మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు

మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు పన్నెండవ శతాబ్దపు శైవ గురువు.¹² గోదావరి సీమలోని ద్రాక్షారామంలో పుట్టాడు.¹² ఆయన ఆరాధ్యులకు నాయకుడు.³⁴ ఆరాధ్యులు శివుణ్ణి పూజించే బ్రాహ్మణులు.³⁴ అయినా వారు తమ కులాన్ని, వైదిక కర్మలను వదలలేదు.³⁴ తర్వాతి కాలంలో కవి పాల్కురికి సోమనాథుడు ఆయన జీవితాన్ని ద్విపదలో పండితారాధ్య చరిత్రగా రాశాడు.²

ద్రాక్షారామంలో జననం

ఎల్. డి. బార్నెట్ ప్రకారం పండితారాధ్యుడు ద్రాక్షారామానికి చెందినవాడు. ఆయన తండ్రి భీమన, అక్కడి భీమేశ్వర ఆలయ అర్చకుడు.¹ శ్రీశైలం మల్లికార్జున స్వామిని పూజించినందుకు ఫలంగా భీమనకు ఈ బిడ్డ పుట్టాడని బార్నెట్ పేర్కొన్న కథ చెబుతుంది.¹ తూర్పు చాళుక్యుల ఆలయాల గురించి రాసిన ఎం. రామారావు కూడా పండితారాధ్యుడిని ఆ ఆలయ అర్చకుని కొడుకుగానే చెప్పారు.⁵ ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం పేజీ కూడా చూడండి.

ఆయన కాలం

పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను కాకతీయుల కాలంలో ఉంచారు. మల్లికార్జున పండితుడు వెలనాటి రాజు రాజేంద్ర చోడునికి, బహుశా రెండవ రాజేంద్ర చోడునికి (1162–1181), సమకాలికుడని ఆయన అభిప్రాయం.² శ్రీపతి పండితుడు, మంచన పండితుడు అనే మరో ఇద్దరు గురువులతో కలిసి ఆయన ఆంధ్ర దేశమంతటా శైవాన్ని ప్రచారం చేశాడు.² కాకతీయ రాజులు ఈ శాఖను ఆదరించలేదు. అయినా వారి కాలంలోనే అది బలపడింది.²

ఆరాధ్య మార్గం

ఆరాధ్యులు ఎవరో పి. శ్రీనివాసాచార్ వివరించారు. ఆయన కాలంలో కూడా తెలుగు దేశంలో తమను ఆరాధ్యులు లేదా శైవ బ్రాహ్మణులు అని పిలుచుకునే బ్రాహ్మణులు ఉండేవారు.³ ప్రాచీన కాలపు ఆరాధ్యులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు పండితారాధ్యుడే అని ఆయన రాశారు.³

ఒకసారి బసవుడు పండితారాధ్యుడిని జంధ్యాన్ని, కులాన్ని వదిలి తనతో చేరమని అడిగాడని కథ.⁴ తాను శివునికి గొప్ప భక్తుడినే అయినా బ్రాహ్మణత్వాన్ని వదులుకోలేనని పండితారాధ్యుడు జవాబిచ్చాడు.⁴ ఆరాధ్యులు ఇప్పటికీ వైదిక కర్మలు చేస్తారని, ఇతర బ్రాహ్మణులతో కలిసి భోజనం చేస్తారని, వీరశైవులకు (లింగాయతులకు) ఇది అసలు నచ్చదని శ్రీనివాసాచార్ చెప్పారు.⁴

చందవోలులో వాదం

చందవోలులో రెండవ రాజేంద్ర చోడుని సభలో పండితారాధ్యుడికి, ఒక బౌద్ధ గురువుకు మధ్య జరిగిన వాదాన్ని సోమనాథుని కావ్యం చెబుతుంది.⁶ పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆ కథను మళ్లీ చెప్పారు. కావ్యం ప్రకారం పండితారాధ్యుని శిష్యులు బౌద్ధ గురువులను చంపి, వారి నివాసాన్ని నాశనం చేశారు.⁶ కోపించిన రాజు పండితారాధ్యుని గుడ్డివాడిని చేయించాడు. శివుని దయతో ఆయనకు చూపు తిరిగి వచ్చింది. రాజును శపించి ఆయన శ్రీశైలానికి వెళ్లిపోయాడు.⁶ ఆంధ్ర దేశంలో బౌద్ధానికి వ్యతిరేకంగా నమోదైన చివరి సంఘటన ఇదేనని పరబ్రహ్మశాస్త్రి అంటారు.⁶

శిష్యులు, జ్ఞాపకం

ఆయన శిష్యులు తరతరాలుగా ఆయన పేరును నిలిపారు. పాలంపేట ఆలయ గోడపై గీసిన గౌరీదేవి బొమ్మ పక్కన సంస్కృతంలో ఒక చిన్న రాత ఉంది.¹ దానిని వరంగల్ దగ్గర పుట్టి శ్రీశైలంలో నివసించిన విభూతి గౌరయ్య రాశాడు. తనను “శ్రీ పండితారాధ్యుల ఇంటి” సేవకుడిగా చెప్పుకున్నాడు.¹⁷

శ్రీశైలం గురించి వీరశైవులలో ఉన్న ఒక సంప్రదాయాన్ని 1925–26 శాసన నివేదిక నమోదు చేసింది. వారి మతానికి ఐదు ప్రధాన పీఠాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి ఆ కొండపై ఉంది. ఆ మఠాన్ని మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడే స్థాపించాడని నమ్మకం.⁷

గణపతిదేవుని మంత్రి మల్లన ఒక పండితారాధ్యుని ఇద్దరు కొడుకులకు భూమి దానం చేసినట్లు ధర్మసాగర్ శాసనం చెబుతుంది.³⁴ ఈ పండితారాధ్యుడు పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి భాగానికి ముందు జీవించి ఉండడని శ్రీనివాసాచార్ భావించారు. ఆయనను మల్లికార్జున పండితారాధ్యునిగా గుర్తించాలనిపిస్తుందని అన్నారు. కానీ అది ఖచ్చితమని చెప్పలేదు.³

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆరాధ్యుడా, వీరశైవుడా. 1925–26 శాసన నివేదిక పండితారాధ్యుడిని బసవుని సమకాలికుడిగా, బసవునితో సమానంగా వీరశైవాన్ని ప్రచారం చేసినవాడిగా చెబుతుంది.⁷ బ్రాహ్మణ కర్మలను వదలకపోవడం ఒక్కటే తేడా అంటుంది.⁷ శ్రీనివాసాచార్ మాత్రం ఆరాధ్యులు వీరశైవులకంటే మౌలికంగా వేరని, తర్వాతి కాలంలోనే బసవుని మతానికి దగ్గరయ్యారని అంటారు.⁴

పాలంపేట రాత. విభూతి అనే పండితారాధ్యుని ఇంటి సేవకుడు గౌరీదేవి రక్షణ కోరుతూ వచ్చాడని బార్నెట్ ఆ రాతను చదివాడు.¹ ఆ రాతలో గౌరీ ప్రస్తావనే లేదని శాసన నివేదిక అంటుంది.⁷ విభూతి అనేది పేరు కాదు, బిరుదు మాత్రమే అని, ఆ వ్యక్తి “విభూతి” ధరించే గౌరయ్య అని చెబుతుంది.⁷

ధర్మసాగర్ శాసనంలోని కొడుకులు. ధర్మసాగర్ దానంలోని ఇద్దరు కొడుకులను మల్లికార్జున పండితారాధ్యునితో శ్రీనివాసాచార్ ఒక అంచనాగా మాత్రమే కలిపారు.³ పాలంపేట రాతలోని పండితారాధ్యుడు “బహుశా” ఈ గురువే అని బార్నెట్ కూడా అన్నాడు.¹

Footnotes

1. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (Hyderabad Archaeological Series No. 3, 1919), p. 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 278. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

3. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part I (1942), p. 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. Sreenivasachar, Corpus, Part I (1942), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

5. M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (1964), p. 15 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 271. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. Annual Report on South-Indian Epigraphy for the year ending 31 March 1926 (1927), p. 117 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶