తెలుగు చరిత్రTelugu History

ప్రకాశం (పాత జిల్లా)

పాత ప్రకాశం జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, నల్లమల కొండలకు, సముద్రానికి మధ్య ఉండేది. ఇది గుండ్లకమ్మ పారే మెట్ట ప్రాంతం. గుంటూరు, నెల్లూరు, కర్నూలు జిల్లాల భాగాలతో 1970 ఫిబ్రవరి 2న ఒంగోలు జిల్లాగా ఏర్పడింది. 1972లో టంగుటూరి ప్రకాశం పేరు పెట్టారు. అద్దంకి, కొణిదెన, కందుకూరు పాత అధికార కేంద్రాలు. పొగాకు, పత్తి, గ్రానైట్, పలకరాయి, ఒంగోలు గిత్త దీనికి పేరు తెచ్చాయి. 2022లో ఈ ప్రాంతాన్ని ప్రకాశం, బాపట్ల, శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు జిల్లాల మధ్య విభజించారు.

పాత ప్రకాశం జిల్లా దక్షిణ ఆంధ్ర తీరంలో, నల్లమల కొండలకు, బంగాళాఖాతానికి మధ్య ఉండేది.1 దీని ప్రధాన నది గుండ్లకమ్మ.1 జిల్లా కేంద్రం ఒంగోలు.1 1970లో ఇది ఏర్పడింది.23 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.23

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

జిల్లా తొలి చరిత్రను 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ వివరిస్తుంది.4 చీరాల తాలూకాలోని చినగంజాంలో శాతవాహన రాజు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి శాసనం దొరికింది.4 దర్శి తాలూకాలోని ధర్మవరిపాలెంలో దొరికిన రోమన్ బంగారు నాణేలు దూర దేశాలతో వ్యాపారం జరిగిందని చూపిస్తాయి.4

నాలుగో శతాబ్దం నుంచి పద్నాలుగో శతాబ్దం వరకు గుంటూరుతో కలిపి ఈ ప్రాంతాన్ని కమ్మరాష్ట్రం అనేవారు.4 ఒంగోలు దగ్గరి చెందలూరు లో దొరికిన ఏడో శతాబ్దపు రెండు రాగి శాసనాల్లో ఈ పేరు ఉంది.4 ఈ ప్రాంతంపై అధికారం కోసం పల్లవులు, బాదామి చాళుక్యులు పోరాడారు.4

కొణిదెన తెలుగు చోళులు అక్కడి నుంచి దాదాపు రెండు శతాబ్దాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.5 కాకతీయ రాజు గణపతి వారిని ఓడించి పొదిలి, దర్శి, అద్దంకి, మార్కాపురం, గిద్దలూరు ప్రాంతాలను కాకతీయ పాలనలోకి తెచ్చాడు.5 అదే కాలంలో యాదవ నాయకుల వంశం కాకతీయులకు, తెలుగు చోళులకు సామంతులుగా దాదాపు వంద ఏళ్లు అద్దంకి నుంచి పాలించింది.6

రెడ్డి రాజులు, ఆ తర్వాత

వరంగల్ పతనం తర్వాత వేమారెడ్డి అద్దంకి చుట్టూ రెడ్డి రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.6 1325 నాటి ఆయన మల్లవరం శాసనం ఆయనను ఆ ప్రాంత పాలకుడిగా చెబుతుంది.6 ఆ రాజ్యానికి అద్దంకి మొదటి రాజధాని.6

తెలుగు మహాభారతంలోని అరణ్య పర్వాన్ని పూర్తి చేసిన కవి ఎర్రాప్రగడ కందుకూరు తాలూకాలోని గుడ్లూరులో ఉండేవాడు.6 ఆయన అద్దంకి రెడ్డి రాజుల ఆస్థాన కవి అయ్యాడు.6 వేమారెడ్డి తమ్ముడు మల్లారెడ్డి మోటుపల్లిని గెలిచాడు.7 రాజ్యపు దక్షిణ భాగమైన కందుకూరును బహుశా ఆయనే పాలించాడు.7

1579లో గోల్కొండ సుల్తాన్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా దండెత్తాడు.7 దాంతో ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగం కుతుబ్ షాహీల చేతికి వెళ్లింది.7 1687 తర్వాత ఇది మొగలుల కిందికి వచ్చింది.7 నిజాముల కాలంలో కర్నూలు ఒక నవాబు పాలనలో ఉండేది.7 నెల్లూరు, గుంటూరు భాగాలు ఆర్కాటు నవాబుల, రాజమండ్రి నవాబుల కింద ఉండేవి.7

బ్రిటిష్ పాలనలో

తర్వాత ప్రకాశం జిల్లాలో భాగమైన ప్రాంతాలు మూడు జిల్లాల్లో ఉండేవి.7 ఆ మూడు జిల్లాలపై 1801లో బ్రిటిష్ వారికి పూర్తి అధికారం వచ్చింది.7 పెద్ద ఎస్టేట్లు జమీందారుల (శిస్తు వసూలు చేసే భూస్వాముల) చేతిలో ఉండేవి.7 వారిలో ఒంగోలు, వెంకటగిరి జమీందారులు ఉన్నారు.7 1904లో ఒంగోలు తాలూకా నెల్లూరు నుంచి కొత్త గుంటూరు జిల్లాకు మారింది.89

ప్రసిద్ధ ఒంగోలు పశువులను సాధారణంగా నెల్లూరు జాతి అనేవారని 1942 నెల్లూరు గెజిటీర్ చెబుతుంది.10 ఒంగోలు తాలూకా ఒకప్పుడు నెల్లూరు జిల్లాలో ఉండటమే దానికి కారణమని అది వివరిస్తుంది.10 స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ఈ ప్రాంతపు చాలామంది లాయర్లు వృత్తిని వదిలేశారని, టంగుటూరి ప్రకాశం వారికి నాయకత్వం వహించారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.11

జిల్లా ఏర్పాటు, 1970

గుంటూరు, నెల్లూరు, కర్నూలు జిల్లాల భాగాలతో 1970 ఫిబ్రవరి 2న ఒంగోలు జిల్లా ఏర్పడింది.122 1971లో దీనిలో ఒంగోలు, కందుకూరు, కనిగిరి, గిద్దలూరు, మార్కాపురం, పొదిలి, దర్శి, అద్దంకి, చీరాల అనే తొమ్మిది తాలూకాలు ఉండేవి.13 గిద్దలూరు, మార్కాపురం కర్నూలు నుంచి వచ్చాయి.4

1972లో ఈ జిల్లాలో పుట్టిన టంగుటూరి ప్రకాశం పేరు మీద దీన్ని ప్రకాశం జిల్లాగా మార్చారు.12 ఆయన ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రి.24 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో ప్రకాశం ఒకటి.14

1985–2014

1985లో జిల్లాలోని 17 తాలూకాలను 56 మండలాలుగా మార్చారు.11 వాటిని ఒంగోలు, కందుకూరు, మార్కాపురం అనే మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఉంచారు.11 2014 విభజన తర్వాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.15

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:3

పాలన

2001లో జిల్లాలో మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో 56 మండలాలు ఉండేవి.11 మార్కాపురం, చీరాల, ఒంగోలు, కందుకూరు అనే నాలుగు మున్సిపల్ పట్టణాలు, నాలుగు జనాభా లెక్కల పట్టణాలు ఉండేవి.11 రాష్ట్రంలోని 23 జిల్లాల్లో విస్తీర్ణంలోనూ, జనాభాలోనూ దీనిది 15వ స్థానం.1

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

జిల్లా విస్తీర్ణంలో దాదాపు సగం ఎర్ర గరప నేలలు, ఐదింట రెండు వంతులు నల్లరేగడి నేలలు ఉండేవి.16 నల్లరేగడి ఎక్కువగా ఒంగోలు, అద్దంకి చుట్టూ ఉన్న తీర, ఉత్తర మండలాల్లో ఉంది.16 దాదాపు నాలుగో వంతు భూమిలో అడవులు ఉండేవి.16 తీరంలోని పాత అడవులను సరుగుడు, జీడిమామిడి తోటలుగా మార్చారు.16

వరి, జొన్న, పప్పుధాన్యాలు, మిరప, పత్తి, వేరుశనగ, పొగాకు ప్రధాన పంటలు.17 రాష్ట్రంలో పత్తి ఎక్కువగా పండే ప్రాంతాల్లో ఈ జిల్లా ఒకటని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.18 వాణిజ్య పంటల్లో పొగాకు, జీడిమామిడి అన్నిటికంటే ముఖ్యమైనవి.18 మొత్తం 1,84,162 హెక్టార్లకు సాగునీరు అందేది.19 అందులో ఎక్కువ భాగానికి నాగార్జునసాగర్ కుడి కాలువ వంటి కాలువలే నీరిచ్చాయి.19

కంభంలోని పెద్ద చెరువును సుమారు 400 ఏళ్ల క్రితం విజయనగర రాజుల కాలంలో కట్టారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.20

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

ప్రకాశం పారిశ్రామికంగా వెనుకబడిన జిల్లా అని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.21 ఇక్కడి పెద్ద కర్మాగారాలు ఎక్కువగా నూలు మిల్లులు, పొగాకు, నూనె కర్మాగారాలు.21 ఈ జిల్లా నల్ల గ్రానైట్, “గెలాక్సీ” గ్రానైట్‌కు దేశంలోనూ విదేశాల్లోనూ గిరాకీ ఉండేది.17 మార్కాపురం చుట్టుపక్కల కొన్ని వందల కుటుంబాలు పలకలు తయారుచేసి జీవించేవి.17

చేనేత బట్టలు ఇక్కడి ప్రధాన వ్యాపారం.22 “బ్లీడింగ్ మద్రాస్” బట్ట బాగా పేరుపొందింది.22 బట్టల వ్యాపారం వల్ల చీరాలను “చిన్న బొంబాయి” అనేవారు.22 గ్రానైట్, పొగాకు, ఉప్పు, జీడిపప్పు, పలకరాయి, ఒంగోలు గిత్త ఇక్కడి ప్రధాన వ్యాపార సరుకులు.22

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.23 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.24

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19019,75,037
195114,63,737
197119,19,995
198123,29,571
200130,59,423
201133,97,448

2001లో జనాభాలో సుమారు 85 శాతం మంది గ్రామాల్లో నివసించేవారు.1

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 10 (PDF p. 53) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Purnachandra Rao, Portrait of Population (1981), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 187 (Bapatla; Gazette No. 486), No. 189 (Prakasam; Gazette No. 488) and No. 190 (Sri Potti Sriramulu Nellore; Gazette No. 489), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 187 (opens in a new tab), 189 (opens in a new tab), 190 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 5 (PDF p. 48) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  5. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 6 (PDF p. 49) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 7 (PDF p. 50) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  7. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 8 (PDF p. 51) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  8. Hemingway, Godavari, Vol. I (1907), p. 178 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 328 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 9 (PDF p. 52) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  12. T. Vedantam, Census of India 1971, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Ongole (Prakasam) District (1973), PDF p. 2 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  13. T. Vedantam, Census of India 1971, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Ongole (Prakasam) District (1973), PDF p. 5 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  14. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  16. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 11 (PDF p. 54) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  17. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 12 (PDF p. 55) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 13 (PDF p. 56) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  19. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 14 (PDF p. 57) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), PDF p. 4 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  21. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 16 (PDF p. 59) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  22. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. 17 (PDF p. 60) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  23. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (2006), p. xxxi (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  24. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Prakasam District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 9 (PDF p. 27) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (11)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (1)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (9)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13; 16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. T. Vedantam (Census of India), Census of India 1971, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Ongole (Prakasam) District (Part X- A & B) (opens in a new tab), Census of India, 1973, PDF pp. 2, 5. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Prakasam District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxxi, 5–10, 12–17. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Prakasam District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 9. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 178. [Public domain]
  7. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 328. [Public domain]
  8. W. E. Johns, Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1942, pp. 18. [Public domain in India]
  9. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: