తెలుగు చరిత్రTelugu History

విజయనగరం (పాత జిల్లా)

పాత విజయనగరం జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఉత్తరాంధ్రలో, శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం మధ్య ఉండేది. ఆ రెండు జిల్లాల భాగాలతో 1979లో ఏర్పడింది. ఇది విజయనగరం పూసపాటి రాజుల ప్రాంతం. బొబ్బిలితో వారి వైరం 1757 బొబ్బిలి ముట్టడికి దారితీసింది. 1794లో పద్మనాభంలో వారి అధికారం ముగిసింది. జనపనార, చక్కెర, ఫెర్రో అల్లాయ్స్ ఇక్కడి ప్రధాన పరిశ్రమలు. గురజాడ అప్పారావు ఇక్కడి ప్రసిద్ధ రచయిత. 2022లో ఈ ప్రాంతాన్ని విజయనగరం, పార్వతీపురం మన్యం జిల్లాల మధ్య విభజించారు.

పాత విజయనగరం జిల్లా ఉత్తరాంధ్రలో, తూర్పున శ్రీకాకుళం జిల్లాకు, పడమట విశాఖపట్నం జిల్లాకు మధ్య ఉండేది.1 దీని కేంద్రం విజయనగరం పట్టణం.1 1979లో ఇది ఏర్పడింది.23 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని రెండు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.23

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

జామి, ఆండ్ర, రొంపల్లివలసలో జరిగిన తవ్వకాల్లో కొత్త రాతియుగం నుంచి ఇనుప యుగం వరకు నాటి నివాసాల ఆనవాళ్లు బయటపడ్డాయని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.4 సుమారు క్రీ.పూ. 261లో అశోకుడు జయించిన కళింగ ప్రాంత చరిత్రలో ఈ జిల్లా కూడా భాగమే.4 తర్వాత శాతవాహనులు, ఆ తర్వాత గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడు వచ్చారని హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.4

తూర్పు గాంగులు, తర్వాత గజపతులు చాలా కాలం ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.4 పన్నెండో శతాబ్దం నుంచి దాదాపు నూటయాభై ఏళ్లు గాంగుల ఒక శాఖ బలిజిపేట మండలంలోని నారాయణపురం నుంచి పాలించింది.5 మరో శాఖ 1270 నుంచి 1461 వరకు శృంగవరపుకోట, జామి చుట్టూ ఉన్న జంతరునాడును పాలించింది.5

నందపుర, బొబ్బిలి రాజధానులుగా నందపుర శిలావంశీయులు పద్నాలుగో శతాబ్దం మధ్య నుంచి దాదాపు వంద ఏళ్లు పాలించారు.6 1353 నుంచి 1424 వరకు రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు కూడా ఈ జిల్లాను పాలించారని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.6 1520 నుంచి 1740 మధ్య ఇది కుతుబ్ షాహీల, మొగలుల చేతికి వెళ్లింది.6

విజయనగరం రాజులు, బొబ్బిలి

విజయనగరం జమీందారుల తొలి చరిత్ర అస్పష్టమని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.6 పూసపాటి వంశం చికాకోల్ సర్కారు ఫౌజుదారు నుంచి గ్రామాలను కౌలుకు తీసుకుంది.6 వారిలో విజయరామరాజు పొట్నూరు నుంచి విజయనగరానికి మారి అక్కడ ఒక రాతి కోట కట్టించాడు.6 విజయనగరం, బొబ్బిలి వంశాలు బద్ధ శత్రువులు.6

1757లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ ఉత్తరానికి వచ్చాడు.7 విజయరామరాజు పెద్ద సైన్యంతో ఆయనతో కలిశాడు.7 బొబ్బిలి కోటపై దాడి చేయమని ఆయన బుస్సీని ఒప్పించాడు.7 బొబ్బిలి నాయకుడు చివరి వరకు పోరాడాడు.7 తర్వాత కోటలోని స్త్రీలను, పిల్లలను చంపించి, మిగిలిన సైనికులతో కలిసి పోరాడుతూ చనిపోయాడు.7 మూడు రాత్రుల తర్వాత బొబ్బిలి అనుచరులు విజయరామరాజును అతని గుడారంలోనే చంపారు.7 వారిలో ఒకరు తాండ్ర పాపారాయుడు అని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ పేర్కొంటుంది.8

ఆయన వారసుడు ఆనందరాజు ఫ్రెంచివారికి ఎదురుతిరిగాడు.9 ఆయన విశాఖపట్నాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, ఫ్రెంచివారిని వెళ్లగొట్టేందుకు బెంగాల్‌లోని ఇంగ్లీషువారి సహాయం కోరాడు.9 క్లైవ్ కల్నల్ ఫోర్డ్‌ను పంపాడు.9 తర్వాత రాజు, ఆయన సవతి సోదరుడు సీతారామరాజు ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర జమీందారులు తమకు కప్పం కట్టేలా చేశారు.6

1784లో ఒక కమిటీ సీతారామరాజు పాలనను తీవ్రంగా తప్పుబట్టింది.6 ఆయనను దివాను (ప్రధాన మంత్రి) పదవి నుంచి తొలగించారు.6 1794 మేలో విజయరామరాజు కంపెనీ సైన్యంతో పోరాడుతూ చనిపోయాడు.6 ఆ యుద్ధం విశాఖపట్నం జిల్లాలోని పద్మనాభం దగ్గర జరిగిందని ఫ్రాన్సిస్ 1907 గెజిటీర్ చెబుతుంది.10 తర్వాత ఆయన కొడుకు నారాయణరాజును జమీందారుగా ప్రకటించారు.6 బొబ్బిలి, కురుపాం, సాలూరు వంటి పాత ఎస్టేట్లను వాటి యజమానులకు తిరిగి ఇచ్చారు.6

బ్రిటిష్ పాలనలో

ఎస్టేట్లు నిర్ణీత పేష్కష్ (కప్పం) కట్టాలని, కట్టకపోతే వాటిని అమ్మేయవచ్చని నిబంధన ఉండేదని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.6 దాంతో అశాంతి మొదలైంది.6 1832లో దాన్ని అణచడానికి జార్జ్ రసెల్‌ను పంపారు.6 తర్వాత పాలకొండ ఎస్టేట్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.6 ఆ తర్వాత మైదాన ప్రాంత జమీందారులు ఇబ్బంది పెట్టలేదు.6

1794లో తీర స్థావరాల్లోని చీఫ్ పదవులను రద్దు చేసి కలెక్టర్లను నియమించారు.11 1885లో బొంబాయిలో జరిగిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటి సభకు ఈ ప్రాంతం నుంచి ప్రతినిధులు వెళ్లారు.11 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో బొబ్బిలి దగ్గర ప్రజలు రైలు, టెలిగ్రాఫ్ తీగలను తెంపారు.12

కొత్త జిల్లా, 1979–2014

1979 ఏప్రిల్ 12న విజయనగరం జిల్లా ఏర్పడింది.2 శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం జిల్లాల భాగాలతో దీన్ని ఏర్పాటు చేశారు.2 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.13

1985లో జిల్లాలోని 12 తాలూకాలను 34 మండలాలుగా మార్చారు.1 2014 విభజన తర్వాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.14

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని రెండు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:3

పాలన

జిల్లా ఉత్తరాంధ్ర తీర మైదానంలో ఉంది.1 దీని వాయవ్యంలో ఒరిస్సా ఉంది.1 జనాభాలో ఇది రాష్ట్రంలోని జిల్లాల్లో 23వ, అంటే చివరి స్థానంలో ఉందని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.15

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

జిల్లాలో పెద్ద సాగునీటి ప్రాజెక్టులేవీ లేవని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.16 పదకొండు మధ్య తరహా ప్రాజెక్టులు 39,298 హెక్టార్లకు నీరిచ్చాయి.16 చెరువులే అతి పెద్ద ఆధారం.16 అవి 89,277 హెక్టార్లకు నీరిచ్చాయి.16 కాలువలు 33,641 హెక్టార్లకే నీరిచ్చాయి.16

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

జిల్లా ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా వ్యవసాయంపై ఆధారపడేదని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.17 పరిశ్రమలు కూడా ఎక్కువగా వ్యవసాయ ఉత్పత్తులపైనే ఆధారపడ్డాయి.17 నెల్లిమర్ల, వంతిటాడి అగ్రహారం, సాలూరులలో జనపనార మిల్లులు, బొబ్బిలి, సీతానగరంలలో చక్కెర కర్మాగారాలు పని చేసేవి.17 గరివిడి మండలంలోని శ్రీరామనగర్‌లో ఫెర్రో అల్లాయ్స్ కర్మాగారం ఉండేది.17 ఫెర్రో అల్లాయ్స్, చక్కెరకు జిల్లా పేరుపొందిందని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.18

రచయిత గురజాడ అప్పారావు (1861–1915) విజయనగరానికి చెందినవారు.19 ఆయన నాటకం కన్యాశుల్కం ఇప్పటికీ ప్రజల ఆదరణ పొందుతోంది.19

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.20 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.15

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19019,29,913
195113,06,389
196114,11,055
198118,04,196
200122,49,254
201123,44,474

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

జిల్లా ఏర్పాటుకు సంబంధించి ఆధారాల్లో మూడు వేర్వేరు తేదీలు ఉన్నాయి:241

  • 1979 ఏప్రిల్ 12న ఇది ఏర్పడిందని 1981 జనాభా లెక్కల పోర్ట్రెయిట్ చెబుతుంది.2
  • 1979 జూలై 1న దీన్ని ప్రారంభించారని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ ఒక చోట చెబుతుంది.4
  • 1979 జూన్ 1న ఇది ఏర్పడిందని అదే హ్యాండ్‌బుక్ మరో చోట అంటుంది.1

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 11 (PDF p. 41) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  2. Purnachandra Rao, Portrait of Population (1981), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 174 (Vizianagaram; Gazette No. 473) and No. 175 (Parvathipuram Manyam; Gazette No. 474), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 174 (opens in a new tab), 175 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 5 (PDF p. 35) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 6 (PDF p. 36) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 7 (PDF p. 37) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18

  7. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  8. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 8 (PDF p. 38) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  9. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 53 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 9 (PDF p. 39) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  12. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 10 (PDF p. 40) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  13. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  15. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Vizianagaram District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 13 (PDF p. 31) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  16. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 19 (PDF p. 49) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  17. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. 22 (PDF p. 52) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. xix (PDF p. 11) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), PDF p. 4 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (2006), p. xxvii (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (5)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (3)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13; 16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 32–33, 46, 53. [Public domain]
  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Vizianagaram District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxvii, 5–11, 19, 22; PDF p. 4. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Vizianagaram District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: