ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

పాఠం 11

తేదీలు చదవడం: శకాలు, అరవై సంవత్సరాల చక్రం, పాలనా సంవత్సరాలు

తెలుగు దేశపు చాలా శాసనాలు తాము ఎప్పుడు వేయబడ్డాయో ఖచ్చితంగా చెబుతాయి. కానీ అవి తమదైన పద్ధతిలో చెబుతాయి. “25 నవంబర్ 1289” కు బదులు మీరు ఇలాంటిది చదువుతారు: “శక 1211, విరోధి సంవత్సరం, మార్గశిర శుద్ధ ద్వాదశి, శుక్రవారం”.1 ఈ పాఠం అలాంటి తేదీని ముక్క ముక్కగా విడదీస్తుంది. ప్రతి ముక్కను ఎలా లెక్కిస్తారో చూపిస్తుంది. తర్వాత ఈ సైట్‌లోని శాసనాల నుంచి నిజమైన తేదీలను దశలవారీగా లెక్కిస్తుంది. హిజ్రత్ నుంచి సంవత్సరాలను లెక్కించే పర్షియన్, అరబిక్ శాసనాల కోసం హిజ్రీ, ఫస్లీ, అక్షర సంఖ్యా పద్యాలు చూడండి.

సంవత్సర మార్పిడి

శాసనంలోని సంవత్సరాన్ని సామాన్య శకానికి (క్రీ.శ.) మార్చండి. ప్రతి దశ ఏ నియమంతో, ఏ పుట ఆధారంగా జరిగిందో చూపుతుంది.

సంవత్సర రకం
అరవై సంవత్సరాల చక్ర గణన
30 ఏళ్ల చక్రంలో అధిక సంవత్సరాలు
సంవత్సరంలో భాగం
కాలసూచకంలోని పదాలను మాత్రమే టైప్ చేయండి లేదా అతికించండి.

హిందూ తేదీలోని భాగాలు

మధ్యయుగపు శాసనంలో పూర్తి తేదీకి ఆరు భాగాల వరకు ఉండవచ్చు. అన్ని శాసనాలూ ఇవన్నీ ఇస్తాయని కాదు.

భాగంఅది ఏమి లెక్కిస్తుందిఉదాహరణ (పాలంపేట, 1213)
శకపు సంవత్సరంఒక నిర్ణీత ప్రారంభ బిందువు నుంచి సంవత్సరాలు, సాధారణంగా శక శకంశక 1135
చక్ర సంవత్సరంపేరున్న అరవై సంవత్సరాలలో ఒకటిశ్రీముఖ
మాసంపన్నెండు చాంద్ర మాసాలలో ఒకటిమధు, అంటే చైత్రం
పక్షం (paksha)మాసంలో శుక్ల (వృద్ధి చెందే చంద్రుడు) లేదా కృష్ణ (క్షీణించే చంద్రుడు) సగంశుక్ల పక్షం
తిథి (tithi)పక్షంలోని రోజు, 1 నుంచి 158వ (అష్టమి)
వారం (vara), నక్షత్రం (nakshatra)వారంలోని రోజు; చంద్రుడు ఉన్న నక్షత్రంఆదివారం; పుష్యమి

ఈ ఉదాహరణ రామప్ప ఆలయంలోని పాలంపేట స్తంభంపై నమోదు చేసిన దానం. దాని సంపాదకుడు ఎల్. డి. బార్నెట్ (L. D. Barnett), ఈ వివరాలన్నీ 1213 మార్చి 31 ఆదివారంతో సరిపోతాయని కనుగొన్నారు.2 ఇన్ని స్వతంత్ర వివరాలు ఒకే రోజుకు సరిపోయినప్పుడు, చరిత్రకారుడు తేదీపై నమ్మకంగా ఉండవచ్చు. అవి సరిపోనప్పుడు, ఏదో తప్పు ఉంది: తప్పు పఠనం, నకలులో తప్పు, లేదా అప్పుడప్పుడు నకిలీ పత్రం.

శకాలు

శక శకం

మీకు చాలా తరచుగా ఎదురయ్యేది శక శకమే. ఇది భారతదేశం అంతటా వాడుకలో ఉందని, దక్షిణ భారతదేశంలో చాలా చోట్ల ఇదొక్కటే వాడబడిందని ప్రామాణిక చేతి పుస్తక (handbook) రచయితలు రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell), శంకర బాలకృష్ణ దీక్షిత్ (Sankara Balkrishna Dikshit) రాశారు.3 సుమారు పదవ శతాబ్దం నుంచి మాత్రమే ఇది శాసనాలకు తేదీ ఇచ్చే సాధారణ పద్ధతిగా మారిందని ఎ. సి. బర్నెల్ (A. C. Burnell) కనుగొన్నారు. అంతకుముందు శక తేదీలు సాధారణ లెక్క నుంచి రెండు మూడు సంవత్సరాలు తేడాగా ఉండవచ్చు.4

శక సంవత్సరాన్ని సామాన్య శకపు (క్రీ.శ.) సంవత్సరంగా మార్చడానికి 78 లేదా 79 కలపండి. ఏది కలపాలో రెండు విషయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

  1. గతించినదా, జరుగుతున్నదా? భారతీయ సంవత్సరాన్ని ఒక వ్యక్తి వయసులాగా (పూర్తయిన సంవత్సరాల సంఖ్య) గానీ, ఒక పేజీ సంఖ్యలాగా (ఇప్పుడు నడుస్తున్న సంవత్సరం) గానీ లెక్కించవచ్చు. అవే పన్నెండు నెలలకు “జరుగుతున్న” (current) శక సంవత్సరం “గతించిన” (expired) దాని కంటే ఒకటి ఎక్కువ అని సూయెల్, దీక్షిత్ వివరిస్తారు.5 గతించిన సంవత్సరాలే సాధారణ ఆచారం. “గతించిన” అనే మాట (gata, గత; atita, అతీత) తరచుగా వదిలేయబడింది. కాబట్టి రాసినవారు ఏది ఉద్దేశించారో మాటల నుంచి మాత్రమే మీరు అన్నిసార్లూ చెప్పలేరు.56
  2. ఏ మాసం? శక సంవత్సరం వసంతంలో, చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమితో మొదలయ్యేది. కానీ సామాన్య శకపు సంవత్సరం జనవరి 1న మొదలవుతుంది.7 1752 కి ముందు జనవరి పుష్య, మాఘ లేదా ఫాల్గుణ చాంద్ర మాసాలలో వచ్చేది.8

వీటిని కలిపితే, గతించిన శక సంవత్సరంతో: చైత్రం నుంచి డిసెంబర్ చివరి వరకు ఉన్న నెలలకు 78 కలపండి. జనవరి నుంచి ఫాల్గుణం చివరి వరకు 79 కలపండి.9 జరుగుతున్న సంవత్సరం అయితే, ఇంకొకటి తీసివేయండి. ఈ మార్పిడిని కింది దశలవారీ మార్గదర్శి వివరిస్తుంది.

కలి, విక్రమ శకాలు

కలి శకం క్రీ.పూ. 3102 లో మొదలవుతుంది. దక్షిణ భారత శాసనాలలో ఇది అరుదని బర్నెల్ కనుగొన్నారు. ప్రాచీనమైనదని చెప్పబడే శాసనంలో ఇది కనిపిస్తే, ఆ శాసనాన్ని అనుమానించడానికి అది ఒక కారణమని ఆయన భావించారు.10 కలి సంవత్సరం అంటే శక సంవత్సరం + 3179.11

విక్రమ శకం (క్రీ.పూ. 57) ఉత్తర భారతదేశపు సాధారణ శకం. బర్నెల్ దానిని “దక్షిణ భారతదేశంలో (దక్కన్‌లో తప్ప) దాదాపు తెలియనిది” అని పిలిచారు.12 విక్రమ సంవత్సరం చైత్రంతో మొదలైతే శక సంవత్సరం 0, విక్రమ 135 కు సరిపోతుంది. అది కార్తీకం లేదా ఆషాఢంలో మొదలైతే 134 లేదా 135 కు సరిపోతుంది.1113

చాళుక్య శకం

పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు (త్రిభువనమల్లుడు) తన సొంత శకాన్ని మొదలుపెట్టాడు. సూయెల్, దీక్షిత్ వృత్తాంతం ప్రకారం అది శక 998 (క్రీ.శ. 1076) నుంచి శక 1084 (క్రీ.శ. 1162) వరకు నడిచింది. దాని 0వ సంవత్సరం జరుగుతున్న శక 998–99 కు సరిపోతుంది.14 ఈ చాళుక్య శకాలు చర్చించడానికి కూడా విలువ లేనంత అనిశ్చితమైనవని బర్నెల్ భావించారు.15 పాత పట్టికలు ఇక్కడ విభేదించవచ్చు: 1850 నాటి సి. పి. బ్రౌన్ (C. P. Brown) Cyclic Tables (చక్ర పట్టికలు) ఒక “చాళుక్య శకం” మొదటి సంవత్సరాన్ని శక 938 (క్రీ.శ. 1016) గా ఇచ్చాయి.16 మీకు చాళుక్య శకపు తేదీ ఎదురైతే, పాత పట్టికను నమ్మకుండా ఒక ఆధునిక ప్రచురణతో తనిఖీ చేయండి.

కొల్లం

కొల్లం (క్విలాన్) శకం క్రీ.శ. 824–825 లో మొదలైంది. బర్నెల్‌కు ఇది దక్షిణ తమిళ దేశంలో, తిరువాన్కూర్‌లో మాత్రమే తెలుసు. కాబట్టి తెలుగు దేశంలో ఇది మీకు ఎదురయ్యే అవకాశం తక్కువ.17

రాజు పాలనా సంవత్సరాలు

చాలా శాసనాలు ఏ శకాన్నీ ఇవ్వవు, పాలిస్తున్న రాజు సంవత్సరాన్ని మాత్రమే ఇస్తాయి. తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి రాజరాజు నందంపూడి దానశాసనం ఇలా ముగుస్తుంది: “ఈ ఆజ్ఞ (మా) విజయవంతమైన పాలనలోని సమృద్ధమైన ముప్పై రెండవ సంవత్సరంలో ఇవ్వబడింది”.18 పాలన ఎప్పుడు మొదలైందో మనకు ఎంత బాగా తెలుసో, పాలనా సంవత్సరం అంతే నమ్మదగినది.

శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకుల అతి పాత శాసనాలు ఒక ప్రత్యేక రకమైన పంచాంగాన్ని చేరుస్తాయి. అశోకుని కాలంలో అధికారిక సంవత్సరాన్ని నాలుగు నెలల చొప్పున మూడు ఋతువులుగా విభజించారని, “ఆంధ్ర రాజుల అధికారిక పత్రాలన్నిటిలో ఇదే విభజన కనిపిస్తుంది” అని జి. బూలర్ (G. Bühler) వివరించారు.19 నాలుగు నెలలకు ఎనిమిది పక్షాలు. కాబట్టి తేదీ ఋతువును, దానిలోని పక్షాన్ని, రోజును పేర్కొంటుంది. జగ్గయ్యపేట లో దానం “రాజు పురిసదత్తుని 20వ సంవత్సరంలో, వర్షాకాలపు 8వ పక్షంలో, 10వ రోజున” చేశారు.20 శాసనాలు తరచుగా ఈ మాటలను కుదిస్తాయి: వేసవికి gi లేదా gri, వర్షాకాలానికి va, చలికాలానికి he, పక్షానికి pa, రోజుకు di అని బూలర్ జాబితా ఇస్తారు.21

అలాంటి తేదీ ఋతువును, పాలనా సంవత్సరాన్ని చెబుతుంది. కానీ సామాన్య శకపు సంవత్సరాన్ని చెప్పదు. దానిని ఇతర ఆధారాల నుంచి లెక్కించాలి. కింది నాగార్జునకొండ ఉదాహరణ చూపించినట్లు, పండితులు దాని గురించి ఇప్పటికీ వాదించుకుంటున్నారు.2022

అరవై సంవత్సరాల చక్రం

ప్రతి సంవత్సరానికి ఒక పేరు కూడా ఉంటుంది. ప్రభవతో మొదలయ్యే అరవై పేర్ల జాబితా నుంచి వరుసగా తీసుకుంటారు.23 ప్రజలు “సంవత్సరపు పేరు విషయంలో పట్టుదలగా ఉంటారు, దాని సంఖ్యను పెద్దగా పట్టించుకోరు” అని 1863లో సి. పి. బ్రౌన్ గమనించారు. ప్రతి విచారణలో మొదట సంవత్సరం పేరును నిర్ధారించుకోవాలని ఆయన సలహా ఇచ్చారు.24

Printed table in two halves listing the sixty cycle years from 1 Prabhava to 60 Kshaya, each followed by a month name and a zodiac sign.
The sixty years of the cycle of Jupiter, with the matching twelve-year-cycle names and mean signs of Jupiter (Sewell and Dikshit, The Indian Calendar, 1896, Table XII) · archive.org (opens in a new tab) · Public domain

రెండవ నిలువు వరుసలోని పేర్లు సూయెల్, దీక్షిత్‌ల పట్టిక XII ను అనుసరిస్తాయి. మూడవ నిలువు వరుస బ్రౌన్ తన Cyclic Tables లో ముద్రించిన తెలుగు శైలి అక్షరక్రమాలను ఇస్తుంది.2325 శాసనాలలో పేర్లు “తరచుగా చాలా మారుతూ ఉంటాయి” అని బర్నెల్ హెచ్చరించారు. కాబట్టి వేరే అక్షరక్రమాలను ఆశించండి.26

సంఖ్యపేరు (సూయెల్, దీక్షిత్)బ్రౌన్ (1850)
1PrabhavaPrabhava
2VibhavaVibhava
3SuklaS’ucla
4PramodaPramóduta
5PrajapatiPrajótpatti
6AngirasA’ngírasa
7SrimukhaSrímukha
8BhavaBháva
9YuvanYuva
10DhatriDhátu
11IsvaraI’s’wara
12BahudhanyaBahudhánya
13PramathinPramádi
14VikramaVicrama
15VrishaVishu
16ChitrabhanuChitrabhánu
17SubhanuSwabhánu
18TaranaTárana
19ParthivaPárthiva
20VyayaVyaya
21SarvajitSarvajit
22SarvadharinSarvadhári
23VirodhinViródhi
24VikritaVicriti
25KharaKhara
26NandanaNandana
27VijayaVijaya
28JayaJaya
29ManmathaManmatha
30DurmukhaDurmukhi
31HemalambaHévilambi
32VilambaVilambi
33VikarinVicári
34SarvariSárvari
35PlavaPlava
36SubhakritSubhacrit
37SobhanaSóbhacrit
38KrodhinKródhi
39VisvavasuVisvávas
40ParabhavaParábhava
41PlavangaPlavanga
42KilakaKílaca
43SaumyaSaumya
44SadharanaSádháraná
45VirodhakritViródhicrit
46ParidhavinParídhávi
47PramadinPramádícha
48AnandaA’nanda
49RakshasaRáxasa
50AnalaNala
51PingalaPingala
52KalayuktaKálayucti
53SiddharthinSiddhárthi
54RaudraRaudri
55DurmatiDurmati
56DundubhiDundubhi
57RudhirodgarinRudiródgári
58RaktakshaRactáxi
59KrodhanaKródhana
60KshayaXaya (also Axaya, Acshaya)

27వ, 28వ పేర్లు విజయ, జయ “తరచుగా స్థానాలు మార్చుకుంటాయి” అని కూడా బ్రౌన్ గుర్తించారు.25

Printed table with four columns: A.D. year, Salivahana Saka year, the numbered cycle-year title, and notes on kings and eras.
C. P. Brown's Cyclic Tables (1850), p. 1: A.D. 967 to 1001, Saka 889 to 923, cycle years 1 Prabhava to 35 Plava · archive.org (opens in a new tab) · Public domain

దక్షిణాది, ఉత్తరాది లెక్కలు

మొదట్లో ఈ చక్రం గురు (బృహస్పతి) గ్రహాన్ని అనుసరించింది. ఒక “గురు సంవత్సరం” సుమారు 361 రోజులు, సౌర సంవత్సరం కంటే కొంచెం చిన్నది. కాబట్టి సమానంగా నడవడానికి ప్రతి 85 లేదా 86 సంవత్సరాలకు ఒక పేరును వదిలేయాలి. దీనిని ఒక సంవత్సరాన్ని తొలగించడం (expunging) అంటారు.27 ఉత్తర భారతదేశం ఇలా చేస్తూనే ఉంది. దక్షిణాదిలో సుమారు శక 828–831 (క్రీ.శ. 905–909) నుంచి వదిలేయడం ఆగిపోయింది. అప్పటి నుంచి ప్రతి పేరు ఒక సాధారణ సంవత్సరంతోనే ఉండిపోయింది.28 రెండు లెక్కలూ దూరమయ్యాయి: బ్రౌన్ క్రీ.శ. 1627 ని దక్షిణాదిలో మొదటి సంవత్సరం ప్రభవగా, కానీ ఉత్తరాదిలో పదవ సంవత్సరం ధాతుగా ఇచ్చారు. 1896 నాటికి ఉత్తరాది చక్రం దక్షిణాది చక్రం కంటే పన్నెండు పేర్లు ముందుందని సూయెల్, దీక్షిత్ చెప్పారు.2928

పదవ శతాబ్దం ప్రారంభం తర్వాతి తెలుగు దేశపు శాసనాలకు, సూయెల్, దీక్షిత్ ఇచ్చిన దక్షిణాది నియమాన్ని వాడండి:

జరుగుతున్న శక సంవత్సరానికి 11 కలిపి 60 తో భాగించండి. ప్రభవను 1 గా లెక్కిస్తే, శేషమే చక్ర సంవత్సరం.28

శేషం 0 అయితే 60వ సంవత్సరం, క్షయ. గతించిన శక సంవత్సరం అయితే, ముందు ఒకటి కలిపి దానిని జరుగుతున్న సంవత్సరంగా చేయండి.

గుర్తుంచుకోవడానికి సులభమైన ఒక తనిఖీని బర్నెల్ ఇచ్చారు: దక్షిణాదిలో ప్రతి చక్రపు మొదటి సంవత్సరం 7 తో ముగిసే సామాన్య శకపు సంవత్సరంలో వస్తుంది, 907 లేదా 967 లాగా.30 బ్రౌన్ పట్టిక కూడా దీనితో సరిపోతుంది, క్రీ.శ. 967 ను ప్రభవగా చూపిస్తుంది.31

సుమారు 900 కి ముందరి తేదీలకు, ఉత్తరాది శాసనాలకు, చక్రం గురు గ్రహాన్ని అనుసరించింది. పేరును ఆ గ్రహపు సగటు గమనం నుంచి లెక్కించాలి. సూయెల్, దీక్షిత్ దీనికి నియమాలు ఇస్తారు. కానీ ఫలితం రాసినవారు ఏ ఖగోళ శాస్త్ర గ్రంథాన్ని అనుసరించారో దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కాబట్టి దానిని సుమారుగా మాత్రమే తీసుకోండి.32

మాసాలు, పక్షాలు, రోజులు

తెలుగు దేశం ఒక అమావాస్య నుంచి తర్వాతి అమావాస్య వరకు నడిచే చాంద్ర మాసాలను వాడింది (amanta, అమాంత పద్ధతి). ఉత్తర భారతదేశం బదులుగా పౌర్ణమితో మాసాన్ని ముగిస్తుంది (purnimanta, పూర్ణిమాంత). కాబట్టి ఉత్తరాది మాసాన్ని మొదలుపెట్టే కృష్ణ పక్షం దక్షిణాదిలో ముందరి మాసానికి చెందుతుంది.33 ప్రతి మాసానికి, అందులో సూర్యుడు ప్రవేశించే రాశి పేరును బట్టి పేరు పెడతారు: సూర్యుడు మేష రాశిలోకి ప్రవేశించే మాసం చైత్రం, ఇలా.34

సంఖ్యమాసంఏ నెలల భాగాలతో కలిసి రావచ్చు
1చైత్రంఫిబ్రవరి నుంచి మే
2వైశాఖంమార్చి నుంచి జూన్
3జ్యేష్ఠంఏప్రిల్ నుంచి జూలై
4ఆషాఢంమే నుంచి ఆగస్టు
5శ్రావణంజూన్ నుంచి సెప్టెంబర్
6భాద్రపదంజూలై నుంచి అక్టోబర్
7ఆశ్వయుజంఆగస్టు నుంచి నవంబర్
8కార్తీకంసెప్టెంబర్ నుంచి డిసెంబర్
9మార్గశిరంఅక్టోబర్ నుంచి జనవరి
10పుష్యంనవంబర్ నుంచి ఫిబ్రవరి
11మాఘండిసెంబర్ నుంచి మార్చి
12ఫాల్గుణంజనవరి నుంచి ఏప్రిల్

పేర్లు, వాటి క్రమం, చివరి నిలువు వరుస సూయెల్, దీక్షిత్‌ల పట్టిక II ను అనుసరిస్తాయి. ఒక చాంద్ర మాసం ఆ యూరోపియన్ నెలలన్నిటినీ ఎప్పుడూ నింపదు: అది వాటిలో రెండు నెలల భాగాలతో కలిసి వస్తుంది. ఏ రెండో అది సంవత్సరాన్ని బట్టి ఉంటుంది.35 1752 కి ముందు జనవరి పుష్య, మాఘ మాసాలలో, లేదా మాఘ, ఫాల్గుణ మాసాలలో వచ్చేది.8

  • పక్షం. శుక్ల పక్షం (sukla లేదా suddha, వాడుకలో sudi, శాసనాలలో తరచుగా su మాత్రమే) వృద్ధి చెందే చంద్రుడు. కృష్ణ పక్షం (krishna, bahula లేదా vadya, వాడుకలో vadi లేదా badi) క్షీణించే చంద్రుడు.36
  • తిథి. చంద్రుడు సూర్యుని కంటే 12 డిగ్రీలు ముందుకు జరగడానికి పట్టే సమయమే ఒక చాంద్ర దినం. ఒక మాసంలో ముప్పై ఉంటాయి. ప్రతి సగంలో 1 నుంచి 15 వరకు సంఖ్యలు. ఒక తిథి పగలు లేదా రాత్రి ఏ గంటలోనైనా మొదలుకావచ్చు.37
  • వారం. ఏడు రోజులకు యూరప్‌లో లాగే సూర్యుడు, చంద్రుడు, ఐదు గ్రహాల పేర్లు ఉన్నాయి. ఒక రోజు సూర్యోదయంతో మొదలవుతుంది.38 ఏ రోజు ఉద్దేశమో స్పష్టం చేయడానికి వారాన్ని చేర్చారని బ్రౌన్ వివరించారు. ఎందుకంటే ఒక తిథి ఒక రోజు మొదలై తర్వాతి రోజు ముగియవచ్చు.39
  • నక్షత్రం. చంద్రుని దారిని 27 “నక్షత్రాలుగా” (lunar mansions) విభజించారు. చంద్రుడు రోజుకు సుమారు ఒక నక్షత్రాన్ని దాటుతాడు.40

గ్రహణాలు

దానాలను తరచుగా గ్రహణం నాడు చేసేవారు. ఎందుకంటే అప్పుడు చేసిన దానం గొప్ప పుణ్యం ఇస్తుందని భావించారు. అందుకే గ్రహణం తేదీకి ఒక బలమైన తనిఖీ.41 నందంపూడి దానం రాజరాజు 32వ సంవత్సరంలో “చంద్ర గ్రహణం సందర్భంగా” చేశారు. ఈ సంవత్సరం సుమారు 1053 ఆగస్టు 16 నుంచి 1054 ఆగస్టు 16 వరకు నడిచిందని ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ (F. Kielhorn) లెక్కించారు. ఆ కాలంలో ఒకే ఒక చంద్ర గ్రహణం వస్తుంది: 1053 నవంబర్ 28 ఆదివారం, మార్గశిర పౌర్ణమి, గతించిన శక 975.42 పండితుడు హెర్మన్ యాకోబి (Hermann Jacobi) చెప్పిన ఒక జాగ్రత్తను సూయెల్, దీక్షిత్ చేరుస్తారు: శాసనాలలో పేర్కొన్న గ్రహణాలను తరచుగా జ్యోతిష్కులు ముందుగానే లెక్కించారు, నిజంగా చూడలేదు.41

తేదీని దశలవారీగా మార్చడం

  1. శకపు సంవత్సరాన్ని వెతకండి. అది గతించినదా, జరుగుతున్నదా నిర్ణయించండి. శాసనం చక్ర సంవత్సరాన్ని ఇస్తే, అది ఈ ప్రశ్నను తేలుస్తుంది (2వ దశ చూడండి).
  2. చక్ర సంవత్సరాన్ని తనిఖీ చేయండి. శక సంవత్సరాన్ని జరుగుతున్నదిగా చేసి, 11 కలిపి, 60 తో భాగించి, శేషాన్ని పై పట్టికతో పోల్చండి.28
  3. మాసాన్ని గమనించండి. 1752 కి ముందరి తేదీకి: చైత్రం నుంచి మార్గశిరం వరకు, గతించిన శక సంవత్సరానికి 78 కలపండి. మాఘ, ఫాల్గుణ మాసాలలో 79 కలపండి. పుష్యం జనవరి 1 కి రెండు వైపులా విస్తరించి ఉంటుంది, కాబట్టి అది ఏదైనా కావచ్చు.98
  4. ఖచ్చితమైన రోజు కోసం మీకు మాసం, పక్షం, తిథి, వీలైతే వారం కావాలి. సూయెల్, దీక్షిత్ మూడు పద్ధతులు ఇస్తారు: ఎల్లప్పుడూ ఒకటి రెండు రోజుల తేడాలోపు ఉండే రెండు త్వరిత పద్ధతులు, ఖచ్చితమైన రోజును ఇచ్చే ఒక పూర్తి పద్ధతి.43 సంపాదకులు సాధారణంగా ఈ పని మీ కోసం చేస్తారు. కాబట్టి ప్రచురణలో తేదీ కోసం చూడండి.
  5. పాలనా సంవత్సరాలకు రాజు సింహాసనం ఎక్కిన తేదీ అవసరం. అది ఇతర శాసనాల నుంచి వస్తుంది.

ఈ సైట్ నుంచి సాధన ఉదాహరణలు

హనుమకొండ, 1163

వేయి స్తంభాల గుడి శాసనం ప్రారంభ తెలుగు పంక్తులు, జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) ప్రచురణలో, ఇలా ఉన్నాయి: Saka-varshamulu 1084 vunemti Chitrabhanu-samvatsara Magha su 13. ఫ్లీట్ ఇలా అనువదించారు: “శక సంవత్సరం 1084 జరుగుతుండగా, చిత్రభాను samvatsara (సంవత్సరం) లో, మాఘ (మాసపు) శుక్ల పక్షంలోని పదమూడవ రోజు, వడ్డవారం (Vaddavara) నాడు”.4445

  • చక్ర తనిఖీ: గతించిన శక 1084 అంటే జరుగుతున్న 1085. 1085 + 11 = 1096. 1096 ÷ 60 శేషం 16. 16వ సంవత్సరం చిత్రభాను, శాసనం చెప్పినట్లే. బ్రౌన్ పట్టిక కూడా సరిపోతుంది: అది శక 964 (క్రీ.శ. 1042) వద్ద చిత్రభానును చూపిస్తుంది. రెండు చక్రాల తర్వాత, అంటే 120 సంవత్సరాల తర్వాత, శక 1084 మళ్లీ చిత్రభాను.3128
  • కాబట్టి 1084 అనే సంఖ్య గతించిన సంవత్సరాలను లెక్కిస్తుంది. ఫ్లీట్ దానిని “జరుగుతున్న” అన్నారు. సూయెల్, దీక్షిత్ నియమం ప్రకారం, చక్రపు పేరు దీనికి వ్యతిరేకంగా సూచిస్తుంది.4528 చక్ర సంవత్సరం తేల్చడానికి సహాయపడే ప్రశ్న సరిగ్గా ఇలాంటిదే.
  • మాసం: మాఘం జనవరి 1 తర్వాత వస్తుంది, కాబట్టి 79 కలపండి: 1084 + 79 = క్రీ.శ. 1163.98
  • రోజు: మాఘ శుద్ధ త్రయోదశి (13వ రోజు). పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) దానిని 1163 జనవరి 19 గా ఇస్తారు.46

మోటుపల్లి, 1244–45

గణపతిదేవుడు “క్రోధి అనే పేరున్న శక సంవత్సరం పదకొండు వందల అరవై ఆరులో” దానిని స్థాపించాడని చెప్పే శ్లోకాలతో మోటుపల్లి స్తంభం ముగుస్తుంది.47 తనిఖీ: 1167 + 11 = 1178, శేషం 38, క్రోధి. మాసం ఇవ్వలేదు. కాబట్టి సంవత్సరం 1166 + 78 = 1244 గానీ, 1166 + 79 = 1245 గానీ మాత్రమే కావచ్చు. దాని సంపాదకుడు ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) సరిగ్గా అదే రాశారు: గతించిన శక 1166, “ఈ సంవత్సరం క్రీ.శ. 1244-45 కు సరిపోతుంది”.48

గణపేశ్వరం, 1231

గణపేశ్వరం శాసనం ఆలయ ప్రతిష్ఠకు, ఖర సంవత్సరం, శక 1153, వైశాఖ శుక్ల పక్షంలోని “గౌరి తిథి” ని తేదీగా ఇస్తుంది.49 తనిఖీ: 1154 + 11 = 1165, శేషం 25, ఖర. వైశాఖం జనవరికి ముందు, కాబట్టి 1153 + 78 = 1231. సంపాదకుని కోసం ఎస్. బి. దీక్షిత్ (S. B. Dikshit) స్వయంగా రోజును లెక్కించారు: తదియ తిథి 1231 ఏప్రిల్ 7 సోమవారం ముగిసింది. చవితి ఏప్రిల్ 8 మంగళవారం ముగిసింది. అందుకే ఈ సైట్ “ఏప్రిల్ 7 లేదా 8” అని ఇస్తుంది.49

నాగార్జునకొండ: సంవత్సరానికి శకం లేనప్పుడు

నాగార్జునకొండ లోని ఇక్ష్వాకు శాసనాలు పాలనా సంవత్సరాలను, ఋతువులను మాత్రమే ఇస్తాయి. ఉదాహరణకు, శాసనం F రాజు మాఠరీపుత 14వ సంవత్సరంలో, “చలికాలపు 6వ పక్షం, 13వ రోజు” నాటిది.50 చాంతమూలుని స్మారక స్తంభం తేదీని జె. ఫిలిప్ వోగెల్ (J. Ph. Vogel) వీరపురుషదత్తుని 20వ సంవత్సరంగా చదివారు.51 డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) మంచి ముద్రల నుంచి పనిచేస్తూ, అవే మాటలను విజయ చక్ర సంవత్సరంగా చదివారు. ఆ కాలంలో ఒకే ఒక విజయ సంవత్సరం సరిపోతుందని ఆయన కనుగొన్నారు: క్రీ.శ. 273–74. ఎహువుల చాంతమూలుని ఒక శాసనంలోని రెండవ విజయ సంవత్సరం 333–34 ను వాడి, ఈ రాజవంశం సుమారు 4వ శతాబ్దం మధ్య వరకు కొనసాగిందని ఆయన వాదించారు.22 ఒకే మాటకు ఒకే పఠనం ఒక రాజవంశం మొత్తపు కాలనిర్ణయాన్ని మార్చింది.

ఉచ్చులు (జాగ్రత్తలు)

  • సంఖ్య తప్పు కావచ్చు. పత్రాలలోని శక సంఖ్య “కొన్నిసార్లు నిజం, కొన్నిసార్లు తప్పు” అని బ్రౌన్ కనుగొన్నారు. సాధారణంగా మూడు సంవత్సరాలకు మించిన తేడా ఉండదు. చక్రపు పేరును మాత్రం జాగ్రత్తగా ఇచ్చారు.24
  • గతించినదా, జరుగుతున్నదా అనేది తరచుగా చెప్పబడదు.5
  • తొలి తేదీలు వదులుగా ఉంటాయి. పదవ శతాబ్దం తర్వాతే చాలావరకు ఖచ్చితమైన కాలక్రమం సాధ్యమని బర్నెల్ భావించారు.4
  • మాటలలో తేదీలు. పదవ శతాబ్దం నుంచి తేదీలను “అర్థవంతమైన మాటలలో” రాస్తారు. ఉదాహరణకు పాలంపేట శ్లోకం సంవత్సరాన్ని “భూమి, చంద్రుడు, లోకాలు, బాణాలు” (1135) అని ఇస్తుంది.5253 శాసనాలలో అంకెలు చూడండి.

మీరే ప్రయత్నించండి

  1. పాలంపేట స్తంభం శక 1135, శ్రీముఖ సంవత్సరం, చైత్ర మాసం నాటిది.2 చక్ర సంవత్సరాన్ని తనిఖీ చేసి, సామాన్య శకపు సంవత్సరాన్ని కనుక్కోండి.
  2. చందుపట్ల శాసనం శక 1211, విరోధి సంవత్సరం, మార్గశిర శుక్ల పక్షం నాటిది.1 చక్ర సంవత్సరం సరిపోతుందా? అది ఏ సామాన్య శకపు సంవత్సరంలో రాయబడింది?
  3. మ్యాకదోని శాసనం సిరి-పులుమావి “ఎనిమిదవ సంవత్సరంలో, చలికాలపు రెండవ నెలలోని మొదటి (పక్షపు) మొదటి రోజు” నాటిది.54 దీనిని సామాన్య శకపు సంవత్సరంగా మార్చగలరా?
సమాధానాలు
  1. 1135 + 1 = జరుగుతున్న 1136; 1136 + 11 = 1147; 1147 ÷ 60 శేషం 7, అది శ్రీముఖ. చైత్రం జనవరికి ముందు, కాబట్టి 1135 + 78 = 1213. బార్నెట్ 1213 మార్చి 31 ఆదివారం అని ఇస్తారు.2
  2. 1212 + 11 = 1223; 1223 ÷ 60 శేషం 23, అది విరోధి, కాబట్టి సరిపోతుంది. మార్గశిరం జనవరికి ముందు, కాబట్టి 1211 + 78 = 1289. ఈ శాసనాన్ని ప్రచురించిన పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి రోజును 1289 నవంబర్ 25 శుక్రవారంగా లెక్కించారు.1
  3. లేదు. తేదీ రాజు పాలనలోని 8వ సంవత్సరంలో ఋతువులోని ఒక నెల, ఒక పక్షం, ఒక రోజును ఇస్తుంది, కానీ ఏ శకాన్నీ ఇవ్వదు. దాని సామాన్య శకపు సంవత్సరం పులుమావి ఎప్పుడు పాలన మొదలుపెట్టాడో దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దానిని ఇతర ఆధారాల నుంచి లెక్కించాలి.5419

Footnotes

  1. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 3 (2023), pp. 81–82, No. 94, reprinting P. V. Parabrahma Sastry, “Did Kakati Rudramadevi die on the battlefield?” (1974); paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  2. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Robert Sewell and S. B. Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 42, Art. 71 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  4. A. C. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 40, Art. 70 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), pp. 72–73 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 31, Art. 52 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 42, “The Christian era” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 58, Art. 104, examples 3 and 4 (archive.org (opens in a new tab)); Table II, Part iii, p. cvi (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), Table II, Part iii, p. cvi (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 41, “The Vikrama era” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 46, “The Chalukya era” (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 75 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. Charles Philip Brown, Cyclic Tables of Hindu and Mahomedan Chronology (1850), p. 2, note at 1016 A.D. (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. F. Kielhorn, “Nandamapundi Grant of Rajaraja I”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 303 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  19. G. Bühler, note in James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 131, n. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 111, translation by G. Bühler (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. G. Bühler, Indian Palaeography, tr. J. F. Fleet (1904), p. 91, § 35 E (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  22. D. C. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXV (1963–64), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)) and p. 6 (archive.org (opens in a new tab)); paraphrased. ↩ ↩2

  23. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 32, Art. 53 (archive.org (opens in a new tab)), and Table XII, p. cxxi (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  24. Charles Philip Brown, Carnatic Chronology (1863), Preface, p. ii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Brown, Cyclic Tables (1850), pp. 1–2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  26. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), pp. 73–74 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 33, Art. 54 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 37, Art. 62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  29. Brown, Carnatic Chronology (1863), p. 26 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  30. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 74, n. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  31. Brown, Cyclic Tables (1850), p. 1, at 967 A.D. (archive.org (opens in a new tab)), and p. 2, at 1042 A.D. (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  32. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), pp. 33–35, Arts. 56–59 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  33. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 4, Art. 13 (archive.org (opens in a new tab)), and Table II, Part i, p. ciii (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  34. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 5, Art. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  35. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), Table II, Part ii, p. civ, cols. 1 and 7 (archive.org (opens in a new tab)); p. 58, Art. 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  36. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 4, Art. 11 (archive.org (opens in a new tab)); su as in J. F. Fleet’s text of the Hanamkonda inscription, Indian Antiquary XI (1882), p. 12, line 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  37. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 3, Art. 7 (archive.org (opens in a new tab)); p. 31, Art. 52 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  38. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 2, Art. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  39. Brown, Carnatic Chronology (1863), p. 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  40. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 3, Art. 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  41. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), p. 23, Art. 40a (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  42. Kielhorn, “Nandamapundi Grant of Rajaraja I” (1897), p. 303 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  43. Sewell and Dikshit, The Indian Calendar (1896), pp. 1–2, Arts. 1–2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  44. J. F. Fleet, “Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII”, Indian Antiquary XI (1882), p. 12, text lines 6–7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  45. Fleet, “Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII” (1882), p. 16, translation of lines 6–8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  46. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 74; paraphrased. ↩

  47. E. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva”, Epigraphia Indica XII (1914), p. 197, verses 28–29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  48. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva” (1914), p. 189 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  49. E. Hultzsch, “Ganapesvaram Inscription of the Time of Ganapati”, Epigraphia Indica III (1894–95), p. 84, with S. B. Dikshit’s remarks (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  50. J. Ph. Vogel, “Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XX (1933), p. 23, translation of inscription F (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  51. J. Ph. Vogel, “Additional Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXI (1931–32), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)); paraphrased. ↩

  52. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography (1878), p. 77 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  53. Barnett, Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), p. 11, verse 47 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  54. V. S. Sukthankar, “A New Andhra Inscription of Siri-Pulumavi”, Epigraphia Indica XIV (1917–18), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (17)
  1. Robert Sewell and Sankara Balkrishna Dikshit (with Robert Schram), The Indian Calendar, with Tables for the Conversion of Hindu and Muhammadan into A.D. Dates, and vice versa (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1896, pp. 1–5, 23, 31–37, 40–42, 46, 58; Table II, Parts i–iii (pp. ciii–cvi); Table XII (p. cxxi). [Public domain]
  2. A. C. Burnell, Elements of South-Indian Palaeography, from the Fourth to the Seventeenth Century A.D., being an Introduction to the Study of South-Indian Inscriptions and MSS. (2nd ed.) (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1878, pp. 71–77. [Public domain]
  3. Charles Philip Brown, Cyclic Tables of Hindu and Mahomedan Chronology, regarding the History of the Telugu and Kannadi Countries (opens in a new tab), Christian Knowledge Society's Press, Vepery, Madras, 1850, pp. 1–2. [Public domain]
  4. Charles Philip Brown, Carnatic Chronology: The Hindu and Mahomedan Methods of Reckoning Time Explained (opens in a new tab), Bernard Quaritch, London, 1863, Preface ii, 26–27. [Public domain]
  5. Johann Georg Bühler (ed. J. F. Fleet), Indian Paleography (edited as an Appendix to the Indian Antiquary, Vol. XXXIII, 1904) (opens in a new tab), Bombay Education Society's Press, Byculla, 1904, pp. 91. [Public domain]
  6. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta in the Krishna District, Madras Presidency, Surveyed in 1882 (opens in a new tab), Trübner & Co. for the Archaeological Survey of Southern India, 1887, pp. 111, 131. [Public domain]
  7. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (Kakatya inscription of Rudradeva at Anamkond, Saka 1084), Indian Antiquary, Vol. XI (opens in a new tab), Indian Antiquary (ed. Jas. Burgess), Bombay, 1882, pp. 9, 12, 16. J. F. Fleet on the Hanamkonda inscription. [Public domain]
  8. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 189, 197. E. Hultzsch on the Motupalli pillar. [Public domain]
  9. F. Kielhorn (articles); E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. IV (1896–97) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1897, pp. 303. F. Kielhorn on the Nandamapundi grant. [Public domain]
  10. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. III (1894–95) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1895, pp. 84. E. Hultzsch and S. B. Dikshit on the Ganapesvaram inscription. [Public domain]
  11. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (Hyderabad Archaeological Series, No. 3) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1919, pp. 2, 11. [Public domain]
  12. F. W. Thomas (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XIV (1917–18) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, Calcutta, 1918, pp. 155. V. S. Sukthankar on the Myakadoni inscription. [Public domain]
  13. Hirananda Sastri (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XX (1929–30) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1933, pp. 22–23. J. Ph. Vogel, Nagarjunakonda inscription F. [Public domain]
  14. Hirananda Sastri, K. N. Dikshit and N. P. Chakravarti (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXI (1931–32) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1933, pp. 64. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  15. D. C. Sircar and G. S. Gai (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXXV (1963–64) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1964, pp. 1, 6. D. C. Sircar; cite-only, paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  16. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 74. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  17. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 3: Decline of Kakatiyas, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 81–82. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: