తెలుగు చరిత్రTelugu History

అల్లయ వేమారెడ్డి, వీరభద్రారెడ్డి

అల్లాడ రెడ్డి కొడుకులైన అల్లయ వేముడు, ఆయన తమ్ముడు వీరభద్రుడు సుమారు 1423 నుంచి 1440ల వరకు రాజమహేంద్రవరం తూర్పు రెడ్డి రాజ్యాన్ని కలిసి పాలించారు. కాటయ వేముని కూతురు అనితల్లి భర్త అయిన వీరభద్రునికి పట్టాభిషేకం జరిగింది; అసలు అధికారం మాత్రం వేముడిదేనని కనిపిస్తుంది. వీరు విజయనగరాన్ని ఏలికగా అంగీకరించారు, దక్షిణ కళింగ కోసం పోరాడారు, కవి శ్రీనాథుని తమ ఆస్థానంలో ఉంచుకున్నారు. వారి చివరి శాసనాల తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఒడిశా గజపతులు గోదావరి డెల్టాను తీసుకున్నారు.

అల్లయ వేముడు, ఆయన తమ్ముడు వీరభద్రుడు కలిసి రాజమహేంద్రవరం తూర్పు రెడ్డి రాజ్యాన్ని సుమారు 1423 నుంచి 1440ల వరకు పాలించారు.123 వీరు అల్లాడ రెడ్డి కొడుకులు.4 తీరాంధ్రంలో చివరి రెడ్డి రాజ్యం వీరిదే; కవి శ్రీనాథుడు తన చివరి రోజులు వీరి ఆస్థానంలోనే గడిపాడు.5 వీరి తర్వాత ఒడిశా గజపతులు గోదావరి డెల్టాను తీసుకున్నారు.3 రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు చూడండి.

కుటుంబం

శ్రీనాథుడు తన కాశీఖండం కావ్యంలో ఇచ్చిన కుటుంబ చరిత్రను జి. వి. రామమూర్తి సంగ్రహించారు.4 దాని ప్రకారం అల్లాడ భార్య వేమాంబ అనవేమ రాజు మనవరాలు.4 ఆమెకు వేముడు, వీరభద్రుడు, దొడ్డయ, అన్నయ అనే నలుగురు కొడుకులు పుట్టారు.4 వీరభద్రుడు కాటయ వేముని కూతురు అనితల్లిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు.6

ఈ పెళ్లి ఎందుకు ముఖ్యమైనదో సోమశేఖర శర్మ వివరించారు.2 అనితల్లి తల్లి దొడ్డాంబిక కొండవీటి రాజ కుటుంబానికి చెందినది.2 కాటయ వేమునికి బతికి ఉన్న ఒకే ఒక్క వారసురాలు అనితల్లి.2 అందువల్ల ఆమె భర్త సింహాసనానికి న్యాయమైన హక్కుదారు అయ్యాడు.2 అల్లయ వేముడు కూడా కాటయ వేముని అల్లుడే, కానీ ఆయన వారసుడు కాడు.2

సింహాసనం దక్కిన తీరు

అల్లాడ చనిపోయాక ఆయన అన్న కొడుకులు కొమరగిరి, అనవోతలు కొంత కాలం రాజమహేంద్రవరాన్ని పట్టుకున్నారు.1 కళింగ గజపతి రాజు సాయంతోనే వారు సింహాసనం ఎక్కి ఉంటారని సోమశేఖర శర్మ భావించారు.1 తర్వాత వేముడు గజపతితో స్నేహం చేశాడు; బహుశా దక్షిణ కళింగను వదులుకుని ఆ స్నేహం సంపాదించాడు.1 ఆయన తన దాయాదులను ఓడించి సుమారు శక 1345లో (1423) రాజమహేంద్రవరాన్ని తిరిగి తీసుకున్నాడు.1 శక సంవత్సరం అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి.

వేముని రాజధాని రాజమహేంద్రనగరమని 1431 నాటి కొంకుదురు తామ్రశాసనాలు చెబుతాయి.67 ఆయన తమ్ముడు వీరభద్రునికి “కూడా రాజ్యాభిషేకం జరిగింది” అని అవి జోడిస్తాయి; అంటే ఇద్దరూ కలిసి పాలించారని తోస్తుంది.67 వీరభద్రునికి “వేమారెడ్డి బతికి ఉండగానే పట్టాభిషేకం జరిగింది” అని శ్రీనాథుడు చెబుతాడు.6 వీరభద్రుడు పేరుకు మాత్రమే రాజు, అసలు అధికారం వేముడిదే అని కనిపిస్తుందని సోమశేఖర శర్మ రాశారు.2 ఈ సోదరుల శాసనాలు 1423 నుంచి 1434 వరకు ఉన్నాయని ఆయన లెక్కించారు.2

విజయనగరానికీ గజపతులకూ మధ్య

విజయనగర రాజులు త్వరలోనే మళ్లీ తీరానికి వచ్చారు. వారి సేనాని తెలుంగురాయని సింహాచలం శాసనం తేదీ శక 1350 (1428). ఆ తేదీనే విజయనగరం తీరాన్ని తిరిగి గెలిచిన కాలంగా సోమశేఖర శర్మ తీసుకున్నారు.2 దేవరకొండకు చెందిన లింగమ నాయకుడు అల్లయ వేముణ్ణి, వీరభద్రుణ్ణి ఓడించి సింహాచలాన్ని పట్టుకున్నాడని వెలమ వంశచరిత్ర చెప్పుకుంటుంది.8 లింగముడు విజయనగరానికి మిత్రుడిగా అదే దండయాత్రలో పాల్గొన్నాడని సోమశేఖర శర్మ భావించారు.8

వెలమ వంశచరిత్ర శ్రీనాథుని గురించి ఒక కథ కూడా చెబుతుంది. జె. రామయ్య దాన్ని ఇలా చెప్పారు: “ఆ వంశానికి చెందిన లింగమనాయుడు రాజమహేంద్రవరపు వేమారెడ్డిని యుద్ధంలో చంపి అతని కత్తిని తీసుకుపోయాడు”. అప్పుడు ఆ కత్తిని తిరిగి తేవడానికి వీరభద్రుడు శ్రీనాథుని పంపాడు.9 లింగముని మూడు పద్యాల్లో పొగిడి కవి ఆ కత్తిని తిరిగి సంపాదించాడు.9

ఈ దండయాత్ర తర్వాత ఈ సోదరులు రెండవ దేవరాయలకు సామంతులయ్యారు.8 అయినా వేముడు దాదాపు స్వతంత్రంగానే ఉన్నాడని సోమశేఖర శర్మ అభిప్రాయం.8 1430 నుంచి 1434 మధ్య ఈ సోదరులు దక్షిణ కళింగను తిరిగి గెలుచుకున్నారు.10 సింహాచలంలోని 1434 నాటి వేముని శాసనం, “తన భుజబలంతో సంపాదించిన” ప్రాంతాల్లో దేవుళ్లకూ బ్రాహ్మణులకూ ఇచ్చిన భూములపై పన్నులు రద్దు చేస్తుంది.10

అల్లయ వేముని వేమవరం దానపత్రం తేదీ 1434 జూన్ 7; ఆ రోజు సంపూర్ణ సూర్యగ్రహణం.1112 ఆయన ద్రాక్షారామంలో ఎన్నో గొప్ప దానాలు చేశాడని అది చెప్పుకుంటుంది.11 “సప్తమాడియ” రాజులను జయించి, సింహాద్రి, పురుషోత్తమాల వద్ద జయస్తంభాలు నిలిపాడని కూడా అది అంటుంది.1112 వేమవరం దానపత్రం చూడండి.

రామమూర్తి సంగ్రహించిన కాశీఖండం ఇంకా మూడు విషయాలు చెబుతుంది:46

  • వేముడు వింధ్య పర్వతాల వరకు దండయాత్ర చేశాడు46
  • “అన్నకంటే బలవంతుడైన” వీరభద్రుడు కశింకోట మొదలైన చోట్ల నాయకులను లొంగదీశాడు6
  • దొడ్డయ ఉత్తరానికి వెళ్లి ఒడ్డాది మొదలైన ప్రాంతాలను తీసుకున్నాడు6

దానాలు

వీరి దానాలు తీరాంధ్రంలోని పెద్ద ఆలయాల్లో నమోదయ్యాయి. ద్రాక్షారామంలోని 1433, 1437 నాటి శాసనాలు ఇద్దరు సోదరుల పేర్లూ చెబుతాయి.13 1434లో వేముని రాణి భీమవరంలోని భీమేశ్వరాలయానికి భూమి ఇచ్చింది.14 వీరభద్రుడు సింహాచలం దేవునికి ఒక గ్రామం, బంగారు పాత్ర, ముత్యాల హారాలు, ఆవులను ఇచ్చాడు.15 వారి తమ్ముడు దొడ్డయ 1431 జనవరి 14న గుంపిని గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణులకు దానం చేశాడు.4 కొంకుదురు తామ్రశాసనాలు చూడండి.

రాజమహేంద్రవరంలో శ్రీనాథుడు

రామయ్య మాటల్లో, కొండవీడు పతనమయ్యాక శ్రీనాథుడు “రాజమహేంద్రవరం వెళ్లినట్లు కనిపిస్తుంది; అక్కడ వేమారెడ్డి, వీరభద్రారెడ్డి ఆయనను పోషించారు”.5 ఆయన కాశీఖండాన్ని వీరభద్రునికి, భీమఖండాన్ని ఒక మంత్రికి అంకితం చేశాడు.4 తెలుగు కవులను ఆదరించినందుకు ఈ సోదరులు “తర్వాతి తరాల కృతజ్ఞతకు అర్హులు” అని రామమూర్తి భావించారు.16

ముగింపు

ఈ రాజ్యపు చివరి సంవత్సరాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి.10 1437 నాటి రెండు ప్రైవేటు శాసనాల్లో ఇంకా ఇద్దరు సోదరుల పేర్లూ ఉన్నాయని సోమశేఖర శర్మ గుర్తించారు.10 ఈలోగా 1434–35లో కపిలేశ్వరుడు ఒడిశా సింహాసనం ఎక్కాడు. దక్షిణ కళింగనూ రాజమహేంద్రవరాన్నీ తన వశం చేసుకోవాలని ఆయన కోరుకున్నాడు.10 కపిలేంద్ర గజపతి చూడండి.

1444 నాటి ద్రాక్షారామ శాసనాన్ని రెండవ దేవరాయల మంత్రి మల్లప్ప వేయించాడు.103 కపిలేశ్వరునికి వ్యతిరేకంగా రెడ్లకు సాయం చేయడానికే దేవరాయలు ఆయనను పంపి ఉంటాడని సోమశేఖర శర్మ భావించారు.103 మెకంజీ రాతప్రతుల్లోని పూర్తి ప్రతి ప్రకారం ఆ దానం అల్లయ వేముని ఆజ్ఞ మేరకే జరిగింది.3 నాలుగేళ్ల తర్వాత, 1448లో, తణుకు తాలూకా పెనుగొండలోని ఒక శాసనం గజపతి పాలనను పేర్కొంటుంది.3 దాన్నే రెడ్డి పాలన ముగింపుగా సోమశేఖర శర్మ తీసుకున్నారు.3

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

  • రాజు ఎవరు. కొంకుదురు తామ్రశాసనాలు వేముణ్ణి రాజమహేంద్రవర పాలకుడిగా, వీరభద్రుణ్ణి కూడా అభిషేకం పొందినవాడిగా చెబుతాయి.6 సోమశేఖర శర్మ వీరభద్రుణ్ణి పట్టాభిషిక్తుడైన రాజుగా, వేముణ్ణి అసలు పాలకుడిగా చెప్పారు.2
  • హరిహరాంబ. వేముని భార్య హరిహరాంబ కాటయ వేముని కూతురని వేమవరం దానపత్రాన్ని ఎల్. డి. బార్నెట్ చదివారు.11 ఎన్. రమేశన్ మాత్రం విజయనగర రాజు రెండవ హరిహరుడు తన కూతురు హరిహరాంబను కాటయ వేమునికే ఇచ్చాడని చెబుతారు.17
  • భీమఖండం అంకితం పొందిన మంత్రి. రామమూర్తి ఆయనను వీరభద్రుని మంత్రిగా చెబుతారు.4 సోమశేఖర శర్మ ఆయనను బెండపూడి వంశపు అన్నమంత్రిగా పేర్కొని, వేముని మంత్రిగా చెబుతారు.8
  • చివరి తేదీలు. సూయెల్ వంశవృక్షం ఈ సోదరుల చివరి తేదీలను 1434, 1437గా ఇస్తుంది.18 వీరభద్రుడు శక 1360 (1438) వరకు పాలించాడని రమేశన్ రాశారు.19 ఈ కుటుంబపు శాసనాలు 1447 వరకు ఉన్నాయని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.20 సోమశేఖర శర్మ ప్రకారం 1444లో అల్లయ వేముడు ఇంకా బతికే ఉన్నాడు; 1448లో గజపతి శాసనం వచ్చింది.3

Footnotes

  1. M. Somasekhara Sarma, History of the Reddi Kingdoms (circa 1325 A.D. to circa 1448 A.D.) (1948), p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Somasekhara Sarma, History of the Reddi Kingdoms (1948), p. 190 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  3. Somasekhara Sarma, History of the Reddi Kingdoms (1948), p. 193 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  4. G. V. Ramamurti, Konkuduru Plates of Allaya-Dodda, Saka-Samvat 1352, Epigraphia Indica V (1898–99), p. 55 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  5. J. Ramayya, Three Inscriptions of the Reddis of Kondavidu, Epigraphia Indica XI (1911–12), p. 315 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Ramamurti, Konkuduru Plates of Allaya-Dodda (1898–99), p. 56 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  7. Ramamurti, Konkuduru Plates of Allaya-Dodda (1898–99), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Somasekhara Sarma, History of the Reddi Kingdoms (1948), p. 191 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  9. Ramayya, Three Inscriptions of the Reddis of Kondavidu (1911–12), p. 316 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  10. Somasekhara Sarma, History of the Reddi Kingdoms (1948), p. 192 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased; the quoted phrase is from the inscription. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  11. L. D. Barnett, Vemavaram Grant of Allaya-Vema Reddi: Saka 1356, Epigraphia Indica XIII (1915–16), p. 238 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Barnett, Vemavaram Grant of Allaya-Vema Reddi (1915–16), p. 239 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 742, Godavari Nos. 329–332 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. II (1919), p. 714, Godavari No. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1687 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Ramamurti, Konkuduru Plates of Allaya-Dodda (1898–99), p. 57 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. N. Ramesan, Copper Plate Inscriptions of Andhra Pradesh Government Museum, Hyderabad, Vol. I (1962), p. 168 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 386 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. Ramesan, Copper Plate Inscriptions, Vol. I (1962), p. 170 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

రాజవంశాలు

రాజమహేంద్రవరం రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1448

రాజమహేంద్రవరం, గోదావరి డెల్టా కేంద్రంగా తూర్పు రెడ్డి రాజ్యం ఏర్పడింది. 1380లలో కుమారగిరిరెడ్డి తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమకు 'తూర్పు దేశాన్ని' ఇవ్వడంతో అది కొండవీడు రాజ్యం నుంచి ఏర్పడింది. సుమారు 1414–16లో కాటయ వేమ మరణించిన తర్వాత అతని బంధువు అల్లాడరెడ్డి తెలుగు చోడ అన్నదేవుని, కొండవీడు రాజును, ఒక బహమనీ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని నిలిచాడు. ఒడిశా గజపతి కపిలేశ్వరుడు డెల్టాను స్వాధీనం చేసుకున్న 1440ల వరకు అల్లాడ కుమారులు అల్లయ వేమ, వీరభద్రుడు కలిసి పాలించారు. శ్రీనాథుడు తన చివరి కావ్యాలను వారి ఆస్థానంలో రాశాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. V (1898–99) (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the 1959 Government of India Press facsimile reprint), 1899, pp. 55–57, 67. G. V. Ramamurti, Konkuduru plates of Allaya-Dodda (No. 9). [Public domain]
  2. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XIII (1915–16) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, Calcutta, 1916, pp. 238–239. L. D. Barnett, Vemavaram grant of Allaya-Vema Reddi (No. 23). [Public domain]
  3. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XI (1911–12) (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the ASI 1981 facsimile reprint), 1912, pp. 315–316. J. Ramayya, Three inscriptions of the Reddis of Kondavidu (No. 33). [Public domain]
  4. M. Somasekhara Sarma, History of the Reddi Kingdoms (circa 1325 A.D. to circa 1448 A.D.) (opens in a new tab), Andhra University, Waltair (Andhra University Historical Series No. 38), 1948, pp. 189–193. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. II (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 714, 742. [Public domain]
  6. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. III (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 1687. [Public domain]
  7. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 26. [Public domain]
  8. N. Ramesan, Copper Plate Inscriptions of Andhra Pradesh Government Museum, Hyderabad, Vol. I (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 6) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1962, pp. 168, 170. Paraphrased. [Public domain in India]
  9. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 386. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: