ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా

బీజాపూర్ ఏడవ ఆదిల్ షాహీ సుల్తాన్ (పాలన 1627–1656). కొన్ని చరిత్రలు ఆయనను మహమూద్ అంటాయి. ఆయన గోల్ గుంబజ్ నిర్మాత. ఆయన 1636లో షాజహాన్‌తో శాంతి చేసుకుని, తర్వాత తన సైన్యాలను కర్ణాటకలోకి పంపాడు. సేనాపతులలో షాహ్‌జీ భోంస్లే ఒకరు. బీజాపూర్ జింజీ, వెల్లూరు, పెనుకొండ (మెకంజీ వ్రాతప్రతి ప్రకారం 1652), బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతపు ఎగువ ప్రాంతాలను తీసుకుంది. అది గోల్కొండ మంత్రి మీర్ జుమ్లాతో కర్ణాటకను పంచుకుంది.

Sepia photograph of a massive cubical tomb with a great hemispherical dome and seven-storeyed octagonal towers at the corners, standing on a bare plain.
Sepia photograph of a massive cubical tomb with a great hemispherical dome and seven-storeyed octagonal towers at the corners, standing on a bare plain. · Philip Meadows Taylor and James Fergusson (John Murray, London); photographer not named on the plate (opens in a new tab) · Public domain

ముహమ్మద్ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II చిన్న కొడుకు.1 1627లో మంత్రులు ముస్తఫా ఖాన్ (మీర్జా ముహమ్మద్ అమీన్ లారీ), ఖవాస్ ఖాన్ ఆయనను “పదిహేనేళ్ల అపరిపక్వ వయసులో” సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు.1 వారు ఆయనను ఆయన అన్న దర్వేష్ పాద్‌షా స్థానంలో పెట్టారు.1 బొంబాయి గెజిటీర్ ఆయనను మహమూద్ షా అంటుంది.2 జదునాథ్ సర్కార్ (Jadunath Sarkar) ఆయన మరణాన్ని 1656 నవంబర్ 4 నాటిదిగా చెబుతారు.3 బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు చూడండి.

మొఘలులతో శాంతి

పాలనలో మొదటి సంవత్సరాలు అహ్మద్‌నగర్ రాజ్యంలో మిగిలిన దాని కోసం మొఘలులతో యుద్ధంలో గడిచాయి.24 1631లో అసఫ్ ఖాన్ బీజాపూర్‌ను చేసిన మొఘల్ ముట్టడిని బొంబాయి గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.24 1635లో ఖాన్ దౌరాన్ దండయాత్రను అది వర్ణిస్తుంది. అప్పుడు శత్రువును ఆకలితో మాడ్చడానికి రాజధాని చుట్టూ ఇరవై మైళ్ల మేర దేశాన్ని ధ్వంసం చేశారు.24

తర్వాత కుదిరిన శాంతి సరిహద్దు జిల్లాలలో, కొంకణ్‌లో ముహమ్మద్‌ను స్థిరపరిచింది.4 బదులుగా, “ఆయన ఏటా £200,000 (రూ. 20 లక్షలు) కప్పం చెల్లించడానికి, ఇంకా చక్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా ఆయుధాలు పట్టిన షాహాజీకి సాయం ఆపడానికి ఒప్పుకున్నాడు” అని గెజిటీర్ చెబుతుంది.4 షాహ్‌జీ “త్వరలోనే ఆదరణ పొంది, బీజాపూర్ సేవలో ఒక సైనిక నాయకత్వం పొందాడు” అని కజిన్స్ (Cousens) జోడిస్తారు.5 తెలుగు దేశంలో మొఘలులు చూడండి.

కర్ణాటక విజయాలు

ఉత్తరాన ఇప్పుడు స్వేచ్ఛ పొందిన బీజాపూర్ దక్షిణం, తూర్పు వైపు తిరిగింది.6 కర్ణాటకపై ఒక దండయాత్ర ప్రణాళిక వేశారని మరాఠాల చరిత్రకారుడు గ్రాంట్ డఫ్ (Grant Duff) (1826) చెబుతారు.6 షాహ్‌జీ “తన మిత్రుడు రెండూల్లా ఖాన్ (రణదౌలా ఖాన్) కింద రెండవ నాయకుడిగా నియమితుడయ్యాడు”.6 ఆయనకు కోలార్, బెంగళూరు, హోస్కోట, బళ్లాపూర్, సిరాల జాగీరు (భూమి మంజూరు) వాగ్దానం చేశారు.6

1637లో షాహ్‌జీ మద్రాసు కర్ణాటకలోకి ఒక దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడని బొంబాయి గెజిటీర్ చెబుతుంది.4 అది “ఎంత విజయవంతమైందంటే బీజాపూర్ రాజ్య సరిహద్దులు బంగాళాఖాతం వరకు విస్తరించాయి”.4

సర్కార్ ఆ రెండు దక్కన్ రాజ్యాలు కర్ణాటకను “ఒక రాక్షసుని రెండు దవడల మధ్యలో లాగా” మూసుకుపోతున్నట్లు వర్ణిస్తారు.78 గోల్కొండ ఉత్తరం నుంచి వచ్చింది.78 “బీజాపూర్ దక్షిణానికి జయిస్తూ ముందుకు సాగి, తర్వాత తూర్పుకు తిరిగి జింజీ, టాంజోర్ మధ్య తీరాన్ని ఆక్రమించింది”.78 వాటి మధ్యలో విజయనగరంలో మిగిలిన చివరి భాగం, చంద్రగిరి రాజ్యం ఉంది.78

దాని రాజు శ్రీరంగుడు “జింజీని మొదటిదానికి, చంద్రగిరిని రెండవదానికి కోల్పోయాడు”.910 ఆయన మొఘలులను సాయం కోరాడు.910 తర్వాత బీజాపూర్ సేనాపతులు “‘కర్ణాటకలో అత్యుత్తమమైన’ వెల్లూరు కోటను పట్టుకున్నారు”.910 చంద్రగిరి చూడండి.

తెలుగు దేశానికి దగ్గరగా, అనంతపురం గెజిటీర్ ఒక మెకంజీ వ్రాతప్రతిని ఉదహరిస్తుంది.11 పెనుకొండ “చివరకు 1652లో అవమానకరమైన రీతిలో బీజాపూర్ వశమైంది” అని అది చెబుతుంది.11 దాని అధిపతి కోనేటి నాయుడుకు కుందుర్పితో కూడిన పెద్ద జాగీరు లంచంగా ఇచ్చారు.11 జయించినవారు చాలా దేవాలయాలను కూల్చి, వాటి సామగ్రితో మసీదులు కట్టారని గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.11 ఇబ్రహీం II కాలంలో తీసుకున్న కర్నూలును పాలన అంతటా బీజాపూర్ నుంచి వచ్చిన ప్రతినిధులు పాలించారు.12 పెనుకొండ, కర్నూలు చూడండి.

గోల్కొండతో విభజన

గోల్కొండ వైపు మంత్రి మీర్ జుమ్లా విజయానికి నాయకత్వం వహించాడు.8 ఆయన “అత్యున్నత విజయం ఇప్పటి వరకు అజేయమని భావించిన కొండ కోట గండికోటను పట్టుకోవడం”.8

మీర్ జుమ్లా తన రాజుతో విభేదించినప్పుడు, ఆయన “బీజాపూర్ సుల్తాన్ సేవలో చేరి, ఆయన నుంచి కర్ణాటకను నిలుపుకుంటానని ఇవ్వజూపాడు” అని సర్కార్ చెబుతారు.1314 చంద్రగిరి రాజా నుంచి తీసుకున్న రత్నాలు పొదిగిన పతకాలను ఆయన ముహమ్మద్‌కు పంపాడు.1314 రెండు విజేత సైన్యాల మధ్య గొడవను కూడా ఆయన పరిష్కరించాడు.1314 సర్కార్ మాటల్లో, “పరస్పర అంగీకారంతో జింజీకి కొంత ఉత్తరాన తూర్పు నుంచి పశ్చిమానికి గీసిన రేఖ ఆదిల్ షాహీ కర్ణాటకకు, కుతుబ్ షాహీ కర్ణాటకకు సరిహద్దు అయింది”.1314

ఆ సమయంలో బీజాపూర్ కర్ణాటక పాలకుడు అబిసీనియన్ ఇఖ్లాస్ ఖాన్.14 గండికోట, గండికోట దుర్గం చూడండి.

అత్యున్నత దశలో రాజ్యం

సర్కార్ బీజాపూర్ చరిత్ర బసాతీన్-ఉస్-సలాతీన్ను ఉపయోగించారు.15 ముహమ్మద్ మరణించినప్పుడు రాజ్యం “భారత ద్వీపకల్పం మొత్తం మీదుగా అరేబియా సముద్రం నుంచి బంగాళాఖాతం వరకు విస్తరించింది” అని ఆయన చెబుతారు.15 సామంత రాజాల కప్పం కాకుండా, దాని వార్షిక ఆదాయం 7 కోట్ల 84 లక్షల రూపాయలు.15 దాని ఆధీన రాజ్యాలు “మద్రాసులోని బళ్లారి, కర్నూలు జిల్లాలను, మైసూరు రాజ్యంలో చాలా భాగాన్ని” ఆక్రమించాయి.15

మాలిక్ అంబర్, మొఘలుల ఉదాహరణల ప్రకారం ఆయన ఆదాయ వ్యవస్థను సంస్కరించాడని బొంబాయి గెజిటీర్ చెబుతుంది.16 ఆయన సైన్యం శక్తిమంతమైనది, కానీ “ఆయన సైనిక బలం చాలా చెల్లాచెదురుగా ఉంది”.16 “మద్రాసు కర్ణాటకలోని అవిధేయ సామంతులను లొంగదీయడంలో పెద్ద దళాలను ఉపయోగించారు.”16 ఆయన తన సొంత పేరుతో బంగారు నాణేలు ముద్రించాడని, వాటిలో రెండు ఆ వంశపు రాగి నాణేలతో కలిసి దొరికాయని కజిన్స్ చెబుతారు.17

1636 తర్వాతి ఇరవై సంవత్సరాల శాంతిని ఆయన బీజాపూర్‌లో భవనాలపై గడిపాడు.5 అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా ఆయన తన సొంత సమాధి గోల్ గుంబజ్‌ను, తర్వాత ప్రవక్త అవశేషాల క్షేత్రమైన అథర్ మహల్‌ను కట్టించాడు.5 బీజాపూర్ (విజయపుర) చూడండి.

కుటుంబం

మంత్రి ఖాన్ ముహమ్మద్, “గోల్కొండ రాజు సోదరి” అయిన రాణి బడీ సాహిబా ప్రయత్నాల ద్వారా కిరీటం “18 ఏళ్ల యువకుడు, దివంగత రాజు ఏకైక కొడుకు” అలీ ఆదిల్ షా IIకి వెళ్లిందని సర్కార్ చెబుతారు.3 దానికి బదులు ముహమ్మద్ “గోల్కొండ అబ్దుల్లా కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు” అని బొంబాయి గెజిటీర్ చెబుతుంది.4

ఔరంగజేబు అలీ జన్మను వివాదాస్పదం చేశాడు.18 “అలీ తల్లి ఎవరో బీజాపూర్ చరిత్రలో స్పష్టంగా చెప్పలేదు” అని సర్కార్ గుర్తించారు.18 అలీ ఆదిల్ షా II, అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా చూడండి.

Footnotes

  1. Henry Cousens, Bijapur and its Architectural Remains (Archaeological Survey of India, Imperial Series, Vol. XXXVII, 1916), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. James M. Campbell (ed.), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. XXIII: Bijapur (1884), p. 425 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vols. I–II (1912), p. 145 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Bombay Gazetteer, Vol. XXIII: Bijapur (1884), p. 426 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  5. Cousens, Bijapur and its Architectural Remains (1916), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 121 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Sarkar, Aurangzib I–II (1912), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Sarkar, Aurangzib I–II (1912), p. 120 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  9. Sarkar, Aurangzib I–II (1912), p. 138 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Sarkar, Aurangzib I–II (1912), p. 139 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 192 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Sarkar, Aurangzib I–II (1912), p. 122 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. Sarkar, Aurangzib I–II (1912), p. 123 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  15. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. IV (2nd ed., 1930), p. 155 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Bombay Gazetteer, Vol. XXIII: Bijapur (1884), p. 428 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. Cousens, Bijapur and its Architectural Remains (1916), p. 128 and pl. CXV (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Sarkar, Aurangzib I–II (1912), p. 161 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686

బహమనీల నుండి విడిపోయిన గవర్నర్ యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ స్థాపించిన బీజాపూర్ సుల్తానులు (సుమారు 1489–1686). వారు రాయచూరు, ముద్గల్ కోసం వంద సంవత్సరాలు విజయనగరంతో పోరాడారు. 1565లో దానిని ఓడించిన కూటమిలో చేరారు. తర్వాత తుంగభద్రకు దక్షిణాన ముందుకు వెళ్లారు: 1568లో ఆదోనిని, పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కర్నూలును, 1652లో పెనుకొండను తీసుకున్నారు. 1630ల నుండి 50ల వరకు వారు కర్ణాటక ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి గోల్కొండతో పంచుకున్నారు. ఆదోని సిద్దీ మసూద్ వంటి అబిసీనియన్ గవర్నర్ల ద్వారా, కప్పం కట్టే పాలెగాళ్ల ద్వారా, 1686లో ఔరంగజేబు బీజాపూర్‌ను తీసుకునే వరకు, వారు పడమటి తెలుగు ఎత్తైన ప్రాంతాలను పట్టుకున్నారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (7)
  1. Henry Cousens, Bijapur and its Architectural Remains, with an Historical Outline of the 'Adil Shahi Dynasty (Archaeological Survey of India, Imperial Series, Vol. XXXVII) (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay (archive.org scan of the 1976 facsimile reprint, Bharatiya Publishing House, Varanasi), 1916, pp. 14–16, 128. [Public domain]
  2. James M. Campbell (ed.), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. XXIII: Bijapur (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1884, pp. 425–426, 428. [Public domain]
  3. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. I (opens in a new tab), Longmans, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1826, pp. 121. [Public domain]
  4. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vols. I and II (opens in a new tab), M. C. Sarkar and Sons, Calcutta, 1912, pp. 119–123, 138–139, 145, 161. [Public domain]
  5. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. IV: Southern India, 1645-1689 (2nd ed.) (opens in a new tab), M. C. Sarkar and Sons, Calcutta, 1930, pp. 155. [Public domain]
  6. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 192. [Public domain]
  7. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1886. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: