ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

భువనగిరి

హైదరాబాద్‌కు సుమారు ముప్పై మైళ్లు తూర్పున, పైన కోట ఉన్న, విడిగా నిలిచిన పెద్ద గ్రానైట్ బండ పాదాల దగ్గర ఉన్న పట్టణం. వరంగల్ రాజులు ఈ కోటను కట్టించారని, ముస్లిం పాలకులు దాన్ని మళ్లీ కట్టించారని చెబుతారు. మొదటి బహమనీ సుల్తాన్ తెలంగాణలో ఏడాది పాటు సాగిన దండయాత్రలో దీన్ని తీసుకున్నాడు. ఇది ఆయన రాజ్యానికి తూర్పు సరిహద్దు అయింది. తర్వాత మొదటి అహ్మద్ షా తెలంగాణలోని తన సేనానికి దీన్ని జాగీరుగా ఇచ్చాడు.

A pointed-arch gateway in a high battlemented wall of dressed stone, reached by stone steps, with a person standing in the passage.
A pointed-arch gateway in a high battlemented wall of dressed stone, reached by stone steps, with a person standing in the passage. · Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions (G. Yazdani, Director) (opens in a new tab) · Public domain

బండ, కోట

1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) భువనగిరిని నల్గొండ జిల్లాలోని ఒక తాలూకా కేంద్రంగా, “కోట కట్టిన ఒక బండ పాదాల దగ్గర ఉన్న” పట్టణంగా వర్ణిస్తుంది.1 తూర్పు, దక్షిణ వైపులు “ఎక్కడానికి పూర్తిగా వీలుకాని” (ఎక్కడం అసాధ్యమైన) ఒక విడి బండపై కోట ఉందని అది చెబుతుంది.12

పైన ఉన్న అంతర్దుర్గం నుంచి చాలా దూరం వరకు కనిపిస్తుంది.12 1900లో నిజాం ప్రాంతాల ప్రాచీన అవశేషాలను జాబితా చేసిన హెన్రీ కజిన్స్ (Henry Cousens) దీన్ని “ప్రసిద్ధ పాత భువనగిరి కోట” అని పిలిచి, ఈ పేరు భవనగిరి నుంచి వచ్చిందని సూచించారు. రక్షణ కట్టడాలు రెండు భాగాలుగా ఉన్నాయి: శిఖరంపై ఎగువ కోట, గ్రామం వైపు ఒక కొండ కొమ్ము వెంట పడమరకు సాగే దిగువ కోట. వాటి మధ్య ఉన్న లోతైన చీలికను అడ్డ గోడలతో ఆనకట్ట కట్టి, బండలో తొలిచిన కాలువల ద్వారా నీరు వచ్చే, కిందికి దిగే చెరువుల వరుసగా చేశారు. ఎగువ కోటపై శిథిలమైన పాత ముస్లిం రాజభవనాన్ని, రెండు ఫిరంగులున్న ఒక చిన్న బురుజును ఆయన చూశారు.3

1898లో నిజాం రాజ్యపు ఫోటో సర్వే ఆ వరుసలో తొమ్మిది చెరువులను లెక్కించింది.4 నిర్మలమైన ఉదయం రాజభవనం నుంచి గోల్కొండ కోట కనిపిస్తుందని అది చెప్పింది.4

హిందూ గోడలు, ముస్లిం పునర్నిర్మాణం

కోట గురించి “అత్యంత ఆసక్తికరమైన” విషయాన్ని కజిన్స్ కనుగొన్నారు. అది “వరంగల్ రాజులు కట్టించారని చెప్పే చాలా ప్రాచీనమైన కోటను ముస్లింలు మళ్లీ కట్టినది”. ఆ నగరపు బహిర్దుర్గాలలో అది ఒకటి. పాత గోడలు, ద్వారాలలో కొన్ని భాగాలు భారీ రాళ్ల (cyclopean) కట్టడంతో మిగిలి ఉన్నాయి, “తర్వాతిది మాత్రం అతి నాసిరకం రాళ్ల ముక్కల కట్టడం”. విరిగిన ఒక నంది, ఆలయ స్తంభాలు ఒకప్పుడు అక్కడ ఒక ఆలయం ఉండేదని చూపించాయి.3

1925–26లో నిజాం పురావస్తు శాఖ బురుజులకు, గోడలకు, ద్వారాలకు, కొండపై ఉన్న మండపానికి (బారాదరి) మరమ్మతులు చేసింది.56 కోట “దక్కన్‌లోని అతి తొలినాటి కోటలలో ఒకటి” అని దాని నివేదిక చెబుతుంది.56 వరంగల్ లాగే దీన్ని కూడా ఒకప్పుడు బయటి మట్టి గోడ కాపాడేది.56

పెద్ద దిమ్మెలతో గారె లేకుండా కట్టిన, “తొలినాటి హిందూ నిర్మాతల పని” అయిన గోడలను, వరుసలుగా చెక్కిన రాతి (ashlar)తో కట్టిన ముస్లిం కాలపు గోడల నుంచి నివేదిక వేరు చేస్తుంది.56 సుమారు 125 అడుగులు ఎక్కిన తర్వాత మొదటి ద్వారం వస్తుంది.56 అది “ముస్లిం శైలిలో” ఉంది. దాని ముందు ఒక బార్బికాన్ (బయటి రక్షణ కట్టడం) ఉంది.56

తర్వాత జి. యజ్దానీ (G. Yazdani) భువనగిరి గోడలను వరంగల్, గోల్కొండ గోడలతో కలిపి హిందూ రాజుల భారీ రాళ్ల కట్టడాలుగా వర్గీకరించారు.7 భువనగిరి తమ పాత నగరపు ఏడు గోడలలో అన్నిటికంటే బయటిదానికి ఒక బురుజు మాత్రమే అని వరంగల్ ప్రజలు సందర్శకులకు చెప్పేవారని 1907లో టి. డబ్ల్యూ. హేగ్ (T. W. Haig) రాశారు.8 అలాంటి గోడ 373 మైళ్లు సాగి ఉండాలని ఆయన లెక్కించారు.8

బహమనీ సరిహద్దు

మొదటి బహమనీ సుల్తాన్ అల్లావుద్దీన్ హసన్ బహమన్ షా తన పాలన చివరి దశలో దాదాపు ఒక సంవత్సరం తెలింగాణలో గడిపాడని Burhan-i Ma’asir (బుర్హాన్-ఎ-మాసిర్) చెబుతుంది.9 ఆయన “భువనగిరి జిల్లా”ను తీసుకుని, దాని ఆలయాలను కూల్చి, వాటి స్థానంలో మసీదులు, పాఠశాలలు కట్టించాడు.9 అప్పుడు ఆయన రాజ్యం “దౌలతాబాద్ తూర్పు వైపు నుంచి భువనగిరి, గోదావరి నది వరకు” విస్తరించింది.9

సుల్తాన్ భువనగిరి, కోహీర్ మధ్య ప్రాంతాన్ని లొంగదీశాడని హేగ్ చెబుతారు.10 పాలన చివరికి బీదర్ సుబా తూర్పున “భువనగిరి వరకు” విస్తరించింది.10 తన పూర్వ పుస్తకంలో హేగ్ భువనగిరిని “బహమనీ రాజ్యపు సరిహద్దు స్థావరం” అని పిలిచారు.11 బీదర్ సుబాలో జాబితా చేసిన పట్టణాలలో అది లేనందువల్ల, బహుశా కౌలాస్‌కు బదులుగా, అది మళ్లీ హిందువుల చేతికి వెళ్లడానికి అనుమతించారని ఆయన భావించారు.11

మొదటి అహ్మద్ షా పాలనలో తెలుగు నాయకులు తెలింగాణలో చాలా భాగాన్ని తిరిగి తీసుకున్నారు.12 రాజు ఇబ్రహీం సంజర్ ఖాన్‌ను తెలింగాణలో సైన్యాధిపతిగా చేశాడని Burhan-i Ma’asir చెబుతుంది.12 ఆయనకు “భువనగిరి కోటను, కొన్ని జిల్లాలను జాగీరుగా” ఇచ్చాడు.12

1709లో పాప్ రాయ్ అనే దోపిడీదారుడు వరంగల్, భువనగిరిలను దోచుకున్నాడని Imperial Gazetteer జోడిస్తుంది.12 తర్వాత అతన్ని పట్టుకుని ఉరితీశారు.12

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 159 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 160 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Henry Cousens, Lists of Antiquarian Remains in His Highness the Nizam’s Territories (1900), p. 51 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 495 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1925–26 (1928), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. Annual Report … 1925–26 (1928), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  7. G. Yazdani, Bidar: Its History and Monuments (1947), p. 82, note (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (1907), p. 69 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma’asir (1900), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 375 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (1907), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. King, History of the Bahmani Dynasty (1900), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

అల్లావుద్దీన్ హసన్ బహమన్ షా

క్రీ.శ. 1347–1358

ఢిల్లీ సుల్తానత్ అధికారి. ఆయన వరంగల్ పాలకుడి సాయంతో ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌కు వ్యతిరేకంగా దక్కన్ తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. 1347లో ఆయన గుల్బర్గాలో బహమనీ సుల్తానత్‌ను స్థాపించాడు. ఆయన వరంగల్ నుంచి కౌలాస్‌ను తీసుకుని, పశ్చిమ తెలంగాణను తన రాజ్యంలో ఒక రాష్ట్రంగా చేశాడు.

సర్వాయి పాపడు (పాప్ రాయ్)

సుమారు క్రీ.శ. 1708

18వ శతాబ్దం మొదటి భాగపు తెలంగాణ తిరుగుబాటుదారుడు, కులపరంగా కల్లు గీసేవాడు. మొఘల్ చరిత్రకారుడు ఖాఫీ ఖాన్ ఆయనను పాప్ రాయ్ అంటాడు. భువనగిరి ప్రాంతంలోని షాపూర్‌లో, మరో దుర్గంలో ఉన్న కోటల నుంచి ఆయన దారులను దోచుకుని, మొఘల్ అధికారులను చంపాడు. 1708లో ఆయన వరంగల్‌ను దోచుకున్నాడు. ఆయనకు ద్రోహం జరిగి, పట్టుబడి, ఉరితీయబడ్డాడు. ఆయన తలను చక్రవర్తి దర్బారుకు పంపారు. ధనికులను దోచి పేదలకు అన్నం పెట్టిన, గోల్కొండను మూడు గంటలు ఆధీనంలో ఉంచుకున్న గౌండ్ల వీరుడు సర్వాయి పాపడుగా తెలంగాణ సంప్రదాయం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటుంది.

రావి నారాయణరెడ్డి

క్రీ.శ. 1908

1938 హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో జైలుకు వెళ్లిన తెలంగాణ నాయకుడు. 1944లో ఆంధ్ర మహాసభను చేజిక్కించుకున్న వామపక్షానికి ఆయన నాయకత్వం వహించారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులలో ఆయన ఒకరు. ఆ కాలపు కాంగ్రెస్, ప్రభుత్వ ఆధారాలు ఆ పోరాటాన్ని తీవ్రంగా భిన్నమైన మాటలలో వర్ణిస్తాయి.

ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి

క్రీ.శ. 1909

1909లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా కొలనుపాకకు చెందిన ఆర్య సమాజ్, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకర్త. 1938 వందేమాతరం ఉద్యమంలో పోలీసు కస్టడీలో ఆయనను కొట్టారు. 1945లో ఆయనను తన గ్రామానికే పరిమితం చేశారు, విచారణ ఖైదీగా ఒక సంవత్సరం నిర్బంధించారు. 1947–48లో రజాకార్లు ఆయన ఇంటిని దోచుకున్నారు. 1952లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు.

రేణిగుంట రామిరెడ్డి

క్రీ.శ. 1915–1948

నల్గొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాలోని రేణిగుంటకు చెందిన భూస్వామి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యకర్త (జననం 1915). రజాకార్లకు, నిజాం పోలీసులకు వ్యతిరేకంగా గ్రామ సాయుధ దళానికి ఆయన శిక్షణ ఇచ్చి నాయకత్వం వహించారు. 1948 మార్చి 4న వారు గ్రామాన్ని ముట్టడించినప్పుడు, దాదాపు పన్నెండు గంటల పోరాటం తర్వాత ఆయన చంపబడ్డారు. ప్రభుత్వ, కాంగ్రెస్ వైపు, కమ్యూనిస్టు ఆధారాలన్నీ ఆ పోరాటాన్ని నమోదు చేస్తాయి. కానీ ఆయన ఎలా చనిపోయారు, ఎంత మంది చనిపోయారు అనే విషయాలలో అవి భిన్నంగా ఉన్నాయి.

ఆరుట్ల లక్ష్మీనరసింహారెడ్డి

క్రీ.శ. 1918–1976

నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాకకు చెందిన న్యాయవాది, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు (1918–1976). 1936–37లో ఆయన నల్గొండలో జాగీర్దార్లకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. 1938 అక్టోబర్ హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ సత్యాగ్రహంలో ఒక బృందానికి నాయకత్వం వహించి, 1939 ఏప్రిల్ వరకు జైలులో ఉన్నారు. 1940లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి, ఆంధ్ర మహాసభ కార్యవర్గంలో ఉన్నారు. 1947లో నిజాం ప్రభుత్వం ఆయనను అరెస్టు చేయాలని చూసింది. తర్వాత ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ రెండు సభలలోనూ పనిచేశారు.

ఆరుట్ల కమలాదేవి

క్రీ.శ. 1921

1921లో పుట్టిన, నల్గొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాకు చెందిన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త. 1942–44లో ఆమె హైదరాబాద్ మహిళా సంఘం ప్రధాన కార్యదర్శి. 1946–48 తెలంగాణ పోరాటంలో ఆమె అజ్ఞాతంలో పని చేసి, రజాకార్లకు వ్యతిరేకంగా మహిళలను సంఘటితం చేసింది. తర్వాత 1952 నుంచి 1967 వరకు ఆమె హైదరాబాద్, ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభల సభ్యురాలు.

జంషీద్ కులీ కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1550 కి ముందు

గోల్కొండ రెండవ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ (1543–1550), సుల్తాన్ కులీ మూడవ కొడుకు. ఆయన తన తండ్రిని ప్రార్థన సమయంలో చంపించి, వారసుడైన తన సోదరుడు కుతుబ్-ఉద్-దీన్ కళ్లు పీకించాడని గోల్కొండ చరిత్ర గ్రంథం చెబుతుంది. ఆయన పాలన బీదర్, బీజాపూర్‌లతో యుద్ధాలలో గడిచింది. ఆయన తమ్ముడు ఇబ్రహీం విజయనగరానికి పారిపోయాడు. ఆయన 1550లో దీర్ఘ అనారోగ్యంతో చనిపోయాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. Henry Cousens, Lists of Antiquarian Remains in His Highness the Nizam's Territories (Archaeological Survey of India, New Imperial Series XXXI) (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1900, pp. 51. [Public domain]
  2. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam's Dominions, Being an Exhaustive Photographic History of the Hyderabad State, Deccan, India (opens in a new tab), C. B. Burrows, Bombay, 1898, pp. 495–496. [Public domain]
  3. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 159–160. [Public domain]
  4. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions, Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions, 1925-26 (opens in a new tab), Baptist Mission Press, Calcutta, 1928, pp. 9–10; pls. XI–XIII. [Public domain]
  5. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (opens in a new tab), Pioneer Press, Allahabad, 1907, pp. 69, 73. [Public domain]
  6. J. S. King, The History of the Bahmani Dynasty, founded on the Burhan-i Ma'asir (opens in a new tab), Luzac and Co., London, 1900, pp. 21, 62. [Public domain]
  7. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 375. [Public domain]
  8. G. Yazdani, Bidar: Its History and Monuments (opens in a new tab), Oxford University Press (for H.E.H. the Nizam's Government), London, 1947, pp. 82, note. Cite-only; paraphrased. [Cited, not reproduced]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: