మక్కా మసీదు

మక్కా మసీదు హైదరాబాద్‌లోని కుతుబ్ షాహీ మసీదులన్నిటిలో పెద్దది. ఇది చార్మినార్‌కు నైరుతిలో ఉంది.¹ సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా (1612–1626) కాలంలో నిర్మాణం మొదలై, డెబ్బై సంవత్సరాలకు పైగా పట్టింది. మొఘలుల విజయం తర్వాతే మసీదు పూర్తయింది.

నిర్మాణ చరిత్ర

బిల్‌గ్రామి ప్రకారం, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ కాలంలో హిజ్రీ 1027 (1617; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి)లో పని మొదలైంది.² దరోగా (పర్యవేక్షకుడు) మీర్ ఫైజుల్లా బేగ్, హునర్‌మంద్ ఖాన్ అనే బిరుదు ఉన్న చౌధరి రంగయ్యతో కలిసి పనిని పర్యవేక్షించారు.² సుమారు ఎనిమిది వేల మంది తాపీ పనివాళ్లు, కూలీలు దానిపై పనిచేశారు.²

కుతుబ్ షాహీ చరిత్రకారులు చెప్పిన ఒక కథను కూడా బిల్‌గ్రామి మళ్లీ చెబుతారు.² ఎప్పుడూ ప్రార్థన మానని వ్యక్తిని పునాది రాయి వేయడానికి వెతకమని రాజు నగరంలోని పండితులను కోరాడు.² ఎవరూ ముందుకు రానప్పుడు ఆయనే దాన్ని వేశాడు.² సుల్తాన్ ముహమ్మద్ ఈ కట్టడంపై 40,000 హొన్నులు (బంగారు నాణేలు) ఖర్చు చేశాడని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.³

అబ్దుల్లా, అబుల్ హసన్ కాలంలో పని కొనసాగింది.² బిల్‌గ్రామి ప్రకారం, మసీదు మొదలుపెట్టిన డెబ్బై ఏడు సంవత్సరాల తర్వాత, హిజ్రీ 1104 (1692–93)లో ఔరంగజేబు కాలంలో పూర్తయింది.² Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) కూడా అదే క్రమాన్ని ఇస్తుంది.¹ ప్రధాన ద్వారంపై ఉన్న ఒక శాసనం ఔరంగజేబు పాలనలోని “32వ సంవత్సరం” అని ఇస్తుంది.⁴ బిల్‌గ్రామి దీన్ని హిజ్రీ 1100 (1688)కు సమానంగా చెబుతారు.⁴

తావెర్నియర్ కథనం

అబ్దుల్లా పాలనలో రాసిన తావెర్నియర్ (Tavernier), సుమారు యాభై సంవత్సరాలుగా నిర్మాణంలో ఉన్న ఒక పెద్ద మసీదును వర్ణించారు.⁵ “అది పూర్తయితే భారతదేశం మొత్తంలో అత్యంత గొప్పది” అవుతుంది.⁵ దాని మిహ్రాబ్ (ప్రార్థన గూడు) కోసం రాయి ఒకే బండ అని ఆయనకు చెప్పారు.⁵ దాన్ని తవ్వి తీయడానికి ఐదారు వందల మందికి ఐదు సంవత్సరాలు పట్టింది. లాగడానికి 1,400 ఎద్దులు కావలసి వచ్చాయి.⁵

రాజు అల్లుడు, మంత్రి, మక్కాకు చెందిన, తాను షేక్ అని పిలిచే వ్యక్తి చేసిన హెచ్చరిక వల్ల పని ఆగిపోయిందని ఆయన నమ్మారు.⁶ మసీదు పూర్తయితే పెద్ద విపత్తు వస్తుందని షేక్ హెచ్చరించాడు.⁶

తావెర్నియర్ పుస్తక సంపాదకుడు వి. బాల్ (V. Ball) ఈ మసీదును జామా మసీదుగా భావించారు.⁷ కానీ బిల్‌గ్రామి మిహ్రాబ్ గురించిన తావెర్నియర్ కథనాన్ని మక్కా మసీదుకు వర్తింపజేస్తారు.⁷ ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) రాసిన Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు సంగ్రహ దృశ్యాలు) (1898) కూడా అలాగే చేస్తుంది. అది అదే భాగాన్ని పాత అనువాదంలో ఉదహరిస్తుంది.⁸

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

క్యాంప్‌బెల్ వేరే నిర్మాణ చరిత్రను ఇస్తారు:⁸

• అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా సుమారు 1660లో మసీదును మొదలుపెట్టాడు⁸
• అబుల్ హసన్ దాన్ని కొనసాగించాడు⁸
• ఔరంగజేబు ఆజ్ఞతో 1687లో అది పూర్తయింది⁸

ఇది బిల్‌గ్రామి, Imperial Gazetteer చెప్పినదానికి విరుద్ధం. ఆ రెండూ సుల్తాన్ ముహమ్మద్‌ను స్థాపకుడిగా పేర్కొంటాయి.¹² అబ్దుల్లా పాలనలోనే సుమారు యాభై సంవత్సరాలుగా నిర్మాణంలో ఉన్న మసీదు గురించిన తావెర్నియర్ కథనానికి కూడా ఇది విరుద్ధం.⁵

కట్టడం

Imperial Gazetteer మసీదు పరిమాణాన్ని 225 అడుగుల పొడవు, 180 అడుగుల వెడల్పు, 75 అడుగుల ఎత్తు అని ఇస్తుంది.¹ దాన్ని పూర్తిగా రాతితో కట్టారు. అది 360 అడుగుల చతురస్రపు, రాళ్లు పరిచిన ప్రాంగణంలో ఉంది.¹ పదిహేను తోరణాలు పైకప్పును మోస్తాయి. పైకప్పుపై దాని నుంచి 100 అడుగుల ఎత్తుకు లేచే రెండు పెద్ద గుమ్మటాలు ఉన్నాయి.¹ ఈ కట్టడంలో 10,000 మంది ప్రార్థన చేయవచ్చు.¹ బిల్‌గ్రామి, క్యాంప్‌బెల్ కూడా అవే మొత్తం కొలతలు ఇస్తారు.⁹⁸

పదిహేను తోరణాలు మూడు వరుసల లోతుగా ఉన్నాయని క్యాంప్‌బెల్ జోడిస్తారు.⁸ లోపలి ఎత్తైన స్తంభాలలో ప్రతి ఒక్కటీ ఒకే గ్రానైట్ ముక్క.⁸ మసీదును చక్కగా చెక్కిన నైస్ (గట్టి రాయి)తో కట్టారని కూడా ఆయన చెబుతారు.¹⁰ అదే రాయిని చెక్కకుండా గోల్కొండ కోట బలమైన గోడలలో వాడారు.¹⁰

ముందుభాగంలోని ఐదు పెద్ద తోరణాల వెనుక పదిహేనేసి తోరణాలున్న మూడు నడవలను బిల్‌గ్రామి వర్ణిస్తారు.⁹ ప్రధాన ద్వారం ముందున్న రెండు ఎత్తైన మినార్లు, ప్రాంగణంలోని సూర్య గడియారం ఔరంగజేబు కాలం నాటివి అని ఆయన చెబుతారు.⁹

ఒక ఆలయం నుంచి వచ్చిన రాళ్లు

నీటి తొట్టి పక్కన ఉన్న రెండు పొడవైన పలకలు మైసారం గ్రామంలోని ఒక ఆలయం నుంచి వచ్చాయని చెబుతారని బిల్‌గ్రామి నమోదు చేస్తారు.⁹ క్యాంప్‌బెల్ కథనం కూడా దీనితో సరిపోతుంది.⁸ మధ్యలోని నీటి తొట్టి పక్కన, కూర్చోవడానికి వాడే, ఒక హిందూ ఆలయం నుంచి వచ్చాయని చెప్పే మెరుగుపెట్టిన రెండు రాతి పలకలను ఆయన వర్ణిస్తారు.⁸

మరో అధ్యాయంలో క్యాంప్‌బెల్ హైదరాబాద్‌కు పది మైళ్లు దక్షిణాన బెంగళూరు రోడ్డుపై ఉన్న మైసారంను వర్ణిస్తారు.¹¹ గోల్కొండను తీసుకున్న తర్వాత ఔరంగజేబు అక్కడి హిందూ ఆలయాలను ధ్వంసం చేశాడని ఆయన చెబుతారు.¹¹ ఆ తర్వాత ఔరంగజేబు వాటిలో అతి పెద్దదాని అవశేషాలతో అక్కడ ఒక మసీదు కట్టించాడు.¹¹ ఆ ఆలయ ద్వారానికి చెందిన మెరుగుపెట్టిన నల్ల బసాల్ట్ ముక్కలను మక్కా మసీదుకు తీసుకువెళ్లారని, అక్కడ అవి ప్రాంగణంలో కూర్చునే ఆసనాలుగా ఉపయోగపడ్డాయని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు.¹¹

పేరు

బిల్‌గ్రామి ప్రకారం, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ ఈ మసీదుకు బైతుల్ అతీఖ్ అని పేరు పెట్టాడు.¹² ఇది కాబాకు ఉన్న ఒక పేరు. దాని అక్షరాలు హిజ్రీ 1023 (1614) అనే తేదీని ఇస్తాయి.¹² మక్కా మసీదు అనే పేరు ఔరంగజేబు కాలంలో వాడుకలోకి వచ్చింది.¹²

ఈ పేరుకు బిల్‌గ్రామి రెండు వివరణలు నమోదు చేస్తారు:¹²

• రాజు మక్కా నుంచి తెచ్చిన మట్టితో ఇటుకలు చేయించి, మధ్య తోరణం పైన అమర్చించాడు¹²
• కాబా లాగే, ఈ మసీదు కూడా ప్రార్థన చేసేవారు లేకుండా ఎప్పుడూ ఖాళీగా ఉండదు¹²

క్యాంప్‌బెల్ మూడో వివరణ ఇస్తారు: మక్కాలోని పెద్ద మసీదు పేరు దీనికి పెట్టారు, ఆయన చెప్పిన ప్రకారం దాని నమూనాలోనే దీన్ని కట్టారు.⁸ రాజుకు సమర్పించిన ఒక ద్విపదను బిల్‌గ్రామి ఉదహరిస్తారు: “పవిత్ర కాబా యాత్ర (ప్రదక్షిణ) నీకు సాధ్యం కాకపోతే, దక్కన్ కాబాకు వచ్చి ప్రార్థన చెయ్యి.”¹² ప్రాంగణంలోని గదులలో ఒకదానిలో ప్రవక్త వెంట్రుక అని చెప్పే ఒక పవిత్ర అవశేషం ఉంది.¹²

బిల్‌గ్రామి ఉదహరించిన Tuzuk-i-Qutbshahi (తుజుక్-ఎ-కుతుబ్‌షాహీ) రాతప్రతి ప్రకారం, కుతుబ్ షాహీల కాలంలో ఇక్కడ రోజూ ముప్పై ఆరు మణుగుల ఆహారం వండి పేదలకు పంచేవారు.¹² ఔరంగజేబు కాలంలో ఆ భత్యాన్ని రోజుకు పన్నెండు రూపాయలకు తగ్గించారు.¹²

నిజాముల సమాధి స్థలం

అత్తాపూర్‌లో ఉన్న అసఫ్ జాహీ కుటుంబపు పాత శ్మశానం నగరానికి చాలా దూరంగా ఉందని దాన్ని వదిలేశారు.¹³ ఆ తర్వాత ప్రాంగణం దక్షిణ భాగం ఆ కుటుంబపు సమాధి స్థలం అయింది.¹³ నిజాం అలీ ఖాన్, ఆయన వారసులందరినీ ఇక్కడే ఖననం చేశారని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.¹ ఈ ప్రాంగణంలో ఖననమైన కుటుంబ సభ్యులలో మొదటివాడు నిజాం అలీ ఖాన్ అని క్యాంప్‌బెల్ పేర్కొంటారు.⁸

బిల్‌గ్రామి కొందరు బేగంల సమాధులతో పాటు ఈ నిజాముల సమాధులను జాబితా చేస్తారు:¹⁴

• నిజాం అలీ ఖాన్¹⁴
• సికందర్ జా¹⁴
• నాసిర్-ఉద్-దౌలా¹⁴
• అఫ్జల్-ఉద్-దౌలా¹⁴
• మహబూబ్ అలీ ఖాన్¹⁴

సమాధులపై చెక్కిన పద్య అక్షర సంఖ్యా పద్యాలను ఆయన ఇస్తారు.¹⁴ వాటిలో చివరిది హిజ్రీ 1329 (1911)లో మహబూబ్ అలీ ఖాన్ మరణానికి సంబంధించినది.¹⁴ శాసనాలున్న పాలరాతి జాలీలు ఒకప్పుడు ప్రాంగణం దక్షిణ చివరను మూసి ఉంచేవి.¹³ ప్రాంగణాన్ని విస్తరించినప్పుడు వాటిని తీసేశారు. 1927 నాటికి వాటిని తిరిగి అమర్చలేదు.¹³

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), pp. 39–40 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

3. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 142 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

4. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), pp. 153–154 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 163 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 153, note (archive.org↗ (opens in a new tab)); Bilgrami, Landmarks (1927), p. 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 168 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

9. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 40–41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

10. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 140 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), pp. 227, 230 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

12. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

13. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 36 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

14. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 36–39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸