కుతుబ్ షాహీ సమాధులు · తెలుగు చరిత్ర

Old photograph looking down from the fort over rocky ground and ruined walls to the domes of the royal tombs on the plain. · Unknown photographer (British Library, Photo 19 series), via Wikimedia Commons (opens in a new tab) · Public domain

కుతుబ్ షాహీ రాజుల సమాధులు గోల్కొండ కోటకు సుమారు అర మైలు ఉత్తరాన ఉన్నాయి.¹ 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) వీటిని నిజాం రాజ్యంలోని ముస్లిం వాస్తుశిల్పానికి అత్యంత విశేషమైన ఉదాహరణలలో లెక్కించింది.² చివరి రాజు తప్ప మిగిలిన రాజులందరి సమాధులను ఇక్కడ గుర్తించారు. వాటిలో రెండింటిని శాసనం ద్వారా కాకుండా సంప్రదాయం ద్వారా గుర్తించారు. చివరి రాజు అబుల్ హసన్ దౌలతాబాద్‌లో బందీగా చనిపోయాడు. ఆయనను ఖుల్దాబాద్‌లో ఖననం చేశారు.³

కట్టడాలు

Imperial Gazetteer సమాధులను చతురస్రాకారంలో లేదా దీర్ఘచతురస్రాకారంలో, గ్రానైట్‌తో కట్టినవిగా వర్ణిస్తుంది.¹ ప్రతి దాని కింది భాగం ఎత్తైన అరుగుపై మొనదేలిన తోరణాల వరుస. దాని పైన ఒక గుమ్మటం ఉంటుంది.¹ సమాధి పెట్టెలు (రాతి శవపేటికలు) నల్ల బసాల్ట్ లేదా పచ్చరాతివి, “అందంగా చెక్కినవి”.¹ కాలం వల్ల, ఔరంగజేబు ముట్టడి ఫిరంగుల వల్ల సమాధులు దెబ్బతిన్నాయని అది జోడిస్తుంది.¹ వాటి మెరుపు పెంకులను దొంగిలించారు.¹

రాజు తన జీవితకాలంలోనే తన సమాధిని కట్టించుకోవడం ఆ కాలపు ఆచారం అని బిల్‌గ్రామి వర్ణిస్తారు.⁴ పాలించిన రాజుల గుమ్మటాలకు వాటి శిఖరాలపై బంగారు నెలవంకలు గుర్తుగా ఉండేవి.⁵ కుటుంబంలోని ఇతర సభ్యుల గుమ్మటాలు ఆ గుర్తు లేకుండా తక్కువ ఎత్తు అరుగులపై ఉండేవి.⁵

రాజ సమాధులు

సుల్తాన్ కులీ (మ. 1543). అతి పురాతన గుమ్మటం ప్రతి వైపూ 100 అడుగులున్న చతురస్రాకారపు అరుగుపై ఉంది.⁶ లోపల అది అష్టభుజి (ఎనిమిది వైపుల) ఆకారంలో ఉంది. దానిలో మూడు సమాధులు ఉన్నాయి.⁶ బయట అరుగుపై శాసనాలు లేని 21 బసాల్ట్ సమాధులు ఉన్నాయి.⁶ స్థాపకుడి సమాధి పెట్టెపై మూడు పట్టీలలో షియా ప్రార్థనలు, ఆయతుల్ కుర్సీ (సింహాసన వాక్యం) ఉన్నాయి.⁶ దాని అడుగున ఒక శాసనం ఆయనను “అమరవీరుడు” అని పిలుస్తుంది.⁶ అది ఆయన మరణ తేదీని హిజ్రీ 950 జమాదిల్ ఆఖిర్ 2 (1543 సెప్టెంబర్; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) అని ఇస్తుంది.⁶

దాని పక్కన మృతదేహాలను కడిగే ఒక స్నానశాల ఉంది.⁷ చనిపోయిన రాజకుటుంబ సభ్యుల శరీరాలను బంజారా ద్వారం గుండా కోట నుంచి బయటికి తెచ్చి, ఖననానికి ముందు అక్కడ కడిగేవారు.⁷

జంషీద్ (మ. 1550), సుభాన్ కులీ. కుతుబ్ షాహీ చరిత్రలు వర్ణించినట్లు తన తండ్రి సమాధికి దగ్గరగా ఉండటాన్ని బట్టి బిల్‌గ్రామి జంషీద్ సమాధిని గుర్తిస్తారు.⁸ అయినా దాని సమాధి పెట్టె నల్ల బసాల్ట్‌ది కాదు. దాని రూపం మిగిలినవాటి కంటే భిన్నంగా ఉంది.⁸ ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న శాసనం లేని ఒక గుమ్మటాన్ని “ఛోటే మలిక్” సమాధి అని పిలుస్తారు.⁸ దానిలో సుభాన్ కులీ ఉన్నాడని చెబుతారు.⁸

ఇబ్రహీం (మ. 1580). ఆయన గుమ్మటం ఆయన తండ్రిదాని కంటే పెద్దది.⁹ దానికి ఒకప్పుడు పారసీ మెరుపు పెంకులు ఉండేవి. వాటి ఆనవాళ్లు దక్షిణ గోడపై మిగిలాయి.⁹ అది 117 అడుగుల చతురస్రపు అరుగుపై ఉంది.⁹ శాసనం ఆయన మరణ తేదీని హిజ్రీ 988 రబీఉల్ ఆఖిర్ 21, గురువారం (1580 జూన్) అని ఇస్తుంది.⁹

అదే అరుగుపై ఆయన కొడుకు మిర్జా ముహమ్మద్ అమీన్ (మ. 1596) సమాధి ఉంది.¹⁰ దాని సమాధి పెట్టెపై కూఫీ లిపిలో ఖురాన్ 112వ అధ్యాయం ఉంది.¹⁰ గోల్కొండలో గానీ హైదరాబాద్‌లో గానీ కూఫీ లిపికి ఇదొక్కటే ఉదాహరణ అని బిల్‌గ్రామి అంటారు.¹⁰

మహమ్మద్ కులీ (మ. 1612). హైదరాబాద్ స్థాపకుడికి అత్యంత గొప్ప సమాధులలో ఒకటి ఉంది.¹¹ అది రెండు అంచెల అరుగుపై ఉంది. దాని పై అంచె 200 అడుగుల చతురస్రం.¹¹ ఖనన గది అరుగు కింద ఒక భూగర్భ గదిలో ఉంది.¹¹ బిల్‌గ్రామి కాలంలో తెరిచి ఉన్న ఏకైక రాజ భూగర్భ గది ఇదే.¹¹

సుల్తాన్ ముహమ్మద్ (మ. 1626). ఆయన సమాధి ప్రతి వైపూ 63 అడుగుల 4 అంగుళాలున్న, స్తంభాల వరుసతో కూడిన చతురస్రాకారపు మండపం.¹² దాని ముందుభాగంపై ఒకప్పుడు మెరుపు పెంకులు ఉండేవి.¹² ఆయన సమాధి పెట్టె మూడు తేదీలను నమోదు చేస్తుంది:¹²

హిజ్రీ 1001 రజబ్ (1593)లో ఆయన జననం¹²
1020 జిల్‌ఖాదా 17 (1612 జనవరి)న ఆయన పట్టాభిషేకం¹²
1035 జమాదిల్ అవ్వల్ 13 (1626 ఫిబ్రవరి)న ఆయన మరణం¹²

హయాత్ బఖ్ష్ బేగం (మ. 1666). ఆమె మహమ్మద్ కులీ కూతురు, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ భార్య, అబ్దుల్లా తల్లి.¹³ మూడు పాలనలలో ఆమె శక్తిమంతమైన వ్యక్తి.¹³ ఆమె సమాధి మందిరం ఆమె భర్త సమాధికి నకలు.¹³

దాని పక్కన పదిహేను చిన్న గుమ్మటాలున్న, సమాధి స్థలంలోని అతి పెద్ద మసీదు ఉంది.¹⁴ దాన్ని అదే సంవత్సరం, హిజ్రీ 1077 (1666–67)లో కట్టారు.¹⁴ బహ్రెయిన్‌కు చెందిన అక్షర కళాకారుడు తఖీయుద్దీన్ ముహమ్మద్ దాని మిహ్రాబ్ (ప్రార్థన గూడు)లోని ఖురాన్ శాసనాన్ని రాశారు.¹⁴ అది డెబ్బై ఒక్క సంవత్సరాల ముందు చెక్కిన హైదరాబాద్ జామా మసీదు మిహ్రాబ్ అక్షరాలకు నకలు.¹⁴

అబ్దుల్లా (మ. 1672). ఆయన సమాధి మందిరం ప్రధాన ప్రాకారం బయట, ప్రతి వైపూ 237 అడుగులున్న వేదికపై ఉంది.¹⁵ అది ఆయన తల్లిదండ్రుల సమాధుల శైలిలో ఉంది.¹⁵ దాని శాసనం ఆయన మరణాన్ని హిజ్రీ 1083 ముహర్రం 3 (1672 ఏప్రిల్) అని, పాలనను 48 సంవత్సరాలు అని ఇస్తుంది.¹⁵

ఇతర సమాధులు

దగ్గరలో పూర్తికాని ఒక పెద్ద సమాధి ఉంది. ప్రజలు దాన్ని అబుల్ హసన్ తానా షా సమాధి అని పిలుస్తారు.¹⁶ రాజు దాన్ని మొదలుపెట్టాడు కానీ అక్కడ ఖననం కాలేకపోయాడని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.¹⁶ దానిలో హిజ్రీ 1085 (1674)లో చనిపోయిన ఆయన ప్రత్యర్థి మిర్జా నిజాముద్దీన్ అహ్మద్ సమాధి ఉంది.¹⁶

సమాధి స్థలంలోని ఇతర గుమ్మటాలలో, ప్రజలు ప్రేమామతి, తారామతిల సమాధులు అని పిలిచే జంట గుమ్మటాలు ఉన్నాయి.¹⁷ బిల్‌గ్రామి ఈ ఇద్దరు స్త్రీలను రాజ ఉంపుడుగత్తెలుగా వర్ణిస్తారు.¹⁷

దాన ధర్మాల స్థలం

కుతుబ్ షాహీల కాలంలో ఈ స్థలాన్ని లంగర్-ఎ-ఫైజ్ అథర్, అంటే ఉదారంగా ఆతిథ్యం ఇచ్చే స్థలం అని పిలిచేవారు.¹⁸ 17వ శతాబ్దం మధ్యలో తావెర్నియర్ (Tavernier) ఇక్కడికి వచ్చారు.¹⁹ వచ్చిన పేదలందరికీ ప్రతి మధ్యాహ్నం రొట్టె, పులావ్ పంచడం ఆయన చూశారు.¹⁹ “నిజంగా అందమైనదాన్ని చూడాలనుకుంటే” ఏదైనా పండుగ రోజు రావాలని ఆయన రాశారు.¹⁹ అలాంటి రోజుల్లో ఉదయం నుంచి సాయంత్రం వరకు సమాధులను విలువైన తివాచీలతో కప్పేవారు.¹⁹

ఈ సమాధులను ఆశ్రయ స్థలంగా భావించేవారని, పారిపోయిన నేరస్తుడికి అక్కడ క్షమాభిక్ష (మాఫీ) దొరికేదని బిల్‌గ్రామి జోడిస్తారు.⁵ ఖురాన్ ప్రతులను అక్కడ ఉంచి, నిర్ణీత సమయాల్లో పఠించేవారు.⁵

సంరక్షణ

బిల్‌గ్రామి ప్రకారం, చాలా సంవత్సరాల నిర్లక్ష్యం వల్ల సమాధులు దుస్థితిలో ఉన్నాయి.⁵ అప్పుడు మంత్రి సర్ సాలార్ జంగ్ వాటికి మరమ్మతులు చేయించారు.⁵ ఆయన ఒక తోట వేయించి, ప్రహరీ గోడ కట్టించి, కాపలాదారును నియమించారు.⁵ 1927లో నిజాం సొంత ఎస్టేట్ శాఖ సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ వాటిని చూసుకునేది.⁵