ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

చేతివృత్తులు, వస్త్రాలు

కలంకారీ, ఇకత్ నేత, నిర్మల్ చిత్రాలు, కొండపల్లి, ఏటికొప్పాక బొమ్మలు, ఇతర చేతివృత్తులు.

తెలుగు దేశపు చేతివృత్తులన్నిటిలో నేతే అన్నిటికంటే ముఖ్యమైనది. 1907లో గోదావరి జిల్లాలో మరే కళ లేదా పరిశ్రమ కంటే అది ఎక్కువ మందికి పని ఇచ్చింది.1 1930ల ప్రారంభంలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంపై జరిగిన ఒక సర్వే, వ్యవసాయం తప్ప మరే పని కంటే అది ఇంకా ఎక్కువ మందికి ఉపాధి ఇస్తోందని కనుగొంది.2 మగ్గం చుట్టూ వస్త్రాలకు రంగు వేసే, బొమ్మలు వేసే కళలు పెరిగాయి. దాని పక్కనే చెక్క, లక్క, లోహం, దంతంతో చేసే అనేక చిన్న చేతివృత్తులు పెరిగాయి.

ఆధారాల గురించి. 1900కు ముందు ఈ చేతివృత్తుల గురించి తెలిసిన దానిలో ఎక్కువ భాగం బయటివారు రాసినది. వారిలో ఒక గ్రీకు నౌకాయాన మార్గదర్శి, వెనిస్‌కు చెందిన ఒక యాత్రికుడు, ఎగుమతి కోసం వస్త్రాలు కొన్న యూరోపియన్ వ్యాపారులు ఉన్నారు. ప్రదర్శనల్లో చేతివృత్తులను అంచనా వేసిన, లేదా రాష్ట్రం కోసం వాటిని సర్వే చేసిన బ్రిటిష్, హైదరాబాద్ అధికారులు కూడా ఉన్నారు. వారిలో చాలామంది ఒకప్పుడు ఎగుమతి అయిన దానితో పోల్చి క్షీణత గురించి రాశారు. వారు చేతివృత్తుల వారినే తప్పుపట్టిన చోట్ల ఈ పేజీ ఆ విషయం చెబుతుంది.

దూర మార్కెట్ల కోసం వస్త్రం

తెలుగు వస్త్రం గురించి అత్యంత పాత లిఖిత ప్రస్తావన మొదటి శతాబ్దపు Periplus of the Erythraean Sea (ఎర్ర సముద్ర నౌకాయాన గ్రంథం) లో ఉంది.3 మసాలియా తీర ప్రాంతంలో, అంటే తర్వాతి మచిలీపట్నం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతంలో, “పెద్ద మొత్తంలో మస్లిన్ (సన్నని నూలు వస్త్రం) తయారవుతుంది” అని అది చెబుతుంది.3 అమరావతిలో స్తూపంపై నమోదైన దాతల్లో బుధి అనే స్వర్ణకారుడు ఒకరు. అతను ఒక వ్యాపారి భార్య అయిన తన తల్లితో కలిసి దానం చేశాడు.4

13వ శతాబ్దం నాటికి ఈ వస్త్రానికి విదేశాల్లో పేరు వచ్చింది. తాను ముత్‌ఫిలి అని పిలిచిన రాజ్యం “అత్యుత్తమమైన, అతి సున్నితమైన, అత్యంత ఖరీదైన బక్రమ్‌లు” తయారు చేసిందని మార్కో పోలో రాశాడు.5 “వాటిని ధరించడానికి సంతోషించని రాజు గానీ రాణి గానీ ప్రపంచంలో లేరు” అని అతను జోడించాడు.5 అతని సంపాదకుడు హెన్రీ యూల్ ముత్‌ఫిలిని దాని ఓడరేవు మోటుపల్లి పేరు మీద పిలిచిన కాకతీయ రాజ్యంగా గుర్తించారు.6 మోటుపల్లి వద్ద గణపతిదేవుని సుంకాల శాసనం పట్టు వస్త్రాలపై మూటల లెక్కన, పట్టు దారంపై సుంకం నిర్ణయించింది.7

కాకతీయ రాజ్యంలో నూనె గానుగవాళ్లు, కమ్మరులు, కుమ్మరులు, స్వర్ణకారుల లాగే నేతగాళ్లు కూడా వృత్తి సంఘాలుగా ఏర్పడ్డారు.89 ఈ సంఘాలు తమ వ్యవహారాలు తామే నడుపుకున్నాయి. తమ సరుకులను స్థానిక సంతలో అమ్మాయి.89 వరంగల్ సంతలో వస్త్ర వ్యాపారులకు సొంత స్థానం ఉండేది.89 రాజధాని ఓరుగల్లులోని ఒక శిల్పుల కార్ఖానా చెక్కిన స్తంభాలు, ద్వారబంధాలు, నంది విగ్రహాలు తయారు చేసిందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి సూచిస్తారు.10 రాజ్యమంతటా ఆలయాలు కట్టినవారు వాటిని కొన్నారు.10

గోల్కొండ నేత వస్త్రాలు, అద్దకపు వస్త్రాలు

17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో డచ్, ఇంగ్లీషు వ్యాపారుల నివేదికలు ఈ వ్యాపారాన్ని మొదటిసారి దగ్గరగా చూపిస్తాయి.11 డబ్ల్యూ. హెచ్. మోర్‌ల్యాండ్ (W. H. Moreland) వాటిని సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు. నేతగాళ్లు కార్ఖానాల్లో కాకుండా తమ ఇళ్లలోనే పనిచేశారని ఆయన వివరిస్తారు.11 చాలామంది కొనుగోలుదారుల నుండి ముందస్తు చెల్లింపుల మీద ఆధారపడ్డారు. అందువల్ల ఏమి తయారు చేయాలో కొనుగోలుదారులే నిర్ణయించగలిగేవారు.11

వస్త్రాన్ని కాలికో, మస్లిన్ లాగా సాదాగా గానీ, బొమ్మలతో గానీ అమ్మేవారు.11 ఎగుమతి కోసం అత్యుత్తమ మస్లిన్‌లు లోపలి ప్రాంతాల్లో తయారై వరంగల్ పేరుతో వెళ్లేవి.11 సాదా వస్త్రం కొనడానికి గోల్కొండ తీరం అన్నిటికంటే మంచి చోటు. దానికి నీలం రంగు కోసం స్థానిక నీలిమందు, ఎరుపు కోసం చిరివేరు (chay-root) రంగు వేసేవారు.11

ఈ నివేదికల్లో “పెయింటర్” అంటే బొమ్మల వస్త్రం తయారు చేసేవాడు.12 డచ్ వ్యాపారి ఆంటోనీ షోరర్ నరసాపురం చుట్టూ “చాలామంది నేతగాళ్లను”, బొమ్మలు వేసేవారిని చూశాడు.13 మరో డచ్ కథనం రాజమహేంద్రవరం ప్రాంతపు వస్త్రాలను, నరసాపురం, కొండపల్లిలలోని సన్నని పెర్కాలే (ఒక రకమైన నూలు వస్త్రం) లను పేర్కొంటుంది.14

ఫ్రెంచి నగల వ్యాపారి తావెర్నియర్ “కల్మెందార్ అని పిలిచే, అంటే కుంచెతో చేసిన” చీట్లు (చింట్జ్) ను వర్ణించాడు.15 అవి గోల్కొండ రాజ్యంలో, ముఖ్యంగా మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం) చుట్టూ తయారయ్యేవి.15 ఎంత తక్కువగా తయారయ్యేవంటే, పనివాళ్లందరినీ కూలికి తీసుకున్నా మూడు మూటలు కూడా దొరకడం కష్టమని అతను పేర్కొన్నాడు.15 అలాంటి వస్త్రాలను మంచం దుప్పట్లు, బల్ల గుడ్డలు, దిండు గలేబులు, చేతిరుమాళ్లకు వాడేవారని అతను చెబుతాడు. అన్నిటికంటే ఎక్కువగా పర్షియాలో వెయిస్ట్‌కోట్లకు వాడేవారు.16

ఫ్రెంచి వైద్యుడు బెర్నియర్ షాజహాన్ ఆస్థానాన్ని వర్ణించాడు.17 “చీట్లతో, అంటే మచిలీపట్నం కుంచెతో బొమ్మలు వేసిన వస్త్రంతో” లోపలి పొర వేసిన ఒక పెద్ద చాందినీని అతను చూశాడు.17 దాని పూలు ఎంత సహజంగా గీయబడ్డాయంటే “వేలాడుతున్న పూలతోట” (parterre) లాగా ఉందని అనిపించింది.17

అద్దకపు వస్త్రాన్ని ఎలా తయారు చేశారు

జార్జ్ వాట్ (George Watt) 1902–03 ఢిల్లీ ప్రదర్శన కేటలాగ్ రాశారు.18 కల్మెందార్ అనే మాట కలమ్‌దార్, అంటే “కలం లాంటిది” అని ఆయన వివరించారు.18 అది బొమ్మలు వేసేవాడి పనిముట్టు పేరు: ఒక కర్రకు కట్టిన సన్నని ఉక్కు తీగల కట్ట. అది దక్షిణ భారతదేశంలో ఇంకా వాడుకలో ఉంది.1819

ఈ పనిముట్టుతో కళాకారుడు వేడి తేనెమైనంతో నమూనాను గీసేవాడు. అంతకుముందే వస్త్రాన్ని ఒక మోర్డెంట్‌తో (రంగును నిలిపే పదార్థం) శుద్ధి చేసేవారు.1819 వస్త్రానికి రంగు వేసినప్పుడు మైనం పూసిన భాగాలు రంగును పట్టనిచ్చేవి కావు. తర్వాత మైనాన్ని మరిగించి తీసేసేవారు. ప్రతి రంగుకూ ఈ పద్ధతిని మళ్లీ చేసేవారు.1819 “ఈ పని ఎంత వేగంగా, ఎంత కచ్చితంగా జరుగుతుందో చూస్తేనే అర్థమవుతుంది” అని వాట్ రాశారు.1819

సన్నని వస్త్రాల కోసం మొదట ఒక కాగితపు స్టెన్సిల్ గుండా రూపురేఖను గుచ్చి, బొగ్గు పొడి చల్లేవారు.1920 మిగతాది చేత్తో గీసేవారు.1920

వాట్ రెండు సంప్రదాయాలను వర్ణించారు.20 హిందూ ఆలయాల కోసం, దేవతల పైన చాందినీలుగా, చేసిన వస్త్రాలపై రామాయణం, మహాభారతం దృశ్యాలు ఉండేవి.20 ముస్లింల వాడకం కోసం, ప్రార్థన వస్త్రాలుగా, చేసిన వస్త్రాలపై సాధారణంగా పారసీ “జీవ వృక్షం” చుట్టూ ఒక తోరణం ఉండేది.20

ఆలయ చాందినీలకు ముఖ్య కేంద్రాల్లో కాళహస్తి, పాలకొల్లు, మచిలీపట్నం ఉన్నాయి.20 కాళహస్తి వస్త్రాలు దృశ్యాల గురించి స్థానిక భాషలో “వర్ణనలతో నిండి” ఉండేవి.20 కొన్ని మచిలీపట్నం వస్త్రాలు “దాదాపు వస్త్రంపై చేత్తో వేసిన చిత్రాలు”.20

వాట్ అభిప్రాయంలో, 1903 నాటికి సన్నని అద్దకపు ప్రార్థన తివాచీలు, తెరలు, చేతిరుమాళ్లకు మిగిలిన ఒకే కేంద్రం మచిలీపట్నం.2122 కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) లో ఆ కళ అంతరించిపోయింది.2122 వాటి సాధారణ నమూనా ముదురు ఎరుపు-గోధుమ రంగులో పెద్ద మధ్య వృక్షం, చాలా నీలంతో.22

1908 Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) కూడా ఇదే క్షీణతను నమోదు చేస్తుంది.23 మచిలీపట్నంలో పాత చెక్క అచ్చులు, చాలావరకు పారసీ నమూనాలవి, మూలల్లో “ఏళ్ల తరబడి దుమ్ము, సాలెగూళ్లతో కప్పబడి” కుప్పలుగా పడి ఉన్నాయి.23 కాళహస్తిలో ఇతిహాస దృశ్యాలతో, తెలుగులో రాసిన కథతో అద్దకపు వస్త్రాలను ఇంకా తయారు చేస్తున్నారు.23 కాకినాడలో జీవ వృక్ష నమూనా వస్త్రాలు తయారయ్యేవి.23

మచిలీపట్నం చీట్లు, రంగు వస్త్రాలను ఒకప్పుడు ఏటా యాభై లక్షల రూపాయల విలువకు పర్షియన్ గల్ఫ్‌కు పంపేవారని 1883 కృష్ణా మాన్యువల్ చెబుతుంది.2425 మాంచెస్టర్ సరుకులు వాటి స్థానాన్ని ఆక్రమించాయి. సుమారు అర లక్ష వ్యాపారం మాత్రమే మిగిలింది.2425

1907లో గోదావరి జిల్లాలో గొల్లపాలెం, కాకినాడ, సామర్లకోటల్లో ఎరుపు, ముదురు నీలం రంగుల్లో చీట్ల అచ్చు వేసేవారు.26 మగవాళ్ల వస్త్రాలకు రంగు వేసే అదే రంగరులు, ఎక్కువగా కాపులు, చాకలివాళ్లు, దిగుమతి చేసిన రంగులతో దీనిని చేసేవారు.2627 మరీ శ్రమ అని కాకినాడలో ఇటీవలే చిరివేరు రంగును వదిలేశారు.27

నేతగాళ్లు, వారి వస్త్రం, 1800–1950

ఎగుమతి మార్కెట్లు పోవడం నేతగాళ్లపై తీవ్రంగా పడింది. గోదావరి జిల్లాలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఏటా సుమారు ఏడు లక్షల రూపాయల విలువైన వస్త్రాన్ని కొనేది.28 దాని వ్యాపారం ముగిసిన తర్వాత వస్త్ర ఎగుమతులు 1825–26లో పద్నాలుగు లక్షలకు పైగా ఉండగా, 1842–43 నాటికి రెండు లక్షల కంటే తక్కువకు పడిపోయాయి.28

అయినా దేశీయ మార్కెట్ కోసం నేత నిలిచింది.28 1907లో గోదావరి మైదాన ప్రాంతంలో దాదాపు ప్రతి రెండవ గ్రామంలో నేతగాళ్లు ఉన్నారు.28 200s కౌంట్ అంత సన్నని నూలుతో అత్యుత్తమ పని కొత్తపల్లి, మూలపేటల్లో జరిగేది.28 దానిని ఉప్పాడ వస్త్రం అనే పేరుతో దక్షిణాన తంజావూరు వరకు అమ్మేవారు.28

అక్కడి నేతగాళ్లలో ఎక్కువమంది దేవాంగులు.29 కొత్తపల్లి, మూలపేటల్లో పట్టుసాలెలు సన్నని పని చేసేవారు. ఇతర చోట్ల పద్మసాలెలు, సాలెలు, కర్ణభత్తులు ఉండేవారు.29

విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) జిల్లాలో నేతగాళ్లు సాలెలు, పద్మసాలెలు, పట్టుసాలెలు, దేవాంగులు.30 సిరిపురం, పొందూరుల సున్నితమైన వస్త్రాల కోసం పట్టుసాలె వర్గపు స్త్రీలు “దిగుమతి చేసిన 150s అంత సన్నని” దారాన్ని వడికేవారు.3031 రాజాం కలకత్తా వరకు అమ్మే రంగు వస్త్రాలను తయారు చేసింది.3031 పరిశ్రమ క్షీణిస్తోందని గెజిటీర్ గుర్తించింది. కొందరు నేతగాళ్లు పొగాకు క్యూరింగ్‌కు, వడ్డీ వ్యాపారానికి మళ్లుతున్నారు.3031

కృష్ణా (అప్పుడు కిస్ట్నా) జిల్లాలో, బాపట్లకు పడమరగా ఇసుక దిబ్బ గ్రామాల నేతగాళ్లు ఇంకా తమ దారాన్ని తామే వడికేవారు.32 ఈ గ్రామాల్లో చీరాల, పేరాల, వేటపాలెం ఉన్నాయి. వారి గట్టి వస్త్రం దిగుమతులకు ఎదురు నిలిచింది.32 1679 నాటి ఒక రికార్డు అప్పటికే వేటపాలెంను నేత కేంద్రంగా పేర్కొంది.32 ఇతర చోట్ల మాంచెస్టర్ సరుకుల వల్ల చాలామంది నేతగాళ్లు “తమ మగ్గాలను వదిలి నాగలి పట్టవలసి వచ్చింది” అని మాన్యువల్ చెబుతుంది.25

1921లో సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో బాగా గుర్తుండిపోయిన నిరసనల్లో ఒకదానికి చీరాల, పేరాల నేతగాళ్లు కేంద్రంగా ఉన్నారు.33 దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య, సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలు చూడండి.33

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో దాదాపు ప్రతి తాలూకాలో నూలు నేత ఉందని 1909 Imperial Gazetteer కనుగొంది.34 ప్రతి పెద్ద గ్రామంలో ఖాదీలు అనే ముతక వస్త్రాలు నేసేవారు. ఎక్కువ కాలం మన్నుతాయని ప్రజలు మిల్లు వస్త్రం కంటే వాటినే ఇష్టపడేవారు.34

నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్, కరీంనగర్ జిల్లాల్లో పట్టు చీరలు నేసేవారు.3435 నల్గొండ సాలెలు తమ పనిని మెరుగుపరుచుకుంటున్నారు.3435 బంగారు అంచుల నారాయణపేట పట్టు చీరలను పూనా, బొంబాయి, బరోడాలకు పంపేవారు.3435 వరంగల్ జిల్లాలో కోయలు అడవిలో టసర్ (అడవి పట్టు) పురుగులను పెంచేవారు. ఆ పట్టును హసన్‌పర్తి, ఇతర గ్రామాల నేతగాళ్లకు అమ్మేవారు.36 1931 జనాభా లెక్కలు నిజాం రాజ్యంలో 406,881 మంది నేతగాళ్లను, 111,998 చేనేత మగ్గాలను లెక్కించాయి.37

1933 హైదరాబాద్ రాష్ట్ర చేనేత సర్వే తెలంగాణ ముడి వేసి రంగు వేసిన (టై-డై) వస్త్రం గురించి మొదటి వర్ణనను ఇస్తుంది.3839 తేలియా రుమాళ్లు, చుట్కీ చీరలు “ఎక్కువగా తెలంగాణ, కర్ణాటక జిల్లాల్లో నేయబడేవి”. వాటికి వరంగల్ ప్రసిద్ధి.3839 రంగు వేయడానికి ముందు నమూనా ప్రకారం ముడులు వేసిన నూలుతో, సాధారణంగా నలుపు, ఎరుపు రంగుల్లో, వాటిని తయారు చేసేవారు. వస్త్రం నేస్తుండగా నమూనా బయటపడేది.3839 వాటికి “చాలా కాలం నుండి సొంత పేరు ఉంది” అని సర్వే చెబుతుంది.3839

దాదాపు ప్రతి నేత కేంద్రంలో ఎరుపు, చాక్లెట్, నలుపు రంగుల్లో అచ్చు అద్దకం జరిగేది.40 చీరలు, తెరలు, బొంతలు, ప్రార్థన చాపలు, లంబాడా స్త్రీల లంగాలు, శాలువలకు దానిని వాడేవారు.40

నేతగాళ్ల పేదరికానికి కొంతవరకు చాలా ఎక్కువ వడ్డీ వసూలు చేసే వడ్డీ వ్యాపారులే కారణమని సర్వే రచయితలు తప్పుపట్టారు.41 నేతగాళ్ల సొంత “సంప్రదాయవాదాన్ని” (conservatism) కూడా వారు తప్పుపట్టారు. ఈ రెండవ విషయం అధికారుల అభిప్రాయం.41 రాష్ట్రం ఒక కుటీర పరిశ్రమల సంస్థను, ప్రదర్శనలు ఇచ్చే నేతగాళ్లు, రంగరుల సంచార బృందాలను, వరంగల్‌లో ప్రభుత్వ తివాచీ కర్మాగారాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.42 స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కూడా కొరతలు కొనసాగాయి. 1951 జనవరిలో నూలు లేనందువల్ల సుమారు 2,000 మంది నేతగాళ్లు వెంకటగిరి విడిచి నెల్లూరుకు వెళ్లారు.43

తివాచీలు

1851 ప్రదర్శనలో వరంగల్ తివాచీలు అందరినీ ఆశ్చర్యపరిచాయి.44 వాట్ ఉదహరించిన జార్జ్ బర్డ్‌వుడ్ (George Birdwood) వాటి “చాలా సన్నని కుట్ల లెక్క, చదరపు అంగుళానికి సుమారు 12,000” గురించి రాశారు.44 పట్టును “పూర్తి సంతృప్తికరమైన ఫలితంతో” వాడిన ఏకైక తివాచీలు ఇవేనని ఆయన అన్నారు.44

1909లో హనుమకొండ, మట్వాడ, కరీమాబాద్, వరంగల్ ఇంకా యూరప్‌తో పెద్ద వ్యాపారం కోసం నూలు, పట్టు, ఉన్ని తివాచీలు తయారు చేస్తున్నాయి.3645 కానీ వెలిసిపోయే అనిలీన్ రంగులు వ్యాపారాన్ని దెబ్బతీశాయని Imperial Gazetteer పేర్కొంది.45

1930ల ప్రారంభం నాటికి వరంగల్‌లోని 225 నేత కుటుంబాల్లో 22 మాత్రమే ఇంకా ఉన్ని తివాచీలు తయారు చేస్తున్నాయి.4647 వారు 90 మగ్గాలు నడిపారు. వారందరూ ముస్లింలు.4647 ఇంగ్లండ్‌కు ఎగుమతులు ఏటా సుమారు లక్ష రూపాయల నుండి 36,000కు పడిపోయాయి.4647

తీరంలో, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తివాచీ నేత కేంద్రాల్లో ఏలూరు, మచిలీపట్నం ఉన్నాయి.48 ఏలూరు నేతగాళ్లు ముస్లింలని వాట్ నివేదించారు. సామగ్రి కొనడానికి గానీ, తివాచీ మగ్గంపై ఉన్నంత కాలం బతకడానికి గానీ వారు చాలా పేదవారు. అందుకే వారు ముందస్తు చెల్లింపుల మీద పనిచేసేవారు.49 1908 నాటికి వారు ముఖ్యంగా ఎగుమతి కోసం ఇంగ్లీషు నమూనాల్లో నేసేవారు.48 ఒకప్పుడు “భారతదేశంలో తయారైన అత్యుత్తమమైనవి” అయిన మచిలీపట్నం తివాచీల క్షీణతకు బర్డ్‌వుడ్ ఇంగ్లీషు దిగుమతిదారులను తప్పుపట్టారు. దిగుమతిదారులు అతి చౌకైన సామగ్రిని సరఫరా చేశారు.50

చెక్క, లక్క, బొమ్మలు

విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) దగ్గరి కొండపల్లి చిన్న బొమ్మలకు, ఆటబొమ్మలకు ప్రసిద్ధి.2551 కొండపల్లి కొండలపై పెరిగే చాలా తేలికపాటి చెక్క పొనుకు నుండి వాటిని చెక్కేవారు.2551 1880ల ప్రారంభంలో ఆ కొండలను పశువులు, మేకలు రాకుండా మూసివేసి రిజర్వు అడవిగా చేశారు.51 లక్క బొమ్మలు తయారయ్యే ప్రదేశాలుగా 1908 Imperial Gazetteer వెల్లూరు, కొండపల్లిలను పేర్కొంటుంది.52

1907లో విశాఖపట్నం జిల్లాలోని నక్కపల్లి, చందనాడ, ఏటికొప్పాక, ఇతర గ్రామాల్లో లక్క పని జరిగేది.5354 చెక్కను ఒక సాదా లేత్ (సాన) పై తిప్పేవారు. రాపిడి వేడికి లక్క కరిగి చెక్కపై అంటుకునే వరకు రంగు లక్కను దానికి ఆనించి పట్టేవారు.5354 మొగలి ఆకులతో వాటికి మెరుగు పెట్టేవారు. తయారీదారులు మంచాలు, పిల్లల ఆటబొమ్మలు, చిన్న కుండలు, పళ్లేలు ఉన్న చిన్న పెట్టెలను తయారు చేశారు.5354

కర్నూలు లక్క గెస్సో పనిని తయారు చేసింది: ప్రకాశవంతమైన రంగుల్లో, చాలా బంగారు పూతతో ఉబ్బెత్తు పూల నమూనాలు.55 అది “బహుశా భారతదేశంలో ఎక్కడైనా తయారైన అత్యుత్తమ గెస్సో పని” అని చెప్పేవారు.55 అదే జిల్లాలోని నొస్సంలో తోలు చాపలపై దేవతలు, పూల బొమ్మలు వేసేవారు.5552 గుండ్రని పేక ముక్కలు, విసనకర్రలకు అక్కడ లక్క పూసి బొమ్మలు వేసేవారు.5552

ఆధారాల గురించి. ఈ అంశం సారాంశం నిర్మల్ చిత్రాల పేరు చెబుతుంది. ప్రాజెక్టు గ్రంథాలయంలోని ఆధారాలు నిర్మల్‌ను ఉక్కు తయారీ కేంద్రంగా మాత్రమే వర్ణిస్తాయి (కింద చూడండి). దాని రంగు వేసిన చెక్క పని గురించి గానీ, బొమ్మల గురించి గానీ అవి చెప్పవు. ఆ చరిత్రకు ఇంకా ఒక ఆధారం కావాలి.

లోహం, దంతం, లేసు

తెలంగాణ ఇనుము శతాబ్దాల పాటు ప్రసిద్ధి. ఐన్-ఇ-అక్బరీ నిర్మల్‌ను శ్రేష్ఠమైన ఇనుము, ఉక్కు ఉత్పత్తి చేసే ప్రదేశంగా పేర్కొందని, తావెర్నియర్ గ్రంథాన్ని సంపాదకత్వం వహించిన వాలెంటైన్ బాల్ (Valentine Ball) పేర్కొంటారు.56 నిర్మల్, జగిత్యాల, వరంగల్ ఉక్కు ముద్దలు ఒకప్పుడు దూర ప్రాంతాలకు ఎగుమతి అయ్యేవి.5758 కోనసముద్రం, ఇబ్రహీంపట్నం ఉక్కు సన్నని జలతరంగ నమూనా కత్తి అలుగులకు ప్రసిద్ధి.5758 1909 నాటికి హైదరాబాద్, దగ్గరి పట్టణాల ఆయుధ కార్ఖానాలు “అంతరించిపోతున్నాయి”.59

కరీంనగర్, మానకొండూరు వెండి నగిషీ (ఫిలిగ్రీ) పనిని తయారు చేశాయి.5958 Imperial Gazetteer దానిని “అత్యంత సున్నితమైన పనితనం” ఉన్న పనిగా పేర్కొంది.5958 బిద్రీ వస్తువులు జింకు, రాగి, తగరం, సీసం మిశ్రమ లోహంతో చేసి, వెండిని పొదిగినవి.59 అవి తయారైన హైదరాబాద్ రాష్ట్ర పట్టణం బీదర్ నుండి వాటికి ఆ పేరు వచ్చింది.59

వాట్ మాటల్లో, విశాఖపట్నం “భారతదేశంలో దంతపు పొర పని (veneered ivory work) కి కేంద్రం”.6061 అక్కడ చేతివృత్తుల వారు యూరోపియన్ కొనుగోలుదారుల కోసం గంధపు చెక్క పెట్టెలు, చదరంగం బల్లలు తయారు చేశారు.6061 వాటిపై దంతం, కొమ్ము, తాబేలు చిప్ప, ముళ్లపంది ముళ్లు పొరలుగా వేసి, చెక్కి, నల్ల లక్కతో నింపేవారు.6061 1859–62 కాలపు ఒక కలెక్టర్ కాలంలో ఈ పరిశ్రమను తెచ్చారని చెప్పేవారు.6061

అదే జిల్లా ఇత్తడి, కంచు పాత్రలను తయారు చేసింది.62 మైనం అచ్చు (lost-wax) పద్ధతిలో కొండ ప్రజల కోసం బరువైన ఇత్తడి నగలను కూడా తయారు చేసింది.62

మిషన్లతో పాటు కొత్త చేతివృత్తులు వచ్చాయి. గోదావరిపై దుమ్ముగూడెంలో 1896–97 కరువు కాలంలో ఒక మిషనరీ భార్య లేసు పరిశ్రమను ప్రారంభించారు.63 మిషన్ పాఠశాల యువతులకు దానిని నేర్పారు. వారి పని భారతదేశం, ఇంగ్లండ్, ఆస్ట్రేలియాల్లో అమ్ముడైంది.63 హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో సికింద్రాబాద్, కరీంనగర్, సిద్దిపేటల్లో మిషన్ పాఠశాలలు లేసు తయారీ నేర్పాయి.64

ఖాళీలు

ఆధారాల గురించి. ఈ అంశం సారాంశంలో పేర్కొన్న అనేక చేతివృత్తుల గురించి గ్రంథాలయంలో తక్కువ సమాచారం ఉంది. నిర్మల్ చిత్రకళ గురించి ఇంకా ఏమీ లేదు. తెలంగాణ ముడి వేసి రంగు వేసిన వస్త్రం గురించి 1933 సర్వేలో మాత్రమే వర్ణన ఉంది. ఇప్పుడు దానితో ముడిపడిన నేత గ్రామాల పేర్లు అందులో లేవు. సుమారు 1950 తర్వాత ఈ చేతివృత్తుల్లో దేని గురించీ ఆధారాలు లేవు.

Footnotes

  1. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 102 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  2. Report on the Survey of the Hand Loom Weaving and Dyeing Industries in H.E.H. the Nizam’s Dominions (1933), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  3. Wilfred H. Schoff (tr.), The Periplus of the Erythraean Sea (1912), § 62, p. 47 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 82, inscription No. 28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. Henry Yule and Henri Cordier, The Book of Ser Marco Polo, Vol. II (1903), p. 361 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Henry Yule and Henri Cordier, The Book of Ser Marco Polo, Vol. II (1903), p. 362, note 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. E. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva”, Epigraphia Indica XII (1914), p. 197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 243. ↩ ↩2 ↩3

  9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 247. ↩ ↩2 ↩3

  10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 303–304. ↩ ↩2

  11. W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (1931), pp. xviii–xix (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  12. Moreland’s note to Methwold’s Relation, in Relations of Golconda (1931), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Schorer’s Relation, in Moreland, Relations of Golconda (1931), p. 63 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Anonymous Relation, in Moreland, Relations of Golconda (1931), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. II (1889), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  16. Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Bernier, quoted in George Watt, Indian Art at Delhi, 1903 (1903), p. 260 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 260 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  19. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 261 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  20. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 262, quoting Colonel G. Bidie (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  21. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 263 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 264 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  23. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  24. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 368 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  26. Hemingway, Godavari (1907), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  27. Hemingway, Godavari (1907), p. 105 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. Hemingway, Godavari (1907), p. 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  29. Hemingway, Godavari (1907), pp. 102, 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  30. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 123 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  31. Francis, Vizagapatam (1907), p. 124 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  32. Mackenzie, Kistna District (1883), pp. 205–206 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  33. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), pp. 83–86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  34. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  35. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 145, 155 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  36. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  37. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  38. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  39. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), pp. 34–35 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  40. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  41. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), review by the Director of Commerce and Industries, pp. 1–2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  42. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), pp. 3–4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  43. Census of India, 1951, Vol. III: Madras and Coorg, Part I: Report (1953), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  44. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 441 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  45. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  46. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), pp. 58–59 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  47. Hand Loom Weaving and Dyeing Industries (1933), p. 60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  48. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 65 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  49. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 438 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  50. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 440, quoting Sir George Birdwood (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  51. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 362 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  52. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  53. Francis, Vizagapatam (1907), p. 128 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  54. Francis, Vizagapatam (1907), p. 129 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  55. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  56. Ball’s note in Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  57. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  58. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 179 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  59. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  60. Watt, Indian Art at Delhi (1903), p. 191 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  61. Francis, Vizagapatam (1907), p. 128 (archive.org (opens in a new tab)); Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  62. Francis, Vizagapatam (1907), p. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  63. Hemingway, Godavari (1907), p. 112 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  64. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

సుమారు క్రీ.శ. 1613–1825

డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (Vereenigde Oostindische Compagnie) పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 1825 వరకు తెలుగు తీరంలో వ్యాపారం చేసింది. మచిలీపట్నం, పాలకొల్లు (1652 నుండి), ద్రాక్షారామం, జగన్నాథపురం (కాకినాడ), నరసాపురం, భీమునిపట్నంలలోని దాని ఫ్యాక్టరీలు ఇండోనేషియా దీవుల్లో దాని వ్యాపారం కోసం నూలు వస్త్రాలు కొని రంగు వేశాయి. అది భీమునిపట్నం, జగన్నాథపురంలలో నాణేలు ముద్రించింది. 1686లో డచ్‌వారు గోల్కొండ రాజు నుండి మచిలీపట్నాన్ని కొంతకాలం స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కానీ వారి స్థావరాలు ఫర్మానాలు (రాజాజ్ఞలు), విజయనగరం రాజా మంజూరుల కింద ఉన్న వ్యాపార కేంద్రాలు, భూభాగాలు కావు. ఇంగ్లీషువారు వాటిని 1781, 1795లలో తీసుకుని, 1785, 1818లలో తిరిగి ఇచ్చారు. 1825 జూన్ 1న అవి చివరికి ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వెళ్లాయి.

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

క్రీ.శ. 1759–1858

1611లో తీరంపై మొదట దిగిన దగ్గర నుండి 1858లో రాజ్ (Crown) స్వాధీనం చేసుకునే వరకు తెలుగు దేశంలో ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ. నూట యాభై సంవత్సరాల పాటు అది గోల్కొండ రాజులు, మొఘలుల ఫర్మానాల కింద మచిలీపట్నం, నిజాంపట్నం, మాదాపొలం, వీరవాసరం, విశాఖపట్నం, ఇంజరం, బెండమూర్లంకలలోని ఫ్యాక్టరీల ద్వారా వ్యాపారం చేసింది. మద్రాసులోని దాని కోట 1639లో నాయకుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి ద్వారా మంజూరైన భూమిపై ఉంది. ఫోర్డ్ ఫ్రెంచివారిని వెళ్లగొట్టిన తర్వాత దానికి మచిలీపట్నం ప్రాంతం (1759), 1765 చక్రవర్తి మంజూరు, 1766, 1768 నిజాం ఒప్పందాల ద్వారా ఐదు ఉత్తర సర్కారులు, గుంటూరు (1788), రాయలసీమ దత్త మండలాలు (1800), కర్ణాటకతో పాటు నెల్లూరు (1801) లభించాయి. అది చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్ల ద్వారా, తర్వాత కలెక్టర్ల ద్వారా పాలించింది. 1802–03లో తీర జమీందారులతో శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం చేసుకుంది. రాయలసీమ రైతులతో థామస్ మన్రో రైత్వారీ విధానం కింద శిస్తు నిర్ణయించింది. పద్మనాభం (1794) వద్ద విజయనగరం రాజా అధికారాన్ని, పాలెగాళ్ల అధికారాన్ని విరిచింది. 1832–33 గుంటూరు కరువు తర్వాత గోదావరి, కృష్ణా ఆనకట్టలు కట్టింది.

వ్యక్తులు

అన్నే అంజయ్య

క్రీ.శ. 1905–1975

కృష్ణా జిల్లాలోని ముదునూరుకు చెందిన కాంగ్రెస్, ఫార్వర్డ్ బ్లాక్ కార్యకర్త (1905–1975). ఆయన 1920 నుంచి స్వచ్ఛంద సేవకులకు శిక్షణ ఇచ్చారు. 1930లలో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఖాదీని వ్యాపింపజేశారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయనకు జైలు శిక్ష, జరిమానా పడ్డాయి. యుద్ధానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన రహస్య పత్రికలు నడిపారు. 1942 డిసెంబర్ నుంచి 1945 సెప్టెంబర్ వరకు ఆయన నిర్బంధంలో ఉన్నారు.

ప్రదేశాలు

అమరచింత

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న పట్టణం (1909లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు జిల్లాలో ఉండేది). కృష్ణకు ఉత్తరాన 69 గ్రామాలున్న, కప్పం చెల్లించే అమరచింత లేదా ఆత్మకూరు సంస్థానానికి దీని పేరే వచ్చింది. దాని రాజా కోట ఆత్మకూరులో ఉండేది. అది నిజాంకు రూ. 6,363 కప్పం చెల్లించేది. బంగారు, పట్టు అంచులున్న సన్నని మస్లిన్ వస్త్రాలకు అది ప్రసిద్ధి.

మచిలీపట్నం

కృష్ణా ముఖద్వారం దగ్గరి రేవు. యూరోపియన్లకు ఇది మసులిపటంగా, స్థానికంగా బందరుగా తెలుసు. ఇది గోల్కొండ రాజ్యానికి ప్రధాన సముద్ర మార్గం. 17వ శతాబ్దం నుంచి ఇంగ్లీషువారు, డచ్చివారు, ఫ్రెంచివారు ఇక్కడ వ్యాపారం చేశారు. తర్వాత ఇది ఉత్తర సర్కారులకు, కృష్ణా జిల్లాకు ప్రధాన పట్టణం.

మహబూబ్‌నగర్

నైరుతి తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని పాలమూరు అని పిలిచేవారు. పూర్వం నాగర్‌కర్నూల్ అని పిలిచిన నిజాం రాజ్యపు ఒక జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer కృష్ణా ఒడ్డున తెలుగు మాట్లాడే ఒక జిల్లాను వర్ణిస్తుంది. దానిలో వనపర్తి, గోపాలపేట, జటప్రోలు సంస్థానాలు, నారాయణపేట పట్టు నేతగాళ్లు ఉండేవారు. రికార్డులలోని సాగు భూమిని రెట్టింపు చేసిన రెవెన్యూ సర్వే, 1876–78 మహా కరువు గురించి కూడా అది చెబుతుంది.

నిర్మల్

గోదావరికి ఉత్తరాన, పాత హైదరాబాద్–నాగపూర్ రోడ్డుపై, కోటలున్న గ్రానైట్ బండల కొండల మధ్య ఉన్న, కోట గోడలున్న పట్టణం. 1752లో నిజాం సలాబత్ జంగ్, బుస్సీలతో పోరాడుతూ దాని రాజు చనిపోయాడు. దాని ప్రధాన గోడలను నిజాం సేవలోని ఫ్రెంచి అధికారులు కట్టించారు. ఈ పట్టణం రంగులు వేసిన బొమ్మలకు, పేక ముక్కలకు ప్రసిద్ధి. 1905లో దాని తాలూకా ఇందూరు (నిజామాబాద్) నుంచి కొత్త ఆదిలాబాద్ జిల్లాకు మారింది.

వెంకటగిరి

పాత నెల్లూరు జిల్లాలోని పట్టణం, వెంకటగిరి వెలుగోటి రాజుల కేంద్రం. వారి ఎస్టేట్ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం గల పెద్ద జమీందారీలలో (భూస్వామ్య ఎస్టేట్లలో) ఒకటి. 1802 నాటి సనద్ (హక్కుపత్రం) కింద దాన్ని పొందారు. 1930లలో ఇది జిల్లాలో రెండవ పెద్ద పట్టణం, చక్కని జరీ అంచు చీరలకు పేరుపొందింది. 1880లలో రాజులు అక్కడ ఇంద్ర మహల్, ఒక టౌన్ హాల్, ఇతర ప్రజా భవనాలు కట్టించారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (17)
  1. Wilfred H. Schoff (tr.), The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century (opens in a new tab), Longmans, Green & Co., New York, 1912, pp. 47. [Public domain]
  2. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta in the Krishna District, Madras Presidency, Surveyed in 1882 (opens in a new tab), Trübner & Co. for the Archaeological Survey of Southern India, 1887, pp. 82. [Public domain]
  3. Henry Yule and Henri Cordier (eds.), The Book of Ser Marco Polo the Venetian, Vol. II (3rd ed.) (opens in a new tab), John Murray, London, 1903, pp. 361. [Public domain]
  4. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 197. E. Hultzsch, 'Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva'. [Public domain]
  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 243, 247, 303–304. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (Hakluyt Society, 2nd ser., No. 66) (opens in a new tab), Hakluyt Society, London, 1931, xviii–xix, 19, 63, 80. Cite-only; paraphrased. Published 1931. [Public domain in India]
  7. Jean-Baptiste Tavernier (tr. V. Ball), Travels in India, Vol. I (opens in a new tab), Macmillan & Co., London, 1889, pp. 157. [Public domain]
  8. Jean-Baptiste Tavernier (tr. V. Ball), Travels in India, Vol. II (opens in a new tab), Macmillan & Co., London, 1889, pp. 4–5. [Public domain]
  9. George Watt, Indian Art at Delhi, 1903: Being the Official Catalogue of the Delhi Exhibition, 1902-1903 (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1903, pp. 191, 260–264, 438, 440–441. Official catalogue of the Delhi exhibition of 1902–03, quoting earlier writers including Bernier, Bidie and Birdwood. [Public domain]
  10. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 64–67. [Public domain]
  11. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 118, 205–206, 362, 368. [Public domain]
  12. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 102–105, 112. [Public domain]
  13. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 123–124, 127–129. [Public domain]
  14. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 25, 40–42, 145, 155, 167, 179. [Public domain]
  15. Raghbir Sahai (H.E.H. the Nizam's Government, Department of Commerce and Industries), Report on the Survey of the Hand Loom Weaving and Dyeing Industries in H.E.H. the Nizam's Dominions (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1933, pp. 2–4, 8–9, 14, 34–35, 50, 58–60. [Public domain]
  16. S. Venkateswaran, Census of India, 1951, Vol. III: Madras and Coorg, Part I - Report (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1953, pp. 19. [Public domain in India]
  17. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 83–86. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: