తెలుగు చరిత్రTelugu History

సదాశివరాయలు

విజయనగరపు తుళువ వంశంలో చివరి రాజు సదాశివరాయలు; 1542 నుంచి దాదాపు 1569 వరకు రాజుగా ఉన్నాడు. ఆయన కృష్ణదేవరాయలకూ అచ్యుతరాయలకూ సోదరుని కొడుకు. సంరక్షకుడు సలకం తిమ్మను పడగొట్టిన తర్వాత రామరాయలు బాలుడైన సదాశివునికి పట్టాభిషేకం చేశాడు. రామరాయలు ఆయన పేరు మీదే పాలించాడు. హెరాస్ ప్రకారం దాదాపు 1550 నుంచి ఆయనను బందీగా ఉంచి, ఏడాదికి ఒక్కసారే ప్రజలకు చూపించేవాడు. 1565 యుద్ధం తర్వాత తిరుమలరాయలు ఆయనను పెనుకొండకు తీసుకెళ్లి అలాగే ఉంచాడు. దాదాపు 1569లో తిరుమల గానీ, తిరుమల కొడుకుల్లో ఒకరు గానీ ఆయనను హత్య చేశారు.

విజయనగరపు తుళువ వంశంలో సదాశివుడు చివరి రాజు. 1542 నుంచి దాదాపు 1569 వరకు ఆయన రాజు; కానీ దాదాపు ఆ కాలమంతా ఆయన పేరు మీద ఇతరులే పాలించారు.12 అళియ రామరాయలు బాలుడిగా ఉన్న ఆయనను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, ఆయన తరఫున పాలించాడు. సదాశివుడు “దాదాపు రామరాయల చేతిలో బందీ” అని సూయెల్ రాశారు.34 1565 ఓటమి తర్వాత రామరాయల తమ్ముడు తిరుమల కూడా ఆయనను అలాగే ఉంచాడు.5 విజయనగర సామ్రాజ్యం, అళియ రామరాయలు చూడండి.

కుటుంబం

సదాశివుని కాలపు చాలా శాసనాలు ఆయనను రంగరాయలు, తిమ్మాంబల కొడుకుగా చెబుతాయని హెరాస్ రాశారు.36 రంగరాయలు అచ్యుతరాయల సొంత సోదరుడు; ఇద్దరి తల్లీ ఓబాంబిక.6 కాబట్టి సదాశివుడు అచ్యుతునికీ కృష్ణదేవరాయలకూ సోదరుని కొడుకు.67 హెరాస్ దృష్టిలో ఆయన తండ్రి రంగరాయలను బహుశా సంరక్షకుడు సలకం తిమ్మ చంపించాడు.6 మొదటి వేంకటరాయలు, అచ్యుతరాయలు చూడండి.

బాలుడిగా పట్టాభిషేకం

ఆ రోజుల్లో సదాశివుడు “నిస్సహాయుడు” అని స్వరమేళకళానిధి అంటుంది.6 వారసుడు “చంకలోని పసిబిడ్డ” అని గోల్కొండకు చెందిన ఒక అజ్ఞాత చరిత్రకారుడు అంటాడు.6 పట్టాభిషేకం నాటికి సదాశివుని వయసు పదమూడేళ్లు దాటిందని పోర్చుగీసు రచయిత కూటో చెప్పిన మాటే ఎక్కువ నమ్మదగినదని హెరాస్ భావించారు.6 మరో పోర్చుగీసు రచయిత కొరేయా ఆయనకు దాదాపు పదహారేళ్లు అంటాడు.6

సలకం తిమ్మను ఓడించిన తర్వాత, గుత్తి కోటలో దాక్కుని ఉన్న సదాశివుని తీసుకురావడానికి రామరాయలు వెళ్లాడు.3 సదాశివునికి మొదట తిరుపతిలో పట్టాభిషేకం జరిగిందని, అక్కడి బ్రాహ్మణులు ఆయనకు “బంగారు నాణేలు మోసే వంద ఎద్దులను” కానుకగా ఇచ్చారని కొరేయా చెబుతాడు.8 తర్వాత విజయనగరంలో మళ్లీ పట్టాభిషేకం జరిగింది.8 ఆయన తొలి శాసనం 1542 జూలై 27 నాటిది.1

ఆయన శాసనాలు ఆయనకు “వీరప్రతాప కఠారి సాళువ వీర సదాశివరాయదేవ” అనే పూర్తి చక్రవర్తి బిరుదును ఇస్తాయి.7 ఆయన పట్టాభిషేకంలో ప్రజలు కార్చిన ఆనంద బాష్పాలు భూమిని ముంచెత్తాయని 1558 నాటి ఒక దానపత్రం చెబుతుంది.7

రామరాయల పాలనలో మూడు దశలు

సదాశివుని దానపత్రాలను పరిశీలించిన హెరాస్, రామరాయల పాలనలో మూడు దశలను గుర్తించారు.9

మొదటి దశలో రామరాయలు కేవలం సంరక్షకుడు.9 నెల్లూరు జిల్లాలోని పొదిలిలో ఉన్న 1547–48 నాటి శాసనం, “రాజ్య భారాన్ని మోస్తున్న” రామరాయల “ఆజ్ఞల మేరకు” సదాశివుడు విజయనగరాన్ని పాలిస్తున్నాడని చెబుతుంది.9 1549లో సదాశివుని ఆజ్ఞతో రామరాయలు ఉదయగిరి మంగలుల కోసం ఒక శాసనం జారీ చేశాడు.9 యువ రాజు ఎక్కువగా రాజధానిలోనే ఉండేవాడు.9

రెండవ దశలో, బహుశా రాజు పాలించే వయసుకు వచ్చినప్పుడు, రామరాయలు ఆయనను బంధించాడు.10 ఆ చెరసాల ఇనుప తలుపులు, కాపలావాళ్లు ఉన్న బలమైన బురుజు అని, అయినా రాజుకు రాజ మర్యాదలే జరిగేవని కూటో చెబుతాడు.10 ఈ దశ దాదాపు 1550 నుంచి 1562 లేదా 1563 వరకు సాగిందని హెరాస్ లెక్క.1011 ఏడాదికి ఒక్కసారి మాత్రమే రాజును ప్రజలకు చూపించేవారు.11

మూడవ దశలో, దాదాపు 1563 నుంచి, రామరాయలు తానే రాజు బిరుదు పెట్టుకున్నాడు.12 ఏడాదికోసారి సదాశివుని చూపించే ఆచారం కూడా ఆగిపోయింది. అయినా ముగ్గురు ఆరవీటి సోదరులు ఏటా ఒకసారి ఆయన చెరసాల లాంటి రాజభవనానికి వెళ్లి ఆయనకు నమస్కరించేవారు.12

ఈ పాలనను ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ “ముగ్గురు సోదరుల వాస్తవ పాలన” అన్నారు.13 ఈ ఏళ్ల యుద్ధాలు, పొత్తులు రామరాయలవే; అవి 1565 జనవరి యుద్ధంతో ముగిశాయి.14 అళియ రామరాయలు చూడండి.

1565 తర్వాత

1565లో సైన్యం చెదిరిపోయినప్పుడు తిరుమల పెనుకొండకు పారిపోయాడు.15 ఆయన వెంట రాజు సదాశివుడు, రాజ కుటుంబం, 550 ఏనుగుల మీద మోసిన ఖజానా వెళ్లాయి.15 ఆ తర్వాత సదాశివుడు తిరుపతి రాజభవనంలో గానీ, చంద్రగిరి కోటలో గానీ ఉండి ఉంటాడని హెరాస్ భావించారు.5 తిరుమల “న్యాయమైన రాజును చెరసాలలో ఉంచాడు” అని యాత్రికుడు చెజారె ఫెడెరిచి చెబుతాడు.5

కొన్ని శాసనాలు అప్పటికీ సదాశివుని రాజుగా పేర్కొంటూ, తిరుమల ఆయన ఆజ్ఞలపై పనిచేసినట్లు చెబుతాయి.1617 అలాంటి ఒక దానం ద్వారా ఉదయగిరిలోని బత్తెపాడు మంగలులకు పన్ను మినహాయింపు లభించింది.16 తిరుమల సొంత పేరుతో చేసిన మరికొన్ని దానాలు సదాశివుని ప్రస్తావనే చేయవు.16 1568లో కావేరి ఒడ్డున శ్రీరంగంలో సదాశివుడు ఉన్నట్లు కృష్ణాపురం రాగి శాసనం చూపిస్తుంది.1819 అక్కడ తిరుమల కోరిక మేరకు, దక్షిణాది నాయకుల దూతలు, మదురై నాయకుని దూతలు చూస్తుండగా, ఆయన వేంకటేశ్వర స్వామికి గ్రామాలను దానం చేశాడు.19 తిరుమలరాయలు చూడండి.

మరణం

సదాశివుని చివరి శాసనాలు 1568 నుంచి 1570 వరకు ఉన్నాయి. అయితే అప్పటికి ఆయన మరణ వార్త రాజ్యపు దూర ప్రాంతాలకు చేరలేదని హెరాస్ భావించారు.192 తిరుమల కొడుకు “న్యాయమైన రాజును చంపాడు” అని ఫెడెరిచి చెబుతాడు.2 ఆ రోజుల్లో భారతదేశంలోనే ఉన్న ఫెడెరిచిని నమ్మిన హెరాస్, సదాశివుని చంపింది తిరుమల కొడుకుల్లో ఒకరని నిర్ణయించారు.220 చంద్రగిరిలో రాజుకు కాపలాదారు వేంకటుడే అయితే, తర్వాత రాజైన వేంకటపతే ఈ పని చేసి ఉండవచ్చని ఆయన భావించారు.20 రెండవ వేంకటపతిరాయలు చూడండి.

సదాశివునికి విఠలరాయలు అనే కొడుకు ఉన్నట్లు కనిపిస్తుందని, అతని గతి ఏమైందో తెలియదని హెరాస్ జోడించారు.220

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

  • ఆయన తండ్రి. కూటో ఆయనను కృష్ణదేవరాయల కొడుకుగా, హాసన్‌లోని ఒక శాసనం అచ్యుతుని కొడుకుగా చెబుతాయి.3 ఆయన పాలనా కాలపు చాలా శాసనాలు ఆయనను రంగరాయల కొడుకుగా చెబుతాయి.36
  • పట్టాభిషేకం నాటి వయసు. కూటో పదమూడేళ్లు దాటిందని, కొరేయా దాదాపు పదహారేళ్లని అంటారు.6
  • ఎవరు, ఎప్పుడు చంపారు. “1568లో (అని చెబుతారు) తిరుమల తన రాజును చంపాడు” అని సూయెల్ (1900) రాశారు.21 చంపింది తిరుమల కొడుకని ఫెడెరిచి అంటాడు.2 తిరుమల కూడా దోషిలో భాగస్వామేనని, కానీ ఆ పని చేసింది ఆయన కొడుకుల్లో ఒకరని, అది దాదాపు 1569లో జరిగిందని హెరాస్ భావించారు.220

Footnotes

  1. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 245 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. H. Heras, The Aravidu Dynasty of Vijayanagara, Vol. I (1927), p. 13 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 109 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 233 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 14 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  7. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  8. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  10. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 31 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 498 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Krishnaswami Aiyangar, in Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 499 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 234 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 235 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 243 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 244 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. Heras, The Aravidu Dynasty, Vol. I (1927), p. 246 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  21. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 212 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

రాజవంశాలు

విజయనగర సామ్రాజ్యం

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646

సుమారు 1336లో తుంగభద్ర తీరంలో హరిహర, బుక్క సోదరులు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు వంశాలు దానిని వరుసగా పాలించాయి. పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుంచి రాయలసీమ, నెల్లూరు ప్రాంతాలు దాని ఆధీనంలో ఉన్నాయి. తెలుగు తీరం కోసం అది రెడ్లతో, వెలమలతో, బహమనీలతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో విజయనగర సైన్యాలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను స్వాధీనం చేసుకుని సింహాచలం వరకు దండయాత్ర చేశాయి. ఆ ఆస్థానంలో తెలుగు గొప్ప కవిత్వ భాషగా ఎదిగింది. 1565 ఓటమి తర్వాత రాజులు పెనుకొండ, చంద్రగిరిల నుంచి పాలించారు. 1640లలో గోల్కొండ చివరి తెలుగు జిల్లాలను స్వాధీనం చేసుకునే వరకు ఆ పాలన కొనసాగింది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (3)
  1. Henry Heras, The Aravidu Dynasty of Vijayanagara, Vol. I (1542-1614) (opens in a new tab), B. G. Paul and Co., Madras, 1927, pp. 13–17, 28–32, 37, 233–235, 244–247. [Public domain]
  2. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A Contribution to the History of India (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1900, pp. 109, 206, 212. [Public domain]
  3. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 498–499. Chapter XVIII by S. Krishnaswami Aiyangar. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: