శివాజీ

శివాజీ 17వ శతాబ్దం మధ్యలో పశ్చిమ దక్కన్‌లో మరాఠా రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.¹² బీజాపూర్‌తో, మొఘలులతో ఆయన సుదీర్ఘ యుద్ధాలు మహారాష్ట్ర చరిత్రకు చెందినవి. కాబట్టి ఈ పేజీ ప్రధానంగా తెలుగు దేశాన్ని తాకిన 1677 నాటి ఆయన కర్ణాటక్ దండయాత్ర గురించి, మిగిలిన వాటి సంక్షిప్త రూపురేఖతో చెబుతుంది. మరాఠాలు, తెలుగు దేశం చూడండి.

కుటుంబం, తొలి జీవితం

శివాజీ షాహ్‌జీ భోంస్లే, సింధ్‌ఖేడ్‌కు చెందిన లుఖ్‌జీ జాదవ్ కూతురు జీజాబాయిల రెండవ కొడుకు.¹ ఆయన జున్నార్ పైన ఉన్న శివ్నేర్ కొండ కోటలో పుట్టాడు.¹ ఆయన జనన తేదీ గురించి గానీ, బాల్యం గురించి గానీ ఆ కాలపు రికార్డు ఏదీ లేదని సర్కార్ (Sarkar) చెబుతారు.¹ 1694లో రాసిన సభాసద్ కూడా “ఈ విషయాలపై మౌనంగా ఉన్నాడు”.¹

1680 ఏప్రిల్‌లో శివాజీ చనిపోయినప్పుడు “ఆయనకు ఇంకా 53 సంవత్సరాలు నిండలేదు” అని సర్కార్ జోడిస్తారు.³ జేధే కాలక్రమం Source Book of Maratha History (మరాఠా చరిత్ర ఆధార గ్రంథం)లో అనువదించిన తర్వాతి మరాఠీ రికార్డు.⁴ అది శివ్నేరిలో ఆయన జననాన్ని 1630 ఫిబ్రవరి 19, శుక్రవారం అని ఇస్తుంది.⁴

ఆయన తండ్రి కర్ణాటక్‌లో బీజాపూర్‌కు సేవ చేశాడు.⁵ ఈలోగా శివాజీ పూనా దగ్గరి కుటుంబ భూములలో తన తల్లితో పెరిగాడు. షాహ్‌జీ భోంస్లే చూడండి.⁵

రాజ్యం

లాంఛనంగా పట్టాభిషిక్తుడు కావడానికి ముందే శివాజీ “చాలా కాలంగా నాణేలు ముద్రించి, తనను తాను రాజా, మహారాజా అని పిలుచుకున్నాడు” అని గ్రాంట్ డఫ్ (Grant Duff) చెబుతారు.² 1674 జూన్ 6న రాయ్‌గఢ్‌లో ఆయన పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. కాశీ పండితుడు గాగా భట్ ఆ క్రతువులను నిర్వహించాడు.²

Source Book of Maratha History (1928) పట్టాభిషేకంపై సభాసద్ కథనాన్ని అనువదిస్తుంది.⁶ “అప్పుడు ఆయన ఛత్రపతి అనే బిరుదు తీసుకున్నాడు” అని అది చెబుతుంది.⁶ ఆ రోజు నుంచి కొత్త శకాన్ని లెక్కించారు.⁶

గోల్కొండతో పొత్తు

1676 నాటికి గోల్కొండ మంత్రి మాదన్న “రాజ్య రక్షణ కోసం ఏటా ఒక లక్ష హూన్ కప్పం వాగ్దానం చేస్తూ శివాజీతో అప్పటికే సబ్సిడియరీ పొత్తు చేసుకున్నాడు” అని సర్కార్ రాస్తారు.⁷ ప్రహ్లాద్ నిరాజీ అనే మరాఠా రాయబారి హైదరాబాద్‌లో నివసించాడు.⁷

శివాజీ తుంగభద్ర, కావేరి మధ్య కర్ణాటక్‌ను జయించాలని ప్రణాళిక వేశాడని సభాసద్ చెబుతాడు.⁸⁹ ఆయన తన సొంత ఖజానా నుంచి ఖర్చు పెట్టదలచలేదు.⁸⁹ అప్పటికే తనకు కప్పం కడుతున్న గోల్కొండను స్నేహంతో గెలుచుకోవాలని ఆయన నిర్ణయించాడు.⁸⁹

ప్రహ్లాద్ సమావేశం కోసం ఆయన కోరికను తెలియజేశాడు.⁸⁹ “అఫ్జల్ ఖాన్‌ను మోసంతో చంపిన” వ్యక్తి అంటే “పాద్‌షా తానాషా” భయపడ్డాడు.⁸⁹ అప్పుడు ప్రహ్లాద్, మాదన్న, అక్కన్న ఆయన భయాలను పోగొట్టారు.⁸⁹ అబుల్ హసన్ తానీషా, కుతుబ్ షాహీలు చూడండి.

హైదరాబాద్‌లో, 1677 ఫిబ్రవరి–మార్చి

శివాజీ 1677 జనవరి మొదట్లో రాయ్‌గఢ్ వదిలి, ఫిబ్రవరి మొదట్లో హైదరాబాద్ చేరాడు.¹⁰ దారిలో మొదటి నేరస్థులను ఉరితీయడం లేదా అవయవాలు నరకడం ద్వారా ఆయన తన సైన్యం గోల్కొండ దేశాన్ని దోచుకోకుండా ఆపాడు.¹⁰

రాజు ఆయనను కలవడానికి బయటకు వస్తానన్నాడు, కానీ రావద్దని శివాజీ కోరాడని సభాసద్ చెబుతాడు.⁹ “పాద్‌షా తనకు అన్న లాంటివాడు, తాను పాద్‌షాకు తమ్ముడి లాంటివాడు” కాబట్టి అని ఆయన చెప్పాడు.⁹ దానికి బదులు “మొత్తం రాజ్యానికి నిజమైన యజమానులైన” మాదన్న, అక్కన్న “ముందుకు వచ్చి రాజును నగరంలోకి తీసుకెళ్లారు”.⁹

వీధులలో కుంకుమపువ్వు నీళ్లు చల్లి, దండలు, జెండాలు కట్టారు.⁹¹¹ స్త్రీలు ఆయన ముందు హారతులు ఇచ్చారు.⁹¹¹ దాద్ మహల్‌కు వెళ్లే దారిలో శివాజీ గుంపులకు డబ్బు చల్లాడు.⁹¹¹

అక్కడి సమావేశాన్ని సర్కార్ వర్ణిస్తారు.¹² సుల్తాన్ “శివాజీని కౌగిలించుకుని, రాజ తివాచీపై తన పక్కన కూర్చోబెట్టుకున్నాడు”.¹² “వజీర్ మాదన్నను కూడా కూర్చోనిచ్చారు. మిగిలిన వారందరూ నిలబడే ఉన్నారు”.¹² ఇద్దరు రాజులు మూడు గంటలు మాట్లాడుకున్నారు.¹²

మరుసటి రోజు మాదన్న విందు ఇచ్చాడు.¹³ దానిని “ప్రధానమంత్రి పూజ్యురాలైన తల్లి” వండిందని సర్కార్ చెబుతారు.¹³ శివాజీ భోజనం చేస్తుండగా మాదన్న, అక్కన్న “ఆయన ముందు తగిన గౌరవంతో, శ్రద్ధతో కూర్చున్నారు”.¹³ హైదరాబాద్ చూడండి.

తర్వాత జరిగిన ఒప్పందాన్ని సర్కార్ వివరిస్తారు.¹³¹⁴ అది శివాజీకి రోజుకు 3,000 హూన్ (బంగారు నాణేలు) చెల్లింపును ఇచ్చింది.¹³¹⁴ మీర్జా ముహమ్మద్ అమీన్ నాయకత్వంలో ఫిరంగులతో కూడిన 5,000 మంది గోల్కొండ దళాన్ని కూడా ఇచ్చింది.¹³¹⁴ “తన తండ్రి షాహ్‌జీకి చెందని” విజయాలలో వాటాను రాజుకు ఇస్తానని శివాజీ వాగ్దానం చేశాడు.¹³¹⁴ మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా రక్షణ పొత్తును ప్రమాణాలతో పునరుద్ధరించారు.¹³¹⁴

“ప్రతి సందర్భంలోనూ మీరు నాకు సాయం చేయాలని ఆశిస్తున్నాను” అనే రాజు వీడ్కోలు మాటలను సభాసద్ నమోదు చేస్తాడు.¹⁵ “ప్రతి సంవత్సరం చెల్లించాల్సిన కప్పం క్రమం తప్పకుండా చెల్లిస్తాము” అని రాజు జోడించాడు.¹⁵ ఆ సంవత్సరం తర్వాత శివాజీ తన సవతి సోదరుడు వెంకోజీకి ఇలా రాశాడు: “ఏదో దౌత్య వ్యవహారం మీద కుతుబ్‌షాను చూడడానికి నేను భాగ్‌నగర్ వచ్చాను. అక్కడి నుంచి కర్ణాటక్‌లోకి వెళ్లి చందికి వచ్చాను.”¹⁶

శ్రీశైలం, దక్షిణ మార్గం

మార్చి మొదట్లో శివాజీ దక్షిణానికి దండెత్తాడు.¹⁷¹⁸ సర్కార్ మాటల్లో, ఆయన “కర్నూలుకు 24 మైళ్ల ఈశాన్యంలో, భవనాశి కలిసే నివృత్తి సంగమం వద్ద” కృష్ణను దాటాడు.¹⁷¹⁸ ఆయన తన సైన్యాన్ని “అనంత్‌పూర్”లో వదిలి, చిన్న రక్షక దళంతో శ్రీశైలంకు వెళ్లాడు.¹⁷¹⁸

ఆయన నీలగంగలో స్నానం చేసి, “దానిని కైలాసంతో పోల్చాడు” అని సభాసద్ చెబుతాడు.¹⁹ ఆయన “క్షేత్రంలో తనను, తన తలను బలిగా సమర్పించాలని ఆలోచించాడు”.¹⁹ అప్పుడు ఆయన ద్వారా మాట్లాడుతూ భవానీ దేవి, “నీ ద్వారా ఇంకా చాలా పనులు సాధించాల్సి ఉంది” అని ఆయనకు చెప్పింది.¹⁹

ఆయన అక్కడ దాదాపు పది రోజులు గడిపాడని సర్కార్ చెబుతారు.¹⁸²⁰ ఆయన శ్రీ గంగేశ అనే స్నాన ఘాట్‌ను, ఒక మఠాన్ని, ఒక సత్రాన్ని కట్టించి, లక్ష మంది బ్రాహ్మణులకు అన్నం పెట్టాడు.¹⁸²⁰ 1677 ఏప్రిల్ నాటి, ఆలయంలో పూజ కోసం కానుకల దానశాసనాన్ని సర్కార్ గుర్తించారు.¹⁸²⁰ తేదీ అసాధ్యం కాబట్టి అది “నకిలీ దానశాసనం కావచ్చు” అని ఆయన భావించారు.¹⁸²⁰

కర్నూలు మాన్యువల్ ఒక స్థానిక కథనాన్ని ఇస్తుంది.²¹²² ఆయన కర్నూలు దేశ్‌ముఖ్ (జిల్లా ఆదాయ అధికారి) ఆనందరావు నుంచి మూడు లక్షల రూపాయలు తీసుకున్నాడని అది చెబుతుంది.²¹²² ఆయన తన సైన్యాన్ని “హండే అనంతపూర్”కు పంపి, అక్కడ దానితో కలిశాడు.²¹²² మాన్యువల్ ఆ సందర్శనను సర్కార్, జేధే కాలక్రమం కంటే మూడు సంవత్సరాల ముందు, 1674 నాటిదిగా చెబుతుంది.²¹²²

సైన్యం “కడ్డపా మార్గంలో” దక్షిణానికి వెళ్లిందని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతారు.²³²⁴²⁵ అది దామలచెరువు కనుమ గుండా మైదానాలకు దిగింది.²³²⁴²⁵ మరాఠా ముందు దళం “అప్పటికే త్రిపతి, కళహస్త్రిలను దాటింది” అని మేలో మద్రాసులోని ఇంగ్లీషువారు విన్నారు.²³²⁴²⁵

శివాజీ కడప (అప్పుడు కడ్డపా), బళ్లారి ప్రాంతపు పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకులు) కోటలను తీసుకున్నాడని గ్రిబుల్ (Gribble) కడప మాన్యువల్ చెబుతుంది.²⁶²⁷ ఆయన ప్రతి కోటలో “తనపై ఆధారపడిన ఒక మరాఠా బ్రాహ్మణుడిని” ఉంచాడు.²⁶²⁷ కర్నూలు, తిరుపతి, తిరుమల, శ్రీకాళహస్తి చూడండి.

బళ్లారి, పొత్తు ముగింపు

శివాజీ జింజీని, వెల్లూరు చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు.²⁸ 1677–78లో ఆయన మైసూరు పీఠభూమి గుండా తిరిగి వచ్చి, “తర్వాత బళ్లారి, ధార్వాడ్ జిల్లాల గుండా ఇంటికి వెళ్లాడు”.²⁸

బళ్లారి దగ్గర కోటలోని సైనిక దళం ఆయన మేత సేకరించేవారిని చంపిందని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతారు.²⁹ ఆ కోటను ఒక దేశాయి (స్థానిక నాయకుడు) వితంతువు ఆధీనంలో ఉంచుకుంది.²⁹ ఇరవై ఏడు రోజుల ముట్టడి తర్వాత ఆయన దానిని తీసుకున్నాడు.²⁹ కప్పం చెల్లించడానికి ఆమె అంగీకరించినప్పుడు కోటను ఆమెకు తిరిగి ఇచ్చారని బళ్లారి గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.³⁰³¹

గోల్కొండ రాజు దండయాత్రకు ఖర్చు పెట్టాడు, దాని నుంచి ఏ కోటా పొందలేదు.³² 1678లో ఆయన శివాజీతో తెగదెంపులు చేసుకున్నాడు.³² “మాదన్న పండితుడు ఓర్పుతో నిర్మించిన దౌత్య వ్యవస్థ కుప్పకూలింది” అని సర్కార్ రాశారు.³²

1680లో శివాజీ మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా బీజాపూర్‌కు సాయం చేశాడు.³³³⁴³⁵ అప్పుడు బీజాపూర్ ఆయనకు “కోపౌల్, బళ్లారి చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని” ఇచ్చింది.³³³⁴³⁵ ఆ దేశంపై తన హక్కులను కూడా అది ఆయనకు ఇచ్చిందని, అందువల్ల “పాలెగాళ్లు తమ కప్పాన్ని ఆయనకు చెల్లించారు” అని అనంతపురం గెజిటీర్ చెబుతుంది.³³³⁴³⁵

మరణం, వారసులు

శివాజీ 1680 ఏప్రిల్ 5, ఆదివారం మధ్యాహ్నం చనిపోయాడు.³ శివాజీ కొడుకులలో పెద్దవాడైన శంభాజీ ఆయన తర్వాత సింహాసనం ఎక్కాడు.³⁶³⁷ కానీ 1678లో రాకుమారుడు మొఘలుల దగ్గరికి పారిపోవడం వల్ల పాలన చివరి సంవత్సరాలు చీకటి మేఘాలతో నిండాయని సర్కార్ వర్ణిస్తారు.³⁶³⁷

ఆయన చిన్న కొడుకు రాజారాం సోయ్రాబాయికి పుట్టాడు.³⁸³ శంభాజీకి సింహాసనం దక్కకుండా ఉంచడానికి ఆమె శివాజీకి విషం పెట్టిందని పుకార్లు ఆరోపించాయి, కానీ సర్కార్ ఆ ఆరోపణను జాగ్రత్తగా చూస్తారు.³⁸³ గ్రాంట్ డఫ్ షాహూను “శంభాజీ కొడుకు” అంటారు.³⁹ శంభాజీ కాలంలో గోల్కొండతో పొత్తు కొనసాగిందని సర్కార్ గుర్తిస్తారు.⁴⁰ గోల్కొండ రాజుపై తన ఆరోపణలలో ఔరంగజేబు దీనిని కూడా లెక్కించాడు.⁴⁰

Footnotes

1. Jadunath Sarkar, Shivaji and his Times (2nd ed., 1920), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 263 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 383 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

4. R. P. Patwardhan and H. G. Rawlinson (eds.), Source Book of Maratha History (1928), p. 33, translating the Jedhe chronology (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 21–22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

6. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 163, translating Sabhasad (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 329 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 164, translating Sabhasad (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

9. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 165, translating Sabhasad (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

10. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 330 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 331–333 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

12. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 334 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 335 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

14. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 336 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

15. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), pp. 166–167, translating Sabhasad (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 170, Shivaji’s letter to Vyankoji (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 337 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

18. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 338 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

19. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 167, translating Sabhasad (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

20. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 339 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

21. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

22. R. P. Patwardhan and H. G. Rawlinson (eds.), Source Book of Maratha History (1928), p. 48, translating the Jedhe chronology (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

23. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 278 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

24. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 279 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

25. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 341 note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

26. J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah (1875), p. 92 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

27. Gribble, Cuddapah (1875), p. 93 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

28. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 348 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

29. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 284 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

30. Francis, Bellary (1904), p. 216 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

31. Francis, Bellary (1904), p. 217 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

32. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 360 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

33. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 293 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

34. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

35. W. Francis, Madras District Gazetteers: Bellary (1904), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

36. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 362 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

37. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 380 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

38. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 382 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

39. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 404 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

40. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. IV (2nd ed., 1930), pp. 400–401 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²