తెలుగు చరిత్రTelugu History

వరంగల్ (పాత జిల్లా)

పాత వరంగల్ జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఉత్తర తెలంగాణలో ఉండేది. దీని కేంద్రం కాకతీయుల పాత రాజధాని వరంగల్. నిజాం కాలపు ఖమ్మంమెట్టు జిల్లాకు 1905లో వరంగల్ పేరు వచ్చింది. 1953లో ఖమ్మం జిల్లా విడిపోవడంతో అప్పటి సరిహద్దులు ఖరారయ్యాయి. కాకతీయుల చెరువులు, ఆలయాలు, తివాచీలు, ఆజంజాహీ మిల్లులకు ఈ జిల్లా పేరుపొందింది. 2016లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం దీన్ని వరంగల్ అర్బన్, వరంగల్ రూరల్, జయశంకర్, జనగామ, మహబూబాబాద్ జిల్లాలుగా విభజించింది.

పాత వరంగల్ జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని తెలంగాణ ప్రాంతానికి ఉత్తర భాగంలో ఉండేది.1 దీని కేంద్రం వరంగల్ నగరం.23 ఒకప్పుడు కాకతీయ రాజుల రాజధాని ఇదే.23 1953 అక్టోబర్ 1న ఈ జిల్లా అప్పటి సరిహద్దులు ఖరారయ్యాయి.45 2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ దీన్ని ఐదు జిల్లాలుగా విభజించింది.45

పెద్ద చెరువులు, పాత కట్టడాలు, గుళ్లు, కోటలు ఉన్న జిల్లా అని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ దీన్ని వర్ణిస్తుంది.6 కాకతీయ రాజుల కాలం, నిజాం పాలనలోని ఖమ్మంమెట్టు జిల్లా, ఇరవయ్యో శతాబ్దపు నూలు మిల్లులు ఈ ప్రాంత చరిత్రలో ముఖ్యమైన దశలు.78

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ప్రకారం వరంగల్ అనే పేరు ఓరుగల్లు నుంచి వచ్చింది.6 వరంగల్ కోట మధ్యలో ఒంటరిగా నిలిచిన బండరాయిని ఆ పేరు సూచిస్తుంది.6 శతాబ్దాల పొడవునా జిల్లాలోని వేర్వేరు భాగాలను పాలించిన రాజవంశాల పేర్లు 1976 జిల్లా గెజిటీర్‌లో ఉన్నాయి:2

స్థానిక ఐతిహ్యం ప్రకారం వరంగల్ ఏర్పడక ముందు హనుమకొండ ఈ ప్రాంతానికి రాజధాని అని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.9 హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడి దానిలోని శాసనాల కాలం నాటిది, అంటే 1162–63 నాటిది.10 రామప్ప గుడి పాలంపేటలో రామప్ప చెరువు ఒడ్డున ఉంది.10 గణపతిదేవుడు రాజుగా ఉన్నప్పుడు 1213లో ఆ చెరువును కట్టారని పాలంపేట శాసనం చెబుతుంది.11

వరంగల్ రాతి కోటను గణపతిదేవుడు మొదలుపెట్టగా రుద్రమదేవి పూర్తి చేసిందని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.12 జిల్లాలో కాకతీయుల కోటల్లో ఈ కోట, హనుమకొండ గుట్ట అన్నిటికంటే పేరుపొందినవి.13 పాకాల, లక్నవరం, రామప్ప, ఘనపురం చెరువులను కూడా కాకతీయులే కట్టించారు.14

ఢిల్లీ సైన్యాలు 1303లో వచ్చాయి.1516 1310లో మళ్లీ వచ్చినప్పుడు ప్రతాపరుద్రుడు ఏటా కప్పం కడతానని ఒప్పుకున్నాడు.1516 తర్వాత ఉలుగ్ ఖాన్ సైన్యం కోటను స్వాధీనం చేసుకుని, ప్రతాపరుద్రుడిని బందీగా ఢిల్లీకి పంపింది.1513 1909 గెజిటీర్ ప్రకారం బహమనీ సుల్తానులు 1422లో వరంగల్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.15 బహమనీ రాజ్యం విడిపోయాక వరంగల్ గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీల చేతికి వెళ్లింది.15 షితాబ్ ఖాన్ అనే నాయకుడి సభా మందిరం వరంగల్ కోటలో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉంది.1710

నిజాం కాలపు జిల్లా

1866కి ముందు నిజాం ప్రభుత్వం నిర్ణీత మొత్తాలు తీసుకుని, గ్రామాల్లో శిస్తు వసూలు చేసే హక్కును గుత్తదారులకు ఇచ్చేదని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.18 ఈ పద్ధతిలో గుత్తదారులు శిస్తులో పెద్ద భాగాన్ని తరచుగా ముందే ప్రభుత్వానికి కట్టి, తర్వాత గ్రామాల నుంచి వసూలు చేసుకునేవారు.19 1853 నుంచి ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న మొదటి సాలార్ జంగ్ ఈ గుత్తదారుల స్థానంలో జీతం తీసుకునే అధికారులను నియమించారు.19 జిల్లాల క్రమబద్ధమైన ఏర్పాటు 1866లో జరిగిందని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.18

1867లో కొన్ని జిల్లాలను కలిపి డివిజన్లుగా చేశారు.20 అప్పుడు ఖమ్మం జిల్లాలో భాగంగా ఉన్న వరంగల్, నల్గొండ, నాగర్‌కర్నూల్‌లతో కలిసి తూర్పు డివిజన్‌లో చేరింది.20 1909 గెజిటీర్ దీన్ని “వరంగల్ జిల్లా (ఇదివరకు ఖమ్మంమెట్టు అనేవారు)” అని వర్ణిస్తుంది.7 1905కి ముందు దాని విస్తీర్ణం 9,729 చదరపు మైళ్లు.7 గోదావరి వెంబడి మద్రాసు రాష్ట్రంలోని గోదావరి, కృష్ణా జిల్లాల సరిహద్దుల దాకా అది విస్తరించి ఉండేది.7

1905లో ఈ జిల్లాలోని పరకాల తాలూకాను కరీంనగర్‌లో, చేర్యాల, కోడార్‌లను నల్గొండలో చేర్చారు.21 అదే ఏడాది జిల్లా కేంద్రం వరంగల్‌కు మారిందని 1976 గెజిటీర్ చెబుతుంది.2 వరంగల్ జంట పట్టణమైన హనుమకొండను జిల్లాకూ వరంగల్ డివిజన్‌కూ కేంద్రంగా 1909 గెజిటీర్ పేర్కొంటుంది.221823

1947లో భారత యూనియన్‌లో చేరాలనే ఉద్యమం జిల్లా అంతటా వ్యాపించింది.24 1947 సెప్టెంబర్ 3న పరకాలలో జెండా ఎగురవేసే ఊరేగింపు మీద పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు.24 అందులో 150 మంది చనిపోయారని 1976 గెజిటీర్ చెబుతుంది.24 1948 సెప్టెంబర్‌లో పోలీస్ చర్య జరిగాక నిజాం రాజ్యం భారత యూనియన్‌లో చేరింది.24 సుబేదార్ (డివిజన్ అధిపతి) పదవిని రద్దు చేశారు.10 కానీ వరంగల్ జిల్లా కేంద్రంగా కొనసాగింది.10

1953, 1956

హైదరాబాద్ రాజ్యంలో ఇదే అతి పెద్ద జిల్లా.24 దాన్ని పాలించడం ప్రభుత్వానికి కష్టమైంది.24 అందుకే 1953 అక్టోబర్ 1న దాన్ని రెండుగా విభజించారు.4 ఖమ్మం, ఇల్లందు, మధిర, బూర్గంపాడు, పాల్వంచ తాలూకాలు కలిసి కొత్త ఖమ్మం జిల్లా ఏర్పడింది.425 వరంగల్, ములుగు, మహబూబాబాద్, పాకాల తాలూకాలు వరంగల్‌లోనే ఉండిపోయాయి.4 కరీంనగర్ నుంచి పరకాల తాలూకా, నల్గొండ నుంచి జనగామ తాలూకా ఈ జిల్లాకు వచ్చాయి.4

1956లో ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్‌గా ఏర్పడిన తెలంగాణ జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.26

1956–2014

1960–61లో పాకాల తాలూకా పేరును దాని కేంద్ర పట్టణం పేరు మీదుగా నర్సంపేటగా మార్చారు.4 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో వరంగల్ ఒకటి.27

1985లో జిల్లాలోని 15 తాలూకాలను 50 మండలాలుగా (చిన్న గ్రామ సముదాయాలుగా) మార్చారు.1 ప్రతి మండలానికీ ఒక మండల పరిషత్తు (స్థానిక సంస్థ) ఏర్పడింది.1 1996లో జనగామలో కొత్త రెవెన్యూ డివిజన్ ఏర్పడింది.1 1997లో హనుమకొండ మండలం నుంచి కొత్త వరంగల్ మండలాన్ని విడదీశారు.1

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఈ జిల్లాను కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రంలో చేర్చింది.28

విభజన, 2016

2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ ఈ జిల్లాను ఐదు జిల్లాలుగా విభజించింది:5

దీనిలోని కొన్ని మండలాలు సిద్దిపేట జిల్లాకు కూడా వెళ్లాయి.29 నేటి వరంగల్ జిల్లా 2021లో వరంగల్ అర్బన్, వరంగల్ రూరల్ జిల్లాల నుంచి ఏర్పడింది.30

పాలన

1905 మార్పుల తర్వాత జిల్లాలో ఎనిమిది తాలూకాలు ఉన్నాయని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.21 అవి వరంగల్, పాకాల, తర్వాయి, ఖమ్మంమెట్టు, ఇల్లందు, మహబూబాబాద్, కల్లూరు, పాల్వంచ.21 జిల్లాను మొదటి తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి) పాలించేవాడు.22 ఉపవిభాగాల బాధ్యతను ముగ్గురు రెండో తాలూక్‌దారులు చూసేవారు.22 ప్రతి తాలూకాకు ఒక తహసీల్దారు (తాలూకా అధికారి) బాధ్యుడు.22

1976 గెజిటీర్ ప్రకారం జిల్లాలో రెండు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఆరు తాలూకాలు ఉన్నాయి:4

  • వరంగల్ (హనుమకొండ) డివిజన్: వరంగల్, జనగామ, పరకాల తాలూకాలు
  • మహబూబాబాద్ డివిజన్: మహబూబాబాద్, ములుగు, నర్సంపేట తాలూకాలు4

2001 నాటికి జిల్లాలో వరంగల్, మహబూబాబాద్, ములుగు, జనగామ అనే నాలుగు రెవెన్యూ డివిజన్లలో 51 మండలాలు ఉన్నాయి.131 1976లోనూ 2001లోనూ జిల్లా కేంద్రం వరంగల్.232

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1909 గెజిటీర్ ప్రకారం 1901లో ప్రధాన ఆహార పంటలు జొన్న, వరి, సజ్జ, మొక్కజొన్న.33 పత్తి 32 చదరపు మైళ్లలో మాత్రమే పండేది.33 1903–04లో చెరువులు, బావులు, కాలువలు కలిసి 326 చదరపు మైళ్లకు నీరిచ్చాయి.33 పాకాల, లక్నవరం, రామప్ప వంటి పెద్ద చెరువుల పేర్లు చెప్పి, “వీటిలో కొన్ని పాడుబడ్డాయి” అని గెజిటీర్ అంటుంది.33

పాకాల నది మీద 2,000 గజాల పొడవైన కట్ట వేసి పాకాల చెరువును ఏర్పాటు చేశారు.7 నిండినప్పుడు అది 13 చదరపు మైళ్ల మేర పరుచుకునేది.7 నిజాం ప్రభుత్వం 1896లో ప్రత్యేక నీటిపారుదల శాఖను పెట్టింది.34 ఆ శాఖ నాలుగు పెద్ద చెరువులను బాగుచేసింది.34 లక్నవరాన్ని 1909లో, రామప్పను 1919లో, పాకాలను 1922లో బాగుచేశారు.1434

1965–66లో జిల్లాలో 1,25,200 హెక్టార్లకు సాగునీరు అందింది.14 ఇది సాగైన భూమిలో నాలుగో వంతు.14 అందులో 94,201 హెక్టార్లకు చెరువులు నీరిస్తే, బావుల కింద 19,382 హెక్టార్లు మాత్రమే ఉన్నాయి.14 జిల్లాలో పెద్ద నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు ఒక్కటీ లేదు.35 పరకాల తాలూకాలో 1964లో పూర్తయిన సాలివాగు ప్రాజెక్టు మధ్యతరహా ప్రాజెక్టు.36

1999–2000 నాటికి పరిస్థితి మారింది.37 ఆ ఏడాది గొట్టపు బావులు కాక మిగతా బావులు 1,93,100 హెక్టార్లకు నీరిచ్చాయి.37 చెరువుల కింద 69,334 హెక్టార్లు సాగయ్యాయి.37 ప్రధాన పంట వరి.38 అది 1,84,142 హెక్టార్లలో పండింది.38 పత్తి సాగు విస్తీర్ణం 1,54,855 హెక్టార్లకు పెరిగింది.37

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1909లో హనుమకొండ పట్టు, నూలు బట్టలకూ తివాచీలకూ పేరుపొందింది.39 మట్వాడ, కరీమాబాద్, వరంగల్‌లలో నూలు, పట్టు, ఉన్ని తివాచీలను “చక్కని పనితనంతో” నేసి యూరప్‌తో వ్యాపారం చేసేవారు.39 స్థానిక పట్టు పురుగుల గూళ్ల నుంచి టస్సర్ పట్టు వడికేవారు.39 హసన్‌పర్తి వంటి ఊళ్లలో నేతగాళ్లు దానితో చీరలు, తలపాగాలు నేసేవారు.39 అప్పట్లో జిల్లాలో నాలుగు పత్తి జిన్నింగ్ కర్మాగారాలు, నాలుగు నూనె మిల్లులు మాత్రమే ఉండేవి.39 వాటిలో 132 మంది పని చేసేవారు.39

జిల్లాలో బొగ్గు గనులు కూడా ఉండేవి.39 ఇల్లందు ఉప తాలూకాలోని సింగరేణి గనుల్లో 6,360 మంది కార్మికులు పని చేశారు.39 ఆ ఏడాది అవి 4,19,546 టన్నుల బొగ్గు తీశాయి.39 1953లో ఇల్లందు ఖమ్మం జిల్లాకు వెళ్లింది.4 దాంతో ఆ గనులు కూడా ఖమ్మం జిల్లాలో భాగమయ్యాయి.4

ఇక్కడి తివాచీ పరిశ్రమ పారసీక వలసదారులతో మొదలైందని అంటారని 1976 గెజిటీర్ చెబుతుంది.40 అప్పట్లో వరంగల్‌లోని ఆజంజాహీ మిల్లులు రాష్ట్రంలోనే అతి పెద్ద నూలు మిల్లులు.8 వాటిలో 42,536 కదురులు ఉండేవి.8 1958లో వరంగల్‌లో ఒక పారిశ్రామిక వాడ మొదలైంది.41 1961లో జనగామలో రెండోది మొదలైంది.42 హనుమకొండ, కరీమాబాద్ వంటి కేంద్రాల్లో చేనేతగాళ్లు నూలుకు ముడులు వేసి రంగులద్ది చుట్కీ లేదా తేలియా రుమాల్ అనే ప్రత్యేకమైన బట్ట నేసేవారు.42

2001లో జిల్లాలో 15 పెద్ద, మధ్యతరహా పరిశ్రమలు ఉండేవి.43 వాటిలో 2,902 మంది పని చేసేవారు.43 ఆజంజాహీ మిల్లులు, రేయాన్ గుజ్జు కర్మాగారం, గ్రానైట్ కర్మాగారం వీటిలో ఉన్నాయి.43

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.44 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.45

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19016,53,721
195113,29,836
196115,45,435
198123,00,295
200132,46,004
201135,12,576

1901లో అప్పటి పెద్ద జిల్లాలో దాదాపు 86 శాతం మంది తెలుగు మాట్లాడేవారు.21 చదవడం, రాయడం వచ్చినవారు 2.8 శాతం మాత్రమే.46 2001లో అక్షరాస్యత 57.1 శాతం.32

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

  • ఉలుగ్ ఖాన్ 1321లో వరంగల్‌ను పట్టుకున్నాడని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.15 అతని దండయాత్ర 1323లో జరిగిందని 1976 జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.16
  • బహమనీలు వరంగల్‌ను 1422లో పట్టుకున్నారని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.15 ఫెరిష్తాను అనుసరించి 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ 1424 అని చెబుతుంది.17
  • 1909 గెజిటీర్ రుద్రమదేవిని గణపతి “భార్య లేదా కూతురు” అంటుంది.15 కోటను ఆయన భార్య పూర్తి చేసిందని కూడా చెబుతుంది.15 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ఆమెను ఆయన కూతురుగా చెబుతుంది.12

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 12 (PDF p. 53) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  3. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 10 (PDF p. 51) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  4. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  5. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 231 (Warangal Urban), No. 232 (Warangal Rural), No. 233 (Jayashankar), No. 234 (Jangaon) and No. 235 (Mahabubabad), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 231 (opens in a new tab), 232 (opens in a new tab), 233 (opens in a new tab), 234 (opens in a new tab), 235 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 5 (PDF p. 46) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  7. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 162 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  8. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 92 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  9. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 172 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 8 (PDF p. 49) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 9 (PDF p. 50) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  12. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 6 (PDF p. 47) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  13. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  14. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 69 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  15. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 164 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  16. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  17. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 7 (PDF p. 48) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  18. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 169 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  19. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 140 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 141 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 165 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  22. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 168 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  23. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 213 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  24. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 52 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  25. S. S. Jaya Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Khammam District (1986), PDF p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  26. History of the Andhra Pradesh Police (1961), p. 260 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  29. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 238 (Medak), No. 239 (Sangareddy) and No. 240 (Siddipet), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 238 (opens in a new tab), 239 (opens in a new tab), 240 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  30. Government of Telangana, Revenue (DA) Department, G.O.Ms. No. 74, 12 August 2021 (Hanumakonda and Warangal districts, final notification), PDF pp. 1–3 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  31. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 13 (PDF p. 54) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  32. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 14 (PDF p. 55) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  33. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 166 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  34. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 70 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  35. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 68 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  36. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  37. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 18 (PDF p. 59) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  38. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 17 (PDF p. 58) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  39. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  40. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  41. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 93 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  42. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 94 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  43. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. 21 (PDF p. 62) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  44. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (2006), p. xxxi (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  45. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh, Series-29 Part XII-A: District Census Handbook, Warangal (Village and Town Directory) (2014), p. 11 (PDF p. 29) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  46. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 170 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (19)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (13)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (19)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 162–170. [Public domain]
  3. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1976, pp. 1–2, 36–37, 51–52, 68–71, 90, 92–94, 140–141, 213. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Warangal District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xxxi, 5–14, 17–18, 21–22. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh, Series-29 Part XII-A: District Census Handbook, Warangal (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 2014, pp. 11. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, Formation / reorganisation of districts, revenue divisions and mandals: final notifications, G.O.Ms. Nos. 221 to 250 (11 October 2016) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), for the Telangana Gazette Extraordinary of 11 October 2016, 2016, PDF pp. 2–3 of each order. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. S. S. Jaya Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Khammam District (opens in a new tab), Director of Census Operations, Andhra Pradesh, 1986, PDF p. 17. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 260. [Public domain in India]
  9. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]
  10. Government of Telangana, Revenue (DA) Department, Reorganisation of Warangal Urban and Warangal Rural districts into Hanumakonda and Warangal districts: final notification, G.O.Ms. No. 74 (12 August 2021) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), 2021, PDF pp. 1–3. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: