రెండవ అమ్మరాజు

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (945–970), రెండవ చాళుక్య భీముడు, లోకమహాదేవిల కొడుకు. 945 డిసెంబర్ 5న బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. వంశ చరిత్రలో ఖచ్చితమైన తేదీ తెలిసిన మొదటి సంఘటన ఇదే. దాదాపు 956లో రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు బాడపకు మద్దతుగా రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడు వేంగిపై దండెత్తాడు. అమ్మరాజు కళింగకు వెళ్లాడు. ఆయన పారిపోయాడా లేక పోరాడాడా, ఆయన సవతి సోదరుడు దానార్ణవుడు అప్పుడు ఆయన పేరు మీద పాలించాడా లేక తన పేరు మీదే పాలించాడా అనే విషయాలపై వివాదం ఉంది. ఆయన అనేక దానశాసనాలలో జైన దేవాలయాలకు, బెజవాడలోని కాలాముఖ శైవ సమాజానికి ఇచ్చిన దానాలు ఉన్నాయి.

ఒక్క చూపులో

రెండవ చాళుక్య భీముడు, లోకమహాదేవిల కొడుకు రెండవ అమ్మరాజు 945 నుంచి 970 వరకు వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన పట్టాభిషేక తేదీని ఫ్లీట్ 945 డిసెంబర్ 5గా లెక్కించారు. అప్పుడు ఆయనకు పన్నెండవ ఏడు. దాని నుంచి వెనక్కి లెక్కించి ఫ్లీట్ అంతకు ముందు రాజుల కాలక్రమాన్ని నిర్మించారు.^1,2,5
దానార్ణవుడి తల్లి తక్కువ హోదా ఉన్నది కాబట్టి, ఆయన సవతి అన్న దానార్ణవుడిని కాదని ఆ బాలుడిని ఎంచుకున్నారని రంగాచార్య భావించారు. పట్టాభిషేకం తర్వాత అమ్మరాజు ప్రత్యర్థి విజయాదిత్యుడిని, ద్రోహులైన బంధువులను ఓడించాడని ఒక దానశాసనం చెబుతున్నట్లు బి. వి. కృష్ణారావు చదివారు.^3,4
పదకొండు సంవత్సరాల తర్వాత, రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడితో ముడిపడిన ఒక కారణంతో అమ్మరాజు కళింగ దేశానికి వెళ్లాడని మంగల్లు దానశాసనం చెబుతుంది. అప్పుడు దానార్ణవుడు రాష్ట్రకూట రాజు నుంచి భూమిని పొంది పాలించాడు. అమ్మరాజు పారిపోయాడా లేక పోరాడాడా, దానార్ణవుడు ఆయన పేరు మీద పాలించాడా లేక తన పేరు మీదే పాలించాడా అనే విషయంలో పండితులు ఏకీభవించరు.^10,12,17
ఆయన దానశాసనాలలో జైన దేవాలయాలకు ఇచ్చిన దానాలు, విజయవాడలోని ఉమా-మహేశ్వర దేవాలయానికి ఇచ్చిన గ్రామాలు ఉన్నాయి. ఆ దానశాసనాన్ని కాలాముఖ శాఖకు చెందిన శైవుడైన ఆయన గురువు రచించాడు. రెండవ అమ్మరాజు తనను శివభక్తుడిగా చెప్పుకున్నాడు.^5,13,19,22

Photographs of two inscribed copper plates, dark grey with faint rows of letters, each with a ring hole at the left and line numbers in the margins. · N. P. Chakravarti, Epigraphia Indica XXIV (Government of India); printed by the Survey of India, Calcutta (opens in a new tab) · Public domain in India

రెండవ అమ్మరాజు 945 నుంచి 970 వరకు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలు వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజ్యాన్ని పాలించాడు.¹² వంశ చరిత్రలో ఒక దానశాసనం శక శకంలో తేదీ ఇచ్చిన తొలి పట్టాభిషేకం ఆయనదే.¹² జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) దాని నుంచి వెనక్కి లెక్కించి అంతకు ముందు రాజుల కాలక్రమాన్ని మొత్తం నిర్మించారు.¹² అమ్మరాజు బాలుడిగా సింహాసనం ఎక్కాడు. తన సొంత కుటుంబంలోని రెండు శాఖల నుంచి ప్రత్యర్థి హక్కుదారులను ఎదుర్కొన్నాడు. రాష్ట్రకూట దండయాత్ర కారణంగా కొంత కాలం తన రాజ్యాన్ని కోల్పోయాడు.³⁴

కుటుంబం

రెండవ అమ్మరాజు రెండవ చాళుక్య భీముడు, ఆయన రాణి లోకమహాదేవిల కొడుకు.⁵⁶ ఆయన సొంత దానశాసనం ఒకటి ఆయన పుట్టుకను యుద్ధ దేవుడి పుట్టుకతో పోలుస్తుంది: “ఉమ వల్ల మహేశ్వరునికి కుమారుడు పుట్టినట్లు, లోకమహాదేవి వల్ల ఆయనకు అమ్మరాజు పుట్టాడు.”⁶ ఆయన వారసుడు దానార్ణవుడు ఆయనకు సవతి అన్న.⁷⁴ 1202 నాటి పిఠాపురం శాసనం రెండవ భీముడికి కామ అనే మూడవ కొడుకును జోడిస్తుంది.⁸

రెండవ అమ్మరాజు దానశాసనాలలో ఒకటి గుండుగొలనులో దొరికింది.² రెండవ అమ్మరాజు మామగారు, అత్తగారు అయిన రాకుమారుడు కామ, ఆయన భార్య నాయమాంబ కోరిక మేరకు అది ఇచ్చారు.²

ఆయనకు విజయాదిత్యుడు (ఫ్లీట్ లెక్కలో ఆరవవాడు, 1890లో ఇ. హుల్ట్‌ష్ (E. Hultzsch) ఇచ్చిన వంశవృక్షంలో ఐదవవాడు) అనే రెండవ పేరు ఉంది. తన పెదతండ్రి మొదటి అమ్మరాజు లాగే ఆయనకు కూడా రాజమహేంద్ర అనే బిరుదు ఉంది.⁵⁹ తన దానశాసనాలలో ఆయన మహారాజాధిరాజ, పరమేశ్వర, పరమభట్టారక అనే పూర్తి సామ్రాజ్య బిరుదులను వాడాడు.⁵⁹

పట్టాభిషేకం

ఆయన దానశాసనాలలో ఒకటైన పడమకలూరు ఫలకాలు ఆయన పట్టాభిషేక తేదీని పూర్తి ఖగోళ వివరాలతో ఇస్తాయి. ఫ్లీట్ దానిని 945 డిసెంబర్ 5, శుక్రవారంగా లెక్కించారు.² అప్పుడు రాజుకు పుట్టినప్పటి నుంచి పన్నెండవ సంవత్సరం నడుస్తోందని ఆయన గుర్తించారు.²

బాల రాజును ఎంచుకోవడం గురించి 1960లో వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) రాశారు.⁴ దానార్ణవుడి తల్లి అంకిదేవి తక్కువ హోదా దీనిని వివరిస్తుందని ఆయన భావించారు.⁴ వారసుడి కంఠిక (మెడ హారం) లాంటి గుర్తు మెడ చుట్టూ ఉండేలా అమ్మరాజు పుట్టాడని దానశాసనాలు వర్ణిస్తాయని ఆయన గుర్తించారు.⁴ ప్రజలందరి కోరిక మేరకు ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగిందని కూడా అవి చెబుతాయి.⁴

సొంత కుటుంబంలో ప్రత్యర్థులు

925లో మొదలైన కుటుంబ గొడవలు రెండవ అమ్మరాజు సింహాసనం ఎక్కడంతో ముగిశాయని ఫ్లీట్ భావించారు.⁵ రెండవ యుద్ధమల్లునితో పోరాటం జరిగిందని ఒక పాడైన భాగంలో కనిపించే సూచన మాత్రమే మినహాయింపుగా ఆయనకు కనిపించింది.⁵ తర్వాత దొరికిన ఆధారాలు వేరేలా చూపించాయి. బి. వి. కృష్ణారావు (B. V. Krishna Rao) 1938లో అమ్మరాజు మసులిపటం ఫలకాలను సంపాదకత్వం చేశారు.³ పట్టాభిషేకం తర్వాత రెండవ అమ్మరాజు ప్రత్యర్థి విజయాదిత్యుడిని, ద్రోహులైన బంధువుల బృందాన్ని ఓడించాడని ఒక శ్లోకం చెబుతున్నట్లు ఆయన చదివారు.³ ఈ ప్రత్యర్థి మెడను యువరాజు కంఠిక అలంకరించింది.³

కృష్ణారావు ఈ ప్రత్యర్థిని 925లో బాల్యంలోనే పదవి నుంచి తొలగించిన మొదటి అమ్మరాజు కొడుకు కంఠిక-బేతగా గుర్తించారు.³ రెండవ భీముని మరణం తర్వాత బాల రాజును ఎదిరించడానికి బేత తిరిగి వచ్చాడని ఆయన నిర్ణయించారు.³ ఇతర హక్కుదారులలో రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకులు కూడా ఉన్నారని ఆయన సూచించారు.³

రాష్ట్రకూట దండయాత్ర, కళింగకు ప్రయాణం

మంగల్లు దానశాసనాన్ని మొదట 1917లో గుర్తించారు. 1960లో రంగాచార్య దానిని సంపాదకత్వం చేశారు.¹⁰¹¹ రెండవ అమ్మరాజు పదకొండు సంవత్సరాలు పాలించి, తర్వాత కృష్ణ-కోపాత్ కళింగ దేశానికి వెళ్లాడని అది చెబుతుంది.¹⁰¹¹ అప్పుడు ఆయన సవతి సోదరుడు దానార్ణవుడు వల్లభుడి, అంటే రాష్ట్రకూట రాజు నుంచి భూమిని పొంది పాలించాడు.¹⁰¹¹ ఇక్కడ కృష్ణుడు అంటే రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుడు. ఆ మాటలను చాలా రకాలుగా చదివారు:

1917 శాసన నివేదిక కృష్ణ-కోపాత్ అంటే “కృష్ణుడిపై కోపంతో”, అంటే అమ్మరాజు ఆయనపైకి దండెత్తాడు అని భావించింది.⁴
బి. వి. కృష్ణారావు (1936) మూడవ కృష్ణుడి నాయకత్వంలోని ఒక కూటమితో పోరాడడానికి అమ్మరాజు కళింగ వైపు వెళ్లాడని భావించారు.¹²¹³ ఆయన స్థానంలో కృష్ణుడికి ఇష్టమైన బాడపను పెట్టాలని ఆ కూటమి ఉద్దేశం.¹²¹³ ఆయన అభిప్రాయంలో ఆ యుద్ధం ఒకటి రెండు సంవత్సరాలు సాగి ఉండవచ్చు, అమ్మరాజు గొప్ప విజయంతో ముగిసింది.¹²¹³ అమ్మరాజు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, 958లో తాండికొండ దానశాసనం ఇచ్చారని ఆయన చెప్పారు.¹²¹³
1921 శాసన నివేదిక, కొత్తగా దొరికిన బాడప దానశాసనం ఆధారంగా, బాడప మూడవ కృష్ణుడి సాయం కోరి అమ్మరాజును దేశం నుంచి వెళ్లగొట్టాడని చదివింది.¹⁴¹⁵ అమ్మరాజు లేనప్పుడు దానార్ణవుడు పాలించాడని, తన దానశాసనాన్ని అమ్మరాజు పేరు మీద ఇచ్చాడని అది నిర్ణయించింది.¹⁴¹⁵ ఈలోగా బాడప తూర్పున వెలనాడు జిల్లాను తన చేతిలో ఉంచుకున్నాడు.¹⁴¹⁵
వి. రంగాచార్య (1960) ఆ మాటలకు కృష్ణుడు అమ్మరాజుపై కోపంగా ఉన్నందుకు అమ్మరాజు వెళ్లాడు అని అర్థం చేసుకున్నారు.⁴¹⁶ అమ్మరాజు ఆ కోపానికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నవాడి కంటే బాధితుడే ఎక్కువ అని, బహుశా కృష్ణుడి శిబిరంలో ఖైదీ కూడా కావచ్చని ఆయన భావించారు.⁴¹⁶ ఆయన అభిప్రాయంలో దానార్ణవుడు అమ్మరాజు సంరక్షక పాలకుడిగా వ్యవహరించి, మంగల్లు దానశాసనాన్ని ఆయన పేరు మీద ఇచ్చాడు.⁴¹⁶
పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) (1978) దానార్ణవుడు మంగల్లు దానశాసనాన్ని తన సొంత హక్కుతో ఇచ్చాడని వాదించారు.¹⁷¹⁸ ఆయన అభిప్రాయంలో అమ్మరాజు కళింగకు పారిపోయిన తర్వాత మూడవ కృష్ణుడు దానార్ణవుడిని రాజుగా చేశాడు.¹⁷¹⁸ తర్వాత అమ్మరాజు అక్కడ సైన్యాన్ని కూడగట్టి తన సింహాసనాన్ని తిరిగి గెలుచుకున్నాడు.¹⁷¹⁸

వంశపు తర్వాతి శాసనాలన్నీ రెండవ అమ్మరాజుకు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల పాలన ఇస్తాయి. దాని ప్రకారం ఆయన మరణం 970లో జరిగింది.¹⁶⁷ ఆయన ఎలా చనిపోయాడో ఇక్కడ ఉపయోగించిన ఆధారాలు చెప్పవు.

దానశాసనాలు, మతం

ఫ్లీట్ ఈ పాలనకు చెందిన ఆరు దానశాసనాలను జాబితాలో చేర్చారు. తర్వాత మరిన్ని దొరికాయి.²⁷ రాజు జైన, శైవ సంస్థలు రెండింటికీ మద్దతు ఇచ్చాడని చాలా దానశాసనాలు చూపిస్తాయి:

కలుచుంబర్రు దానశాసనాన్ని 1903లో ఫ్లీట్ సంపాదకత్వం చేశారు.¹⁹²⁰ అది తణుకు తాలూకాలోని అత్తిలి దగ్గర, అత్తిలినాడు జిల్లాలోని కలుచుంబర్రు గ్రామాన్ని జైన గురువు అర్హనందికి ఇస్తుంది.¹⁹²⁰ సర్వలోకాశ్రయ-జినభవనం అనే జైన దేవాలయపు అన్నదాన శాల మరమ్మతుల కోసం ఆ దానం ఇచ్చారు.¹⁹²⁰ పట్టవర్ధిక కుటుంబానికి చెందిన, అర్హనంది శిష్యురాలైన చామేకాంబ కోరిక మేరకు అది ఇచ్చారు.¹⁹²⁰ ఆమె ఒక వేశ్య అని, రాజుకు ఇష్టురాలని ఫ్లీట్ భావించారు.¹⁹²⁰ ఈ దానశాసనం కుసుమాయుధుడు అనే వ్యక్తిని వంశపారంపర్య గ్రామ పెద్ద (గ్రామకూట)గా కూడా నియమించింది.²¹
మలియపూండి దానశాసనాన్ని 1908లో హుల్ట్‌ష్ సంపాదకత్వం చేశారు.²²²³ అది ఒంగోలు దగ్గరి మలియపూండి అనే చిన్న గ్రామాన్ని ధర్మపురికి దక్షిణాన ఉన్న కటకాభరణ-జినాలయం అనే జైన దేవాలయానికి ఇస్తుంది.²²²³ ఆ దేవాలయం యాపనీయ శాఖకు చెందిన ఒక పూజారి బాధ్యతలో ఉంది.²²²³ ఆ దేవాలయాన్ని స్థాపించిన దుర్గరాజు కోరిక మేరకు ఆ దానం ఇచ్చారు.²²²³ ఆయన గుణగ మూడవ విజయాదిత్యుని సేనాపతి పండరంగని మునిమనవడు.²²²³
మసులిపటం ఫలకాలను 1938లో కృష్ణారావు సంపాదకత్వం చేశారు.³²⁴ జైన సామంతుల ఒక కుటుంబం జైన మతానికి ఇచ్చిన దానాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి.³²⁴ వారిలో భీముడు, నరవాహనుడు అనే ఇద్దరు రెండవ చాళుక్య భీముని నుంచి సామంత నాయకుల చిహ్నాలను పొందారు.³²⁴ కృష్ణారావు ప్రకారం, వారు విజయవాటిక (విజయవాడ, అప్పుడు బెజవాడ)లో రెండు జైన దేవాలయాలు కట్టించారని ఆ ఫలకాలు నమోదు చేస్తాయి.³²⁴
తాండికొండ దానశాసనాన్ని 1936లో కృష్ణారావు సంపాదకత్వం చేశారు.¹³²⁵ అది తాండికొండను, మరో మూడు గ్రామాలను రెండవ విజయాదిత్యుడు నరేంద్రమృగరాజు కట్టించిన విజయవాడలోని ఉమా-మహేశ్వర దేవాలయానికి ఇస్తుంది.¹³²⁵ పాశుపత శైవులలోని కాలాముఖ శాఖకు చెందిన రాజు గురువు విద్యేశ్వరుడు దానిని రచించాడు.¹³²⁵ ఆ దానశాసనం విద్యేశ్వరుడి గురు పరంపరను వివరిస్తుంది.¹³²⁵ రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) ఇదే దానాన్ని 958 కింద నమోదు చేశారు.²⁶

తన తండ్రి లాగే రెండవ అమ్మరాజు తనను శివభక్తుడిగా చెప్పుకున్నాడు.⁵¹⁹ ఆయన దానశాసనాల ముద్రలపై కుటుంబ నినాదం శ్రీ-త్రిభువనాంకుశ ఉంది.⁵¹⁹

J. F. Fleet, “The Chronology of the Eastern Chalukya Kings”, Indian Antiquary XX (1891), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Fleet, “Chronology of the Eastern Chalukya Kings” (1891), p. 271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
B. V. Krishna Rao, “Masulipatam Plates of Ammaraja II”, Epigraphia Indica XXIV (1937–38), p. 211 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹
Rangacharya, “Mangallu Grant of Amma II” (1960), p. 39 and note 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
Fleet, “Chronology of the Eastern Chalukya Kings” (1891), pp. 270–271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I (1890), No. 38, translation, p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Fleet, “Chronology of the Eastern Chalukya Kings” (1891), p. 272 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 227 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I (1890), p. 32, pedigree of the Eastern Chalukya dynasty (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
V. Rangacharya, “Mangallu Grant of Amma II”, Epigraphia Indica XXXI (1955–56, publ. 1960), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Rangacharya, “Mangallu Grant of Amma II” (1960), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
B. V. Krishna Rao, “Tandikonda Grant of Ammaraja II”, Epigraphia Indica XXIII (1935–36), p. 162 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Krishna Rao, “Tandikonda Grant of Ammaraja II” (1936), p. 163 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1920–21 (1921), Part II, paras. 13–14, p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1920–21 (1921), Part II, para. 14, p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Rangacharya, “Mangallu Grant of Amma II” (1960), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 15. ↩ ↩² ↩³
Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 16. ↩ ↩² ↩³
J. F. Fleet, “Kaluchumbarru Grant of Vijayaditya-Amma II”, Epigraphia Indica VII (1902–03), p. 179 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Fleet, “Kaluchumbarru Grant” (1903), p. 182 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Fleet, “Kaluchumbarru Grant” (1903), p. 183 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
E. Hultzsch, “Maliyapundi Grant of Ammaraja II”, Epigraphia Indica IX (1907–08), p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Hultzsch, “Maliyapundi Grant of Ammaraja II” (1908), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Krishna Rao, “Masulipatam Plates of Ammaraja II” (1938), p. 212 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Krishna Rao, “Tandikonda Grant of Ammaraja II” (1936), p. 164 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Robert Sewell and S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩