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Early History of the Deccan, Parts VII-XI, Oxford University Press, London, published under the authority of the Government of Andhra Pradesh, 1960, pp. 482–483. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Eastern Chalukyas. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (opens in a new tab), The Archaeological Department, Government of Hyderabad (printed at the G. S. Press, Madras), 1953, pp. 11, 25, 84. Hyderabad government work, 1953. Paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: