ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

గుత్తి

అనంతపురం జిల్లాలో రాతి కొండల వలయం లోపల ఉన్న పట్టణం. సముద్ర మట్టానికి 2,105 అడుగుల ఎత్తున్న గుత్తి కొండ కోట దానిపై ఉంది. దాని శిఖరపు బండపై 1121–23 నాటి పశ్చిమ చాళుక్య శాసనాలు, వాటి పక్కన విజయనగర రాజు బుక్కుడిని పొగిడే ఒక సంస్కృత శ్లోకం చెక్కి ఉన్నాయి. 1565 తర్వాత కొంతకాలం వరకు విజయనగరం దీన్ని ఒక రాజ్యానికి కేంద్రంగా ఉంచుకుంది. తర్వాత ఇది గోల్కొండ చేతికి, మరాఠా మురారిరావు చేతికి వెళ్లింది. 1776లో (అనంతపురం గెజిటీర్ ప్రకారం 1775లో) హైదర్ అలీ దీన్ని తీసుకున్నాడు. టిప్పు సుల్తాన్ దీనికి ఫైజ్ హిసార్ అని పేరు పెట్టి, అక్కడ రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. ఆయన మరణం తర్వాత 1799లో ఇది నిజాం చేతికి, 1800లో దత్త మండలాలతో పాటు కంపెనీ చేతికి వెళ్లింది.

Colour photograph of a rocky hill with fortification walls winding up to the summit under a cloudy sky.
Colour photograph of a rocky hill with fortification walls winding up to the summit under a cloudy sky. · Imrx100 (Wikimedia Commons) (opens in a new tab) · CC BY-SA 3.0 (opens in a new tab)

1905 నాటి అనంతపురం గెజిటీర్ గుత్తిని “ఓ మోస్తరు వర్ధిల్లుతున్న చోటు, కానీ అది వాణిజ్య కేంద్రం గానీ, పరిశ్రమల కేంద్రం గానీ కాదు” అని పిలిచింది.12 “ఈ చోటుకు కేంద్రం దాని ప్రసిద్ధ పాత కొండ కోట” అని అది జోడించింది.12 తక్కువ ఎత్తు కొండ కొమ్ములతో ఒకదానికొకటి కలిసిన నిటారైన, బోడి రాతి కొండల మోటు వలయం ఒక పెద్ద చదునైన నేలను చుట్టి ఉంటుంది.12 “ఈ ఆవరణ లోపల అసలు గుత్తి పట్టణం ఉంది.”12

అన్నిటికంటే పడమటి కొండ నిటారైన బోడి బండ. దానిపై అంతర్దుర్గం ఉంది.2 రాళ్లు పరిచిన దారి దాని పైకి వెళ్తుంది.2 “దాని నిటారైన వైపుల వెంట ఒకదాని పైన ఒకటి నిలిచిన” గోడలు దాన్ని కాపాడతాయి.2 విల్క్స్ (Wilks) మాటల్లో అవి “కరువు గానీ, ద్రోహం గానీ మాత్రమే లొంగదీయగల అంతర్దుర్గాన్ని” ఏర్పరుస్తాయి.2 గుత్తి కోట పేజీ చూడండి.

విజయనగరం వరకు చరిత్ర

“కోటకు నిరంతర చరిత్ర రాయడానికి అవసరమైన సమాచారం అందుబాటులో లేదు” అని గెజిటీర్ కనుగొంది.34 స్థానిక సంప్రదాయం ఈ పేరును గౌతమ మహర్షి నుంచి వచ్చినదిగా చెబుతుంది.34 గంగ రాజు రెండవ మారసింహుడు (973) తనను తాను “గుత్తి గంగ రాజు” అని పిలుచుకున్నాడు.34

అంతర్దుర్గం శిఖరం దగ్గర, పాడుబడిన ఒక నరసింహ ఆలయం పక్కన ఎనిమిది శాసనాలు ఉన్నాయి.34 మూడు పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడివి. వాటిలో రెండింటి తేదీలు 1121–22, 1122–23.34 అవి “880 సంవత్సరాల ముందే కోట ఒక ముఖ్యమైన చోటు అని” చూపిస్తాయి.34 హొయసల వీర రెండవ బల్లాలుడు (హొయసల) గుత్తిని తీసుకున్నట్లు చెప్పుకున్నాడు. యాదవ రాజు సింఘణుడి అధికారి ఒకరు “గుత్తి పాండ్యులను” లొంగదీశాడు.34

ఎనిమిదవ శాసనం “ప్రసిద్ధ రాజు బుక్కుడి” చక్రానికి ఈ బండ నాభి (కేంద్రం) అని పొగిడే ఒక సంస్కృత శ్లోకం.5 ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) ఈ బుక్కుడిని విజయనగరానికి చెందిన మొదటి బుక్కరాయలుగా గుర్తించారు.5

కోటను శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కట్టించాడనే స్థానిక నమ్మకాన్ని రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) 1882 నాటి జాబితాలు నమోదు చేశాయి.64 శ్లోకంలోని బుక్కుడిని అవి ఆయన అధికారులలో ఒకరిగా భావించాయి.64 కోట కట్టడాలు “ఆయన కాలానికి చాలా సంవత్సరాల ముందే మొదలయ్యాయి” అని గెజిటీర్ జవాబిచ్చింది.64

విజయనగర కాలంలో గుత్తి “ఒక రాజ్యానికి (లేదా ప్రాంతానికి) రాజధాని” అని తాడిపత్రిలోని శాసనాలు చూపిస్తాయి.4 1548 నాటి సదాశివుడి దానపత్రాలు, 1603 నాటి వేంకటపతి దానపత్రాలు “గుత్తి వలిత” (గుత్తి విభాగం)ను పేర్కొంటాయి.7 అవి “గుత్తి కొండ కోటపై” ఉన్న రఘునాయక దేవుడిని కూడా పేర్కొంటాయి.7 మొదటి బుక్కరాయల గుత్తి శిలాశాసనం, మొదటి బుక్కరాయలు పేజీలు చూడండి.

1565 తర్వాత

1565 తర్వాత కొంతకాలం వరకు ముస్లిం సైన్యాలు ఈ చోటును తీసుకోలేదని గెజిటీర్ చెబుతుంది.48 “పదహారవ శతాబ్దం చివరి వరకు కూడా అది పెనుకొండ నుంచి పాలించిన, పతనమైన విజయనగర రాజుల ఆస్తులలో భాగంగానే ఉండేది” అని అది జోడిస్తుంది.48

పన్నెండు సంవత్సరాల ముట్టడి తర్వాత ద్రోహం వల్ల గుత్తి మీర్ జుమ్లా చేతికి వెళ్లిందని ఒక మెకంజీ రాతప్రతి చెబుతుంది.8 ఈ మీర్ జుమ్లా బహుశా గోల్కొండకు చెందిన అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా మంత్రి.8 గెజిటీర్ ఈ కథను కొట్టిపారేసింది: “ఇది నమ్మశక్యం కాని కథలా కనిపిస్తుంది.”8 పట్టణానికి పడమరన ఉన్న పెద్ద చెరువును 1619లో “విజయనగర వంశానికి చెందిన, దేశం విడిచిన రాకుమారులలో ఒకరైన రామరాయలు” కట్టించాడని చెబుతారు.3

సుమారు 1746లో మరాఠా మురారిరావు ఘోర్పడే కోటలో స్థిరపడ్డాడు.86 1776లో సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత హైదర్ అలీ దాన్ని ఆయన నుంచి తీసుకున్నాడు. 1799లో అది కంపెనీ చేతికి వెళ్లింది.86

అదే ఘోర్పడే కుటుంబానికి చెందిన సిద్దోజీ అనే మరాఠా సుమారు 1713లోనే “గుత్తిలో మరాఠా అధికారాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు” అని విల్క్స్ చెబుతారు.910 1744లో మురారిరావు తిరుచిరాపల్లి (అప్పుడు ట్రిచినాపొలి)ని మొదటి నిజాంకు అప్పగించాడు.910 విల్క్స్ ప్రకారం, అప్పుడు మురారిరావు “గుత్తి రాజ్యాన్ని దక్కన్ సుబేదార్ల అధీన రాజ్యంగా ఆయన గుర్తింపు పొందాడు”.910 గుత్తి మురారిరావు పేజీ చూడండి.

సర్ థామస్ మన్రో భౌతికకాయం అంతర్దుర్గం దారి పాదాల దగ్గర ఉన్న శ్మశానంలో కొంతకాలం ఉంది.11 పెనుకొండ పేజీ చూడండి.

హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్

హైదర్ అలీ మొదట 1769లో గుత్తికి వచ్చాడు.12 మురారిరావుపై “తన ఉద్దేశాలను అమలు చేయడానికి ఆయన ఇంకా సిద్ధంగా లేడు” అని విల్క్స్ చెబుతారు.12 ఇద్దరు ప్రత్యర్థులు కలుసుకుని, ఖరీదైన కానుకలు ఇచ్చిపుచ్చుకున్నారు.12

1776లో బళ్లారిని తీసుకున్న తర్వాత హైదర్ చందా కోరాడు.13 “తాను కూడా ఒక సేనాపతి (సైన్యాధిపతి), చందాలు వసూలు చేయడం తనకు అలవాటు, చెల్లించడం కాదు” అని మురారిరావు జవాబిచ్చాడు.13 అప్పుడు హైదర్ కోటను ముట్టడించాడు.13

సుమారు ఐదు వారాల తర్వాత పట్టణాన్ని, దిగువ కోటలను దాడి చేసి పట్టుకున్నారు.141516 దండు దాహంతో చనిపోతుండటం వల్ల ఏప్రిల్ ప్రారంభంలో అంతర్దుర్గం లొంగిపోయింది.141516 మురారిరావును బందీగా కబ్బాళదుర్గానికి పంపారు. అక్కడ ఆయన త్వరలోనే చనిపోయాడు.141516 అనంతపురం గెజిటీర్ విల్క్స్ కథనాన్ని విస్తృతంగా ఉదహరిస్తుంది, కానీ విజయాన్ని 1775 నాటిదిగా చెబుతుంది.171819

1782లో తంజావూరులోని కంపెనీ రెసిడెంట్ పాత మైసూరు రాజవంశాన్ని పునరుద్ధరించడానికి షరతులను రూపొందించాడు.2021 వాటిలో “మురారిరావు కుటుంబాన్ని గుత్తి దేశంలో” తిరిగి నెలకొల్పే హక్కును కంపెనీ తన దగ్గర ఉంచుకుంది.2021 “గుత్తిని దాని పూర్వ యజమానికి అప్పగించకూడదు” అని రాణి ప్రతినిధి జవాబిచ్చాడు.2021 హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ కాలపు మైసూరు పేజీ చూడండి.

1776లో మరాఠాలు, నిజాంతో తన యుద్ధం కోసం హైదర్ గుత్తిని తన సైన్యానికి, తన సామంతుల దళాలకు గిడ్డంగిగా, కలుసుకునే చోటుగా చేశాడు.22 ఆయన అక్కడ బంగారు “కొత్త ముహమ్మద్ షాహీ” వరహా (నాణెం) ముద్రించాడు.2324 అది అదే టంకశాలకు చెందిన పాత మొఘల్ వరహాకు నకలు. మురారిరావు కూడా దాన్ని జారీ చేశాడు.2324

టిప్పు సుల్తాన్ పట్టణానికి పేరు మార్చాడు.25 ఆయన “గుత్తికి ఫైజ్-హిసార్ అనే పేరు” ఇచ్చాడని కిర్క్‌ప్యాట్రిక్ (Kirkpatrick) రాశారు.25 1785 డిసెంబర్ నాటి టిప్పు లేఖలలో ఒకటి “ఫైజ్ హిసార్ (గుత్తి)“లోని ఆయన తపాలా అధికారిని ఉద్దేశించినది.26 “దాన కోట” అనే అర్థం గల ఫైజ్ హిసార్ టిప్పు టంకశాలలలో ఒకటి. అది విస్తృతమైన రాగి నాణేల శ్రేణిని జారీ చేసింది.27

1786లో టిప్పు ఆదోని ఫిరంగులను గుత్తిలో, బళ్లారిలో ఉంచాడు.28 1795లో ఆయన “కర్నూలు నుంచి కప్పం కోరే నెపంతో” అక్కడ సైన్యాన్ని సమకూర్చాడు.29

నిజాం, కంపెనీ

“హైదర్, ఆయన తర్వాత ఆయన కొడుకు టిప్పు 1799 వరకు ఈ చోటును ఉంచుకున్నారు.”19 ఆ సంవత్సరం జరిగిన విభజన ఒప్పందంలో నిజాంకు ఇచ్చిన జిల్లాల జాబితాలో ఫైజ్ హిసార్ పట్టణమైన “ఫైస్ హుస్సూర్ కుబాల్” మొదట ఉంది.30

నిజాం తరఫున కోటను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి కల్నల్ బౌజర్‌ను పంపారు.19 జెరువార్ ఖాన్ అనే మతం మారిన ఒక బ్రాహ్మణుడి చేతిలో అది ఉన్నట్లు ఆయన చూశాడు.19 జెరువార్ ఖాన్ టిప్పు ఖిల్లాదారును (కోట అధికారిని) బంధించి, ఆ చోటును మరాఠాలకు ఇవ్వజూపాడు.19 బనగానపల్లె నుంచి తెచ్చిన బౌజర్ రెండు ముట్టడి ఫిరంగులు దాదాపు ఒక గండి కొట్టినప్పుడు, దండు జెరువార్ ఖాన్‌కు సంకెళ్లు వేసింది.19 వారు 1799 ఆగస్టు 3న లొంగిపోయారు.19

“1800లో నిజాం కంపెనీకి అప్పగించిన భూభాగంలో గుత్తి భాగం.”19 గుత్తి కోట పేజీ చూడండి.

Footnotes

  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 153 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  4. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  5. E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I (1890), p. 167, No. 154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 5, Anantapur Nos. 28 and 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  9. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, Vol. I (1810), p. 226 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Wilks, Historical Sketches, Vol. I (1810), p. 381 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, Vol. II (1817), p. 131 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  14. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 168 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 170 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  16. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 171 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 158, quoting Wilks (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 159, quoting Wilks (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 160 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  20. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 205 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  21. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  22. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 180 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. J. R. Henderson, The Coins of Haidar Ali and Tipu Sultan (Madras Government Museum, 1921), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  24. Henderson, Coins of Haidar Ali and Tipu Sultan (1921), p. 77 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. William Kirkpatrick (tr.), Select Letters of Tippoo Sultan (1811), preface, p. xxx (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  26. Kirkpatrick, Select Letters of Tippoo Sultan (1811), p. 226, Letter CXCII (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Henderson, Coins of Haidar Ali and Tipu Sultan (1921), p. 76 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 549 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  29. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, Vol. III (1817), p. 324 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  30. C. U. Aitchison, A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Vol. IX (4th ed., 1909), p. 63, partition treaty of Mysore, Schedule B (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

గుత్తి మురారిరావు

సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776

అనంతపురం ప్రాంతంలోని గుత్తి కొండ కోట కేంద్రంగా ఘోర్పడే కుటుంబపు చిన్న మరాఠా రాజ్యం. మురారిరావు ఘోర్పడే 1740ల నుండి 1776లో హైదర్ అలీ దానిని తీసుకునే వరకు దానిని పట్టుకున్నాడు. మొదటి నిజాం దానిని దక్కన్ సుబేదారు (గవర్నర్) కు లోబడిన ప్రాంతంగా గుర్తించాడు. అది పెనుకొండ, మడకశిర, కొడికొండ, తాడిపత్రిలను కలుపుకుని, అనంతపురం ప్రాంత పాలెగాళ్ల నుండి కప్పం తీసుకుంది. మురారిరావు అశ్వికులు కర్ణాటక యుద్ధాల్లో కిరాయికి పోరాడారు. హైదర్ 1762లో పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1765 మరాఠా శాంతి తర్వాత మురారిరావు కొన్ని కోటలను తిరిగి గెలుచుకుని, 1768లో హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషువారితో కలిసి పోరాడాడు. సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత అతను గుత్తిని కోల్పోయి, కబ్బాళదుర్గంలో బందీగా చనిపోయాడు. అతని కుటుంబ వంశం సండూరులో మనుగడ సాగించింది.

వ్యక్తులు

రెండవ బల్లాలుడు (హొయసల)

క్రీ.శ. 1173–1220

1173 జూలై 22న ద్వారసముద్రంలో పట్టాభిషేకం జరిగిన హొయసల రాజు. ఆయన సోరటూరు దగ్గర సేవుణ సైన్యాన్ని ఓడించాడు, పాండ్యుల కోట ఉచ్చంగిని తీసుకున్నాడు, తన సరిహద్దును భీమా నది వరకు విస్తరించాడు. ఆయన నొళంబవాడిని తీసుకున్నాడు. అనంతపురం ప్రాంతంలో ఆయన శాసనాలు పరిగి (శక 1100, 1178), హేమావతి (1205–06)లలో ఉన్నాయి. ఆయన గుత్తిని తీసుకున్నాడని హరిహరలోని ఒక శాసనం చెప్పుకుంటుంది. బి. లూయిస్ రైస్ ఆయన పాలనను 1173–1220గా చెప్పారు.

మురారిరావు ఘోర్పడే

సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776

జీతం కోసం పోరాడిన ఘోర్పడే కుటుంబానికి చెందిన మరాఠా సైనికుడు. 1740ల నుంచి 1776లో హైదర్ అలీ కోటను తీసుకునే వరకు ఆయన గుత్తి ప్రభువు. 1741లో మరాఠాలు ఆయనను తిరుచిరాపల్లి పాలకుడిగా వదిలారు. 1740ల మధ్యలో ఆయన దానిని మొదటి నిజాంకు అప్పగించి, దక్కన్ సుబేదార్ కింద గుత్తి నాయకుడిగా అంగీకారం పొందాడు. ఓర్మ్ ఆనాటి అత్యుత్తమ భారతీయ సైనికులుగా భావించిన ఆయన గుర్రపు సైనికులు కర్ణాటక యుద్ధాలలో ముహమ్మద్ అలీ, ఇంగ్లీషువారి తరఫున, మైసూరు తరఫున, ఫ్రెంచి వారి తరఫున పోరాడారు. తర్వాత వారు హైదర్‌కు వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషువారితో కలిసి పోరాడారు. ఆయన పెనుకొండ, మడకశిరలను నిలుపుకుని, అనంతపురం పాలెగాళ్ల నుంచి కప్పం తీసుకున్నాడు. గుత్తి దీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత ఆయన హైదర్‌కు లొంగిపోయి, కబ్బాళదుర్గంలో ఖైదీగా చనిపోయాడు.

హైదర్ అలీ

క్రీ.శ. 1761–1782

1761లో మైసూరుకు అధిపతి అయి, 1782 డిసెంబర్‌లో చనిపోయే వరకు దానిని పాలించిన సైనికుడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుంచి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1775లో బళ్లారిని, 1776లో మురారిరావు నుంచి గుత్తిని తీసుకున్నాడు. 1779లో ఆయన కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాల పాలెగాళ్లు ఆయనకు కప్పం కట్టారు. 1780లో కర్ణాటకపై ఆయన దండయాత్ర రెండవ మైసూరు యుద్ధాన్ని మొదలుపెట్టింది.

నిజాం అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా II)

క్రీ.శ. 1761–1803

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I నాల్గవ కొడుకు. 1761–62లో ఆయన తన సోదరుడు సలాబత్ జంగ్‌ను పక్కకు నెట్టి, 1803లో హైదరాబాద్‌లో చనిపోయే వరకు దక్కన్‌ను పాలించాడు. ఆయన పాలనలో ఉత్తర సర్కారులు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి చేరాయి (1766, గుంటూరు 1788లో). నిజాం టిప్పు సుల్తాన్‌కు వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్‌వారితో చేరాడు, ఖర్దాలో (1795) మరాఠాల చేతిలో ఓడిపోయాడు, శాశ్వత సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని అంగీకరించాడు (1798). దాని ఖర్చు కోసం ఆయన తన మైసూరు లాభాలను, అంటే తర్వాతి రాయలసీమ దత్త మండలాలను వదులుకున్నాడు (1800). మక్కా మసీదులో సమాధి చేయబడిన మొదటి నిజాం ఆయనే.

సర్ థామస్ మన్రో

క్రీ.శ. 1761–1827

సర్ థామస్ మన్రో (1761–1827) స్కాట్లాండ్‌కు చెందిన సైనికుడు, పరిపాలకుడు. 1800 నుంచి 1807 వరకు రాయలసీమ దత్త మండలాల మొదటి ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్‌గా ఆయన పాలెగాళ్లను (స్థానిక సైనిక నాయకులు) అణచివేసి, ప్రతి రైతుతో రైత్వారీ సెటిల్‌మెంట్ చేశారు. 1820లో ఆయన మద్రాసు గవర్నర్ అయ్యారు. 1827 జూలై 6న అప్పుడు బళ్లారి జిల్లాలో ఉన్న పత్తికొండలో పదవిలో ఉండగానే ఆయన చనిపోయారు. దత్త మండలాలలో గేయాలతో, 'తండ్రి'గా ఆయనను గుర్తుంచుకున్నారు.

టిప్పు సుల్తాన్

క్రీ.శ. 1782–1799

హైదర్ అలీ కొడుకు. 1782 డిసెంబర్ నుంచి 1799 మే 4న శ్రీరంగపట్టణం పతనంలో చంపబడే వరకు మైసూరు పాలకుడు. యువ సేనానిగా ఆయన 1773–74లో మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను తిరిగి తీసుకున్నాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన గుత్తి, గుర్రంకొండ, కడప, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాన్ని ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. ఆయన గుత్తికి, గుర్రంకొండకు ఫైజ్ హిసార్, జఫరాబాద్ అనే కొత్త పేర్లు పెట్టి, రెండు చోట్లా రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. 1786లో ఆయన ఆదోనిని ముట్టడించి, రాయదుర్గం, హర్పనహళ్లి పాలెగాళ్లను పట్టుకున్నాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా ఆయన కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రిలను నిజాంకు వదులుకున్నాడు. ఆయన మిగిలిన తెలుగు జిల్లాలు ఆయన మరణం తర్వాత నిజాంకు వెళ్లి, 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించబడ్డాయి.

రెండవ అలిఫ్ ఖాన్ (కర్నూలు నవాబు)

క్రీ.శ. 1792–1815

1792 నుంచి 1815 వరకు కర్నూలు పఠాన్ నవాబు. ఆయన రణమస్త్ (మునవ్వర్) ఖాన్ మూడవ కొడుకు. కర్నూలు మాన్యువల్ ఆయనను అలూఫ్ ఖాన్ అంటుంది. ఆయన తన అన్న హసన్ అలీ ఖాన్‌ను అణచాడు. 1795లో ఖర్దా దగ్గర నిజాం కోసం 1,400 గుర్రపు సైనికులను నడిపించాడు. టిప్పు సుల్తాన్ కప్పం కోరడాన్ని తిరస్కరించాడు. 1800లో నిజాం కర్నూలు కప్పాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు. అలిఫ్ ఖాన్ అది చెల్లించవలసినది కాదని అన్నాడు, కానీ తన ఇష్టంతో చెల్లించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. 1804లో ఆ చెల్లింపును ఎనిమిది సంవత్సరాలు ఒకటింపావు లక్ష గద్వాల్ రూపాయలుగా, ఆ తర్వాత ఒక లక్షగా నిర్ణయించారు. దానితో పాటు 500 గుర్రపు సైనికులు, 500 కాల్బలం ఇవ్వాలి. ఆయన తన ఇష్టమైన కొడుకు గులాం రసూల్‌ను వారసుడిగా చేయాలని ప్రయత్నించి, పెద్ద కొడుకును బంధించాడు. 1813లో కంపెనీ సైన్యం అతనిని విడిపించింది. ఆయన పాలనను కఠినమైనదిగా గుర్తుంచుకున్నారు.

కట్టడాలు

గుత్తి కోట

అనంతపురం జిల్లాలోని గుత్తి వద్ద రాతి కొండల వలయంపై ఉన్న కొండ కోట. పట్టణం చుట్టూ బయటి ప్రాకారం ఉంది. సముద్ర మట్టానికి 2,105 అడుగుల ఎత్తున ఒక నిటారైన బండపై అంతర్దుర్గం ఉంది. పద్నాలుగు ద్వారాల గుండా వంకర టింకరగా సాగే రాతి దారి దానికి చేరుస్తుంది. దాని శిఖరంపై 1121–23 నాటి పశ్చిమ చాళుక్య శాసనాలు, విజయనగర రాజు బుక్కను పొగిడే ఒక శ్లోకం చెక్కి ఉన్నాయి. దీన్ని శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కట్టించాడని స్థానిక నమ్మకం. అనంతపురం గెజిటీర్ దాన్ని తోసిపుచ్చింది. మురారిరావు, హైదర్ అలీ, కంపెనీ వరుసగా దీన్ని పాలించారు.

శాసనాలు

మొదటి బుక్కరాయల గుత్తి శిలాశాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1355

అనంతపురం జిల్లాలోని గుత్తి కోట శిఖరం దగ్గర ఒక రాతిపై చెక్కిన ఒకే సంస్కృత శ్లోకం. రాజు బుక్కుని భూపాలన చక్రానికి కేంద్రంగా 'కోటల రాజు గుత్తి-దుర్గాన్ని' అది పొగుడుతుంది. ఆ రాతిని కుడి వైపు మెలికలున్న విష్ణువు శంఖంతో అది పోలుస్తుంది. 1890లో దానిని సంపాదకత్వం వహించిన ఇ. హుల్ష్ ఆ రాజును విజయనగరానికి చెందిన మొదటి బుక్కునిగా భావించారు. 1882 నాటి సూయెల్ జాబితాలు శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఒక అధికారిని సూచించాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 152–160. [Public domain]
  2. E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I: Tamil and Sanskrit Inscriptions (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1890, pp. 167. E. Hultzsch. [Public domain]
  3. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1882, pp. 115. [Public domain]
  4. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 4–5. [Public domain]
  5. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor, Vol. I (opens in a new tab), Longman, Hurst, Rees and Orme, London, 1810, pp. 226, 381. [Public domain]
  6. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor, Vol. II (opens in a new tab), Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London, 1817, pp. 131, 167–171, 180, 549. [Public domain]
  7. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor, Vol. III (opens in a new tab), Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London, 1817, pp. 324. [Public domain]
  8. William Kirkpatrick (tr. and ed.), Select Letters of Tippoo Sultan to Various Public Functionaries (opens in a new tab), Black, Parry and Kingsbury, London, 1811, xxx, 226. [Public domain]
  9. J. R. Henderson, The Coins of Haidar Ali and Tipu Sultan (Bulletin of the Madras Government Museum, New Series, General Section, Vol. I, Part 2) (opens in a new tab), Superintendent, Government Press, Madras, 1921, pp. 1, 76–77. [Public domain]
  10. C. U. Aitchison (compiler), A Collection of Treaties, Engagements and Sanads relating to India and Neighbouring Countries, Vol. IX: Hyderabad, Mysore and Coorg (4th ed.) (opens in a new tab), Superintendent, Government Printing, India, Calcutta, 1909, pp. 63, 205–206. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: