ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

నల్గొండ

దక్షిణ తెలంగాణలోని పట్టణం, నిజాం రాజ్యంలోని ఒక జిల్లాకు కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer దాని కోటను, దాని ఉస్మాన్‌గంజ్ సంతను, దాని చుట్టూ ఉన్న తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాను వర్ణిస్తుంది. 1905లో ఆ జిల్లాకు చేర్యాల (జనగాం), కోదాడ వచ్చాయి. 1877, 1899–1900 కరువులలో జిల్లా బాధపడింది. 1946–48లో అది రైతాంగ పోరాటానికి, రజాకార్ల దాడులకు కేంద్రంగా ఉంది.

నల్గొండ దక్షిణ తెలంగాణలోని పట్టణం. నిజాముల కాలంలో ఇది దక్షిణాన కృష్ణా నది వరకు విస్తరించిన ఒక జిల్లాకు కేంద్రం.1 దాని ప్రజలలో చాలామంది తెలుగు మాట్లాడేవారు.2 జిల్లా కరువులను, రెవెన్యూ సంస్కరణలను చూసింది. 1940లలో అది గ్రామాలలో సాయుధ పోరాటానికి కేంద్రం అయింది.34

పట్టణం

హైదరాబాద్ గురించిన Imperial Gazetteer of India (భారత సామ్రాజ్య గెజిటీర్) సంపుటి (1909) నల్గొండను రెండు కొండల మధ్య ఉన్నట్లు వర్ణిస్తుంది.5 ఉత్తర కొండపై షా లతీఫ్ అనే ముస్లిం పీరు సమాధి ఉంది.5 దక్షిణ కొండపై రాతి గోడతో కూడిన బలమైన కోట ఉంది.5 ఈ పట్టణాన్ని ఒకప్పుడు నీలగిరి అని పిలిచేవారని, మొదటి బహమనీ రాజు అల్లావుద్దీన్ బహమన్ షా దాన్ని జయించిన తర్వాత దానికి ఈనాటి పేరు వచ్చిందని గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 దానిలో మంత్రి మీర్ ఆలం కట్టించిన ఒక పెద్ద విడిది గృహం (సరాయి), ఉస్మాన్‌గంజ్ అనే రద్దీ సంత, ఒక జైలు, ఒక వైద్యశాల, బాలుర, బాలికల పాఠశాలలు ఉండేవి.5 1901లో పట్టణంలో 5,889 మంది ఉండేవారు.5

జిల్లా

1901లో జిల్లాలో 699,799 మంది ఉండేవారు.6 వారిలో సుమారు 91 శాతం మంది తెలుగు మాట్లాడేవారు.2 కాపులను (రైతులను) గెజిటీర్ అతి పెద్ద కులంగా లెక్కిస్తుంది.2 చెరువుల (నీటి నిల్వ కుంటల), మూసీ, ఇతర నదుల కాలువల నీరు పారే భూమిలో వరి పండించేవారు.7 చర్లపల్లి, పానగల్లులలో నేతగాళ్లు సన్నని పట్టు బట్టలు నేసేవారు. భువనగిరిలో కుమ్మరులు హైదరాబాద్‌లో అమ్మడానికి తేలికైన నీటి పాత్రలు తయారు చేసేవారు.8

జిల్లాలో భూమి శిస్తు గురించి గెజిటీర్ ఒక చిన్న చరిత్ర ఇస్తుంది:39

  • 1821 వరకు ప్రతి పది గ్రామాలకు ఒక అంచనాదారు (అంచనాదార్) నిలిచి ఉన్న పంటల విలువ కట్టేవాడు.3
  • 1821లో రెవెన్యూ నిర్వాహకులు (జిలాదార్లు) గ్రామ పెద్దలతో పది సంవత్సరాల ఒప్పందాలు చేసుకున్నారు.3
  • 1835 నుంచి గ్రామాల సమూహాలను సర్బస్తా (గుత్త) పద్ధతి కింద జమీందారులకు (రెవెన్యూ గుత్తేదారులకు) ఇచ్చారు.9
  • 1866లో క్రమబద్ధమైన జిల్లాలు ఏర్పాటు చేసినప్పుడు గుత్త పద్ధతి ముగిసింది. ఒక్కో బిఘా (ముప్పావు ఎకరం)కు నిర్ణీత రేట్లు పెట్టారు.9

1909 నాటికి జిల్లా రెవెన్యూ సర్వే ఇంకా పూర్తి కాలేదు.9 నల్గొండ, మిర్యాలగూడ (అప్పుడు దేవల్‌పల్లి) తాలూకాలకు మాత్రమే కొత్తగా శిస్తు పరిష్కారం జరిగింది. వాటి ఆదాయం 16 శాతానికి పైగా పెరిగింది.9

రోడ్లు, రైల్వే, 1905 మార్పులు

హైదరాబాద్ నుంచి మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం)కు వెళ్లే రోడ్డు జిల్లాను దాటేది.8 1832లో మద్రాసు సాపర్స్ అండ్ మైనర్స్ సైన్యం కోసం దాన్ని నిర్మించారు.8 నిజాం గ్యారంటీడ్ స్టేట్ రైల్వే (వాడీ నుంచి విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వరకు ఉన్న కంపెనీ మార్గం) భువనగిరి తాలూకా గుండా ఐదు స్టేషన్లతో 21 మైళ్లు వెళ్లేది.8 దేవరకొండ, నకిరేకల్‌లకు వెళ్లేవాటితో సహా నల్గొండ నుంచి మూడు అనుబంధ రోడ్లను 1877–78లో కరువు పనులుగా వేశారు.3

1905లో రాష్ట్రం తన జిల్లాలను మళ్లీ విభజించింది.10 నల్గొండ వరంగల్ విభాగం నుంచి కొత్త మెదక్ గుల్షనాబాద్ విభాగానికి మారింది.11 కొత్త కేంద్రం జనగాంతో చేర్యాల తాలూకా, పోచంచెర్ల తాలూకాగా మారిన కోదాడ ఉప తాలూకా కూడా దానికి వచ్చాయి.21213 1931 జనాభా లెక్కలు ఇంకా నల్గొండను మెదక్ సుబా (విభాగం)లో జాబితా చేస్తాయి.14

కరువులు

జిల్లాను దెబ్బతీసిన కరువులను గెజిటీర్ జాబితా చేస్తుంది.3

  • 1790లో ధాన్యాన్ని రూపాయికి ఒక సేరు (చిన్న బరువు కొలత) ధరకు అమ్మారు.3
  • 1877లో ధాన్యాన్ని రూపాయికి నాలుగు సేర్ల ధరకు అమ్మారు. జిల్లా 34,000కు పైగా పశువులను కోల్పోయింది.3
  • 1899–1900 కరువు తక్కువ తీవ్రంగా ఉంది, కానీ దాని ప్రభావాలు దాదాపు రెండు సంవత్సరాలు కొనసాగాయి.3

1899–1900లో అత్యంత బాధపడిన జిల్లాలలో నల్గొండను 1931 జనాభా లెక్కలు పేర్కొంటాయి.15 1918–20 కరువు పాక్షికంగా దెబ్బతీసిన ఎనిమిది జిల్లాలలో నల్గొండ కూడా ఒకటి.16 1921లో జిల్లాలోని కొన్ని భాగాలను మళ్లీ కరువు పీడిత ప్రాంతాలుగా ప్రకటించారు.17

1940ల పోరాటం

సరోజిని రేగాని (Sarojini Regani) స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర కాంగ్రెస్ వైపు నుంచి రాసినది.4 1946 అక్టోబర్ నుంచి జనగాం, భువనగిరి తాలూకాలలో కమ్యూనిస్టులు భూస్వాములపై హింసాత్మక పోరాటం మొదలుపెట్టారని ఆమె చెబుతారు.4 సూర్యాపేట, దాని పరిసరాలతో సహా 1948లో నల్గొండ గ్రామాలపై రజాకార్ల దాడులను ఆమె జాబితా చేస్తారు.18 జిల్లా సరిహద్దులలోని 20 సుంకం చౌకీలు మూతపడ్డాయని కూడా ఆమె చెబుతారు.18 ఆమె కథనం ప్రకారం, వాటిలో 13ను కాంగ్రెస్, కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలు నాశనం చేశారని చెప్పారు. మిగిలినవాటిని ప్రభుత్వం మూసేసింది.18 1948 మార్చి 4న భువనగిరి తాలూకాలోని రేణికుంటలో నిజాం సైన్యాలు, రజాకార్లతో పోరాడుతూ 26 మంది గ్రామస్తులు చనిపోయారని ఆమె రాశారు.19

కొత్త ప్రభుత్వపు సొంత కథనం Hyderabad Reborn (పునర్జన్మించిన హైదరాబాద్) (1949) నల్గొండ, వరంగల్ కమ్యూనిస్టులను చాలా భిన్నంగా వర్ణిస్తుంది.20 అది వారిని ఒక ఉపద్రవం అని పిలిచి, ఒక్క జిల్లాలోనే వారు 200 మందికి పైగా చంపారని చెబుతుంది.20 రైతాంగ పోరాటపు తర్వాతి కథను సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో చెప్పారు. భువనగిరి, దేవరకొండ, పానగల్లు, సూర్యాపేట పేజీలు కూడా చూడండి.

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 150–151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 153 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  4. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh, p. 208 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  5. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 160 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 156–157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  10. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 121 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 122 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 158 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 159 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Report on the Famine Relief Operations in H.E.H. the Nizam’s Dominions during 1918–19 and 1919–20 (1923), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 219 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  19. Regani, Highlights of the Freedom Movement, p. 220 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. Hyderabad Reborn (Government of Hyderabad, 1949), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

రావి నారాయణరెడ్డి

క్రీ.శ. 1908

1938 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో జైలుకు వెళ్లిన తెలంగాణ నాయకుడు. 1944లో ఆంధ్ర మహాసభను చేజిక్కించుకున్న వామపక్షానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులలో ఆయన ఒకరు. ఆ కాలపు కాంగ్రెస్, ప్రభుత్వ ఆధారాలు ఆ పోరాటాన్ని తీవ్రంగా భిన్నమైన మాటలలో వర్ణిస్తాయి.

ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి

క్రీ.శ. 1909

1909లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా కొలనుపాకకు చెందిన ఆర్య సమాజ్, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకర్త. 1938 వందేమాతరం ఉద్యమంలో పోలీసు కస్టడీలో ఆయనను కొట్టారు. 1945లో ఆయనను తన గ్రామానికే పరిమితం చేశారు, విచారణ ఖైదీగా ఒక సంవత్సరం నిర్బంధించారు. 1947–48లో రజాకార్లు ఆయన ఇంటిని దోచుకున్నారు. 1952లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు.

రేణిగుంట రామిరెడ్డి

క్రీ.శ. 1915–1948

నల్గొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాలోని రేణిగుంటకు చెందిన భూస్వామి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకర్త (జననం 1915). రజాకార్లకు, నిజాం పోలీసులకు వ్యతిరేకంగా గ్రామ సాయుధ దళానికి ఆయన శిక్షణ ఇచ్చి నాయకత్వం వహించారు. 1948 మార్చి 4న వారు గ్రామాన్ని ముట్టడించినప్పుడు, దాదాపు పన్నెండు గంటల పోరాటం తర్వాత ఆయన చంపబడ్డారు. ప్రభుత్వ, కాంగ్రెస్ వైపు, కమ్యూనిస్టు ఆధారాలన్నీ ఆ పోరాటాన్ని నమోదు చేస్తాయి. కానీ ఆయన ఎలా చనిపోయారు, ఎంత మంది చనిపోయారు అనే విషయాలలో అవి భిన్నంగా ఉన్నాయి.

దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1917–1984

నల్గొండ జిల్లా కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1917–1984), తెలంగాణ సాయుధ పోరాట చరిత్రకారుడు. వందేమాతరం సమ్మెలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుంచి బహిష్కరించబడిన ఆయన 1939లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. దాని నల్గొండ జిల్లా కమిటీకి నాయకత్వం వహించి, 1948 మార్చిలో దాని రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గంలో చేరారు. ఆయన 1957 నుంచి 1962 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు. తర్వాత ఒక విప్లవ కమ్యూనిస్టు బృందానికి నాయకత్వం వహించి, చాలా సంవత్సరాలు అజ్ఞాతంలో, జైలులో గడిపారు. పోరాటంపై ఆయన తెలుగు చరిత్ర ఆయన మరణం తర్వాత 1988లో ప్రచురించబడింది.

ఆరుట్ల లక్ష్మీనరసింహారెడ్డి

క్రీ.శ. 1918–1976

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకకు చెందిన న్యాయవాది, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1918–1976). 1936–37లో ఆయన నల్గొండలో జాగీర్దార్లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. 1938 అక్టోబర్ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఒక బృందానికి నాయకత్వం వహించి, 1939 ఏప్రిల్ వరకు జైలులో ఉన్నారు. 1940లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యవర్గంలో ఉన్నారు. 1947లో నిజాం ప్రభుత్వం ఆయనను అరెస్టు చేయాలని చూసింది. తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ రెండు సభలలోనూ పనిచేశారు.

ఆరుట్ల కమలాదేవి

క్రీ.శ. 1921

1921లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాకు చెందిన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త. 1942–44లో ఆమె హైదరాబాద్ మహిళా సంఘం ప్రధాన కార్యదర్శి. 1946–48 తెలంగాణ పోరాటంలో ఆమె అజ్ఞాతంలో పని చేసి, రజాకార్లకు వ్యతిరేకంగా మహిళలను సంఘటితం చేసింది. తర్వాత 1952 నుంచి 1967 వరకు ఆమె హైదరాబాద్, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభల సభ్యురాలు.

గొట్టిముక్కల గోపాలరెడ్డి

క్రీ.శ. 1926–1948

నల్గొండ జిల్లా సూర్యాపేట తాలూకాలోని ఆత్మకూరుకు చెందిన కమ్యూనిస్టు దళ నాయకుడు (జననం దాదాపు 1926). పేద రైతు కొడుకైన ఆయన 1946లో నిజాంకు వ్యతిరేక పోరాటంలో చేరి, ఒక గెరిల్లా దళానికి నాయకుడిగా ఎదిగారు. 1947–48లో సూర్యాపేట తాలూకాలోని పాతర్లపాడు (పాతర్లపహాడ్) వద్ద సైనికులు, రజాకార్లు ఆయన దళాన్ని చుట్టుముట్టినప్పుడు, ఆయన నలుగురు సహచరులతో పాటు చంపబడ్డారు.

వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి

బడి చదువు లేకుండా పేదరికం నుంచి ఎదిగిన నల్గొండ జిల్లాకు చెందిన తెలుగు రచయిత, ప్రచురణకర్త. 1938లో ఆయన జాతీయ భావాన్ని వ్యాపింపజేయడానికి చిన్న పుస్తకాలు ప్రచురించిన దేశోద్ధారక గ్రంథమాలను స్థాపించారు. చిలుకూరులో ఆంధ్ర మహాసభ సమావేశ ఏర్పాట్లను ఆయన నడిపారు. 1944లో భువనగిరిలో దాని నిర్వాహక కార్యదర్శి అయ్యారు. ఆయన జాతీయవాదం నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ వైపు వెళ్లారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 48–49, 121–122, 150–160. [Public domain]
  2. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 1, 16, 19–20. [Public domain]
  3. Famine Commissioner, H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Famine Relief Operations in His Exalted Highness the Nizam's Dominions during 1918–19 and 1919–20 (1328, 1329 and Azur 1330 Fasli) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1923, pp. 1, 4. [Public domain]
  4. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 208, 219–221. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Director of Information, Government of Hyderabad, Hyderabad Reborn: First Six Months of Freedom (September 18, 1948 - March 17, 1949) (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1949, pp. 21. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: