తెలుగు వ్యాకరణం, అది ఎలా మారింది

భాషను సరిగ్గా వాడడానికి కావలసిన నియమాలను వ్యాకరణం చెబుతుంది. శతాబ్దాల పాటు రాత తెలుగుకు నియమాలు చేసినవారు కవి-పండితులు. ఆ నియమాలు ఎక్కువగా కవిత్వానికి సంబంధించినవే. వారి వ్యాకరణాలు సంస్కృతంలోనే, సంస్కృత వ్యాకరణ పద్ధతిలోనే ఉండేవి.¹²

ఈ పేజీ ఆ వ్యాకరణకర్తలను కాలక్రమంలో చూపిస్తుంది. తర్వాత 19వ శతాబ్దపు యూరోపియన్ వ్యాకరణాలకు, 20వ శతాబ్దంలో గ్రాంథిక, వ్యావహారిక తెలుగుల మధ్య జరిగిన వాదానికి వస్తుంది.³ మొత్తం తెలుగు రాత కథ భాష, సాహిత్యం పేజీలో ఉంది.

నన్నయ కంటే పాత వ్యాకరణం ఉందా?

తెలుగుకు మొదటి వ్యాకరణకర్త కణ్వుడు అనే ముని అని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఆంధ్రరాయుడు అనే రాజు కోసం కణ్వుడు తన గ్రంథం రాశాడని 1816లో ఎ. డి. క్యాంప్‌బెల్ (A. D. Campbell) విన్నారు.⁴ ఈ కథకు కొంత ఆధారం ఉండవచ్చని 1875లో రాబర్ట్ కాల్డ్‌వెల్ (Robert Caldwell) అనుకున్నారు. కానీ కణ్వుని గ్రంథం “ఎప్పుడైనా ఉండి ఉంటే” అది పోయిందని చేర్చారు.⁵

1928లో పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు ఒక ఊహ చేశారు. ఆంధ్ర రాజులు కణ్వులు అనే రాజవంశం తర్వాత వచ్చారు. కాబట్టి ఈ కణ్వుడు ఆ వంశానికి చెందినవాడై ఉండవచ్చని, అలా అయితే అతని వ్యాకరణం ప్రాకృతంలో ఉండి ఉంటుందని వారు అనుకున్నారు.⁶ దాని ప్రతి ఏదీ మిగలలేదు.

నన్నయ ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి

మిగిలి ఉన్న అతి పాత తెలుగు వ్యాకరణం ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి. అది సంస్కృతంలో రాసిన చిన్న చిన్న సూత్రాల సంపుటి. తెలుగు మహాభారతాన్ని మొదలుపెట్టిన కవి నన్నయ దాన్ని రాశాడని సంప్రదాయం.⁵ తన కాలంలో వాడుకలో ఉన్న తెలుగు వ్యాకరణాలన్నీ ఈ సూత్రాలపై సంస్కృత వ్యాఖ్యానాలేనని క్యాంప్‌బెల్ రాశారు. తనకు కూడా అవే ముఖ్య మార్గదర్శి అని చెప్పారు.¹

ఈ వ్యాకరణం తెలుగును వికృతి అంటే సంస్కృత, ప్రాకృతాలు మారి ఏర్పడిన భాషగా చూస్తుంది. దాన్ని చూపడానికి కె. సీతారామయ్య అందులోని ఒక సూత్రాన్ని ఉదహరించారు.⁷ తెలుగు వ్యాకరణకర్తలందరిదీ ఇదే అభిప్రాయమని చెంచయ్య, భుజంగరావు గుర్తించారు.⁸ తనతో ఏకీభవించని పాత వ్యాకరణకర్తల పేర్లను కూడా ఈ గ్రంథం చెబుతుంది; కవిభల్లటుడు వారిలో ఒకడు. నన్నయకు ముందే వ్యాకరణం, కవిత్వం ఉన్నాయనడానికి ఇది గుర్తు అని సీతారామయ్య భావించారు.⁹

అథర్వణుడు, కేతన

13వ శతాబ్దంలో ఇద్దరు వ్యాకరణకర్తలు వచ్చారు. మొదటివాడు తనను అథర్వణుడు అని పిలుచుకున్నాడు. అతను త్రిలింగ శబ్దానుశాసనం రాశాడు; అదీ సంస్కృతంలోనే.¹⁰¹¹ భాష అథర్వ వేదమంత పాతదని అనిపించేలా “అథర్వణ” అనే కలం పేరు పెట్టుకున్నాడని చెంచయ్య, భుజంగరావు అనుకున్నారు. మిగిలి ఉన్న తెలుగు సాహిత్యం మొత్తంలో అతను ఒక్కడే జైన రచయిత అని వారు అన్నారు.¹⁰ నన్నయను మొదటి ఆచార్యుడిగా లెక్కించడం వల్ల, తర్వాతి రచయితలు అథర్వణుని ద్వితీయాచార్యుడు (“రెండవ గురువు”) అన్నారు.¹¹

అథర్వణుని తెలుగు భారతాన్ని నన్నయ కాల్చివేశాడని ఒక కథ ఉంది. ఇద్దరూ ఒకే కాలంవారు కారు కాబట్టి చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆ కథను కొట్టిపారేశారు.¹²

రెండవవాడు కేతన. దండి దశకుమారచరిత్రను తెలుగు చేయడంతో పాటు అతను ఆంధ్రభాషాభూషణము అనే వ్యాకరణం రాశాడు.¹¹ తనకు ముందు తెలుగు వ్యాకరణం ఎవరూ రాయలేదని కేతనే చెప్పుకున్నాడు.¹³ చెంచయ్య, భుజంగరావు ఆ మాటను నమ్మారు. వారి దృష్టిలో తొలి వ్యాకరణాలను సంస్కృత పండితులు తయారు చేశారు; అందుకే తొలి వ్యాకరణాలు సంస్కృతంలో ఉన్నాయి.¹³

ఛందస్సు: కవిజనాశ్రయము

తెలుగు కవులకు ఛందస్సు నియమాలు కూడా కావాలి. మిగిలి ఉన్న తెలుగు ఛందో గ్రంథాల్లో కవిజనాశ్రయము (“కవులకు ఆశ్రయం”) బహుశా అన్నిటికంటే పాతది.¹⁴ పది ప్రతులను పోల్చి జయంతి రామయ్య దాని పూర్తి పాఠాన్ని మొదటిసారి ప్రచురించారు, ఇంగ్లీషు పీఠికతో. మల్లియ రేచన దాన్ని రాశాడని గ్రంథమే చెబుతుంది. కానీ వేములవాడ భీమకవి రేచన పేరుతో దాన్ని రాశాడని ఒక ప్రతి చెబుతుంది.¹⁴

భీమకవే రచయిత అనే సంప్రదాయాన్ని రామయ్య అంగీకరించారు. వేములవాడ కరీంనగర్ జిల్లాలోనిదని, కొందరు అనుకున్నట్టు ద్రాక్షారామం దగ్గరిది కాదని ఆయన చెప్పారు.¹⁵ సంప్రదాయం భీమకవికి ఆపాదించే రెండు పద్యాల ఆధారంగా, ఆ కవి సుమారు 1100 ప్రాంతం వాడని, నన్నయ తర్వాతి వాడని నిర్ణయించారు.¹⁶

అప్పకవి తెలుగు పద్య వ్యాకరణం

17వ శతాబ్దంలో కాకునూరి అప్పకవి అప్పకవీయము రాశాడు. అది ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణికి తెలుగు అనువాదమని అతనే పీఠికలో చెప్పాడు.¹⁷ వ్యాకరణకర్తగా అప్పకవి నన్నయ తర్వాతి స్థానంలో ఉంటాడని, అతను సంస్కృతంలో కాక తెలుగు పద్యాల్లో రాశాడని కాల్డ్‌వెల్ రాశారు.⁵ దాని మూడవ ఆశ్వాసం యతి, ప్రాస (పద్య పాదంలో ఏ చోట అక్షరాలు సరిపోవాలో చెప్పే నియమాలు) గురించి చెబుతుంది.¹⁷

ఈ పాత గ్రంథాలు చాలా కాలం నిలిచాయి. కొత్తగా నేర్చుకునేవారిని నన్నయ, అప్పకవి వ్యాకరణాలు చదవమని తెలుగు పంతుళ్లు చెబుతారని సి. పి. బ్రౌన్ (C. P. Brown) ఫిర్యాదు చేశారు. తెలుగు మాట్లాడడం వచ్చే వరకు తాను వాటిని చదవనందుకు సంతోషించారు. 1856లో కూడా మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం విద్యార్థులకు ఆ రెండూ బోధిస్తున్నారని ఒక అడుగు గమనికలో చేర్చారు.¹⁸ 1922లో అప్పకవీయము కొత్త కూర్పు వచ్చింది. దాని ఇద్దరు సంపాదకులు గిడుగు రామమూర్తి, ఉత్పల వేంకటనరసింహాచార్యులు.¹⁹

నాలుగు రకాల మాటలు

పాత వ్యాకరణకర్తలు తెలుగు మాటలను రకాలుగా విభజించారు. 1816లో క్యాంప్‌బెల్ ఆ విభజనను ఇలా వివరించారు:²⁰

• దేశ్యం, “ఈ నేల భాష”, తెలుగుకు సొంతమైన మాటలు
• తత్సమం, మార్పు లేకుండా వాడే సంస్కృత మాటలు
• తద్భవం, తెలుగు నోట మారిన సంస్కృత మాటలు
• గ్రామ్యం, పల్లె లేదా ప్రాంతీయ మాటలు²⁰

తర్వాతి వ్యాకరణకర్తలు ఐదవ రకం అన్యదేశ్యం, అంటే ఇతర దేశాల మాటలను చేర్చారు.²⁰ 1814 నాటి విలియం కేరీ (William Carey) వ్యాకరణం వీటిలో మూడు తరగతులనే వాడింది.²¹ అన్నిటికంటే ఎక్కువ ఉన్నవి సొంత తెలుగు మాటలేనని, మిగతా వాటన్నిటికీ అవే నమూనా అని క్యాంప్‌బెల్ వాదించారు.²⁰

యూరోపియన్ వ్యాకరణాలు

క్యాంప్‌బెల్ మద్రాసులోని ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ కళాశాల బోర్డులో సభ్యుడు. అక్కడి తెలుగు విద్యార్థులకు భాష మూలాలు చెప్పే పుస్తకమే లేదని ఆయన చూశారు. అందుకే దేశీయ వ్యాకరణాలపై తాను రాసుకున్న నోట్సును పుస్తకంగా మార్చారు.²² అరవై ఏళ్ల లోపే అలాంటి ఐదు వ్యాకరణాలు వచ్చాయి:²³²⁴²⁵

• కలకత్తాలోని ఫోర్ట్ విలియం కళాశాలకు చెందిన విలియం కేరీ, 1814లో
• మద్రాసు కళాశాల ముద్రణాలయంలో అచ్చైన ఎ. డి. క్యాంప్‌బెల్ వ్యాకరణం, 1816లో
• మామిడి వెంకయ్య సహాయంతో మచిలీపట్నంలో విలియం బ్రౌన్ (William Brown), 1817లో
• సి. పి. బ్రౌన్, 1840లో, మళ్లీ 1857లో
• ఎ. హెచ్. ఆర్డెన్ (A. H. Arden), 1873లో²⁵

వీరు ఒకరితో ఒకరు, పండితులతో కూడా విభేదించారు. తెలుగు, సంస్కృతం “పూర్తిగా వేర్వేరు” మూలాల నుంచి వచ్చాయని క్యాంప్‌బెల్ నమ్మారు; అలా అనుకోనందుకు కేరీని విమర్శించారు.²⁴²⁶ తర్వాత 1875లో కాల్డ్‌వెల్ తులనాత్మక వ్యాకరణం తెలుగును ద్రావిడ భాషా కుటుంబంలో చేర్చింది. ప్రాచీనతలో, పదసంపదలో తమిళం తర్వాతి స్థానం తెలుగుదని చెప్పింది.²⁷

పాత వ్యాకరణాలు “సంస్కృత పద్ధతిలో కట్టినవి” అని, కానీ రెండు భాషలూ “మూలంలోనే వేరు” అని సి. పి. బ్రౌన్ గుర్తించారు.² “సంస్కృతం తల్లి” అని పండితులు అనడానికి అర్థం, సంస్కృత మాటలు లేకుండా తెలుగు మాట్లాడలేమని మాత్రమేనని ఆయన అన్నారు.² క్యాంప్‌బెల్ వ్యాకరణం దేశీయ పద్ధతిని అనుసరించింది కాబట్టి అది “ఖచ్చితమైనదే, కానీ చాలా అసంపూర్ణం” అని ఆయన అన్నారు.²⁸

రెండు తెలుగులు: పుస్తకం, వీధి

ఈ రచయితలందరికీ ఒకే సమస్య ఎదురైంది. తెలుగు కవిత్వం “ఉన్నత” మాండలికం వాడుతుందని, ప్రజలు మాటల్లో, వ్యవహారాల్లో “నిమ్న” లేదా వ్యావహారిక మాండలికం వాడుతారని 1816లోనే క్యాంప్‌బెల్ గుర్తించారు.²⁹ మాట్లాడే రూపాలు అందరికీ ఎలాగూ తెలుసని పండితులు కావ్య రూపాలను మాత్రమే నేర్పుతారని బ్రౌన్ చూశారు.³⁰

1873లో ఆర్డెన్ ఇది మరింత సూటిగా చెప్పారు. మాట్లాడే తెలుగుకూ పుస్తకాల తెలుగుకూ ఎంత తేడా అంటే, తెలుగు తప్ప మరేదీ మాట్లాడని “వేలాది మంది” ఒక పుస్తకాన్ని చదివి వినిపించినా అర్థం చేసుకోలేరని ఆయన రాశారు.³¹ అందుకే ఆయన మొదట వ్యావహారిక భాష నేర్పారు; దాన్ని వ్యాకరణ భాష నుంచి వేరుగా ఉంచారు.³¹

చిన్నయసూరి బాలవ్యాకరణం

వ్యాకరణ భాషకు ఆర్డెన్ ఒకే ప్రమాణాన్ని ఎంచుకున్నారు: పరవస్తు చిన్నయసూరి వ్యాకరణం.³² “ఎక్కువగా వాడుకలో ఉన్నది, అందరూ ఉత్తమ ప్రమాణంగా భావించేది” కాబట్టి దాన్ని ఎంచుకున్నానని ఆయన చెప్పారు.³² అదే బాలవ్యాకరణము.³³ చిన్నయసూరి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో తెలుగు అధ్యాపకుడు.³⁴ ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి, మరి కొన్ని పాత వ్యాకరణాల ఆధారంగా ఆయన తన వ్యాకరణం రాశారు.³⁴

1957లో ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం, బాలేందుశేఖరం రాసిన దాని ప్రకారం ఈ పుస్తకం తెలుగు వచన రచననే మార్చింది. ఆయనకు ముందు వచనం మామూలు వ్యవహార భాషలో రాసేవారని వారు అంటారు. ఆయన కాలం నుంచి వచనం కూడా పద్యంలాగే లక్షణబద్ధమైన భాషలో రాయాలనే నియమం వచ్చింది.³⁴

ఈ కొత్త నియమాలు నిఘంటువులకూ పాకాయి. 1895లో ఎం. వెంకటరత్నం సి. పి. బ్రౌన్ ఇంగ్లీషు-తెలుగు నిఘంటువును సవరించారు. బ్రౌన్ ఎప్పుడూ “మాట్లాడే భాషనే, రాసే భాషను కాదు” రాశారని, అందుకే బ్రౌన్ మాటల్లో చాలా వాటిని “మరింత గ్రాంథికంగా” మార్చానని ఆయన రాశారు.³⁵

శాసనాలు ఏమి చూపిస్తాయి

శాసనాలు భాషను మరో కోణం నుంచి చూపిస్తాయి. కె. కె. రంగాధాచార్యులు 1974–78లో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో రాసిన పరిశోధనలో 1401 నుంచి 1900 వరకు శాసనాల తెలుగును అధ్యయనం చేశారు.³⁶ శాసనాల్లోని అక్షర క్రమం (స్పెల్లింగ్) తరచుగా ప్రజలు నిజంగా పలికిన తీరునే అనుసరిస్తుందని ఆయన కనుగొన్నారు.³⁶

తన గురువు భ. కృష్ణమూర్తి (Bh. Krishnamurti) కనుగొన్న విషయాన్ని కూడా ఆయన చెబుతారు. శాసనాలను కావ్యాలతో పోల్చి, 11వ శతాబ్దం నాటికే రెండు రకాల రాత తెలుగు ఉందని కృష్ణమూర్తి కనుగొన్నారు: వచన శాసనాల్లో వ్యావహారిక రకం, కావ్యాల్లో గ్రాంథిక రకం. మాట్లాడే భాష మారుతూనే వచ్చింది; కావ్య భాష మాత్రం శతాబ్దాల పాటు దాదాపు అలాగే ఉండిపోయింది.³⁷

వ్యావహారిక తెలుగు కోసం పోరాటం

20వ శతాబ్దం మొదట్లో ఈ అంతరం బహిరంగ వివాదమైంది. గ్రాంథిక, వ్యావహారిక తెలుగుల మధ్య ఇది “కటువైన మాటల యుద్ధం” అని చెంచయ్య, భుజంగరావు అన్నారు.³ వ్యావహారిక తెలుగుకు బాగా తెలిసిన గొంతు గిడుగు రామమూర్తి. 1933 నాటికి ఆయన సుమారు ఇరవై ఐదు ఏళ్లుగా దాని కోసం వాదిస్తున్నారు.³⁸

1933లో గిడుగు డెబ్భయ్యో పుట్టినరోజు సందర్భంగా గుంటూరుకు చెందిన తెలికిచెర్ల వెంకటరత్నం ఆయన నాలుగు పుస్తకాలను ప్రచురించారు. వాటిలో ఒకటి ఆంధ్ర పండిత భిషక్కుల భాషాభేషజము.³⁹⁴⁰ గిడుగు వాదాన్ని సంపాదకుని పీఠిక నాలుగు మాటల్లో చెబుతుంది:³⁸⁴⁰

• ప్రతి భాషలాగే తెలుగూ మారుతుంది. ప్రతి కాలపు కవులూ తమ నాటి శిష్ట వ్యవహారాన్నే రాశారు; నేటి రచయితలూ అలాగే రాయాలి.
• పాత వచన గ్రంథాలు, వ్యాఖ్యానాలు, దేశ చరిత్రలు, శాసనాలు, కథలు, బడి పుస్తకాలు తమ కాలపు భాషలోనే ఉన్నాయి. గ్రాంథికం కావాలనేవారు వాటిని ఎత్తి రాసేటప్పుడు ఆ భాషను మార్చేశారు.
• “గ్రాంథికం” అంటే సరిగ్గా ఏమిటో ఎవరూ చెప్పలేకపోయారు. వ్యాకరణాలు ఒకదానికొకటి విరుద్ధం; పండితులు ఒకరి పుస్తకాల్లో ఒకరు తప్పులు పట్టారు.
• వ్యాకరణకర్తలు తప్పని చెప్పిన రూపాలు పాత కవుల కావ్యాల్లోనే వందలకొద్దీ ఉన్నాయి.⁴⁰ వ్యాకరణం కంటే కవి ప్రయోగమే బలమైనది.⁴⁰

గిడుగు దాదాపు మొత్తం తెలుగు సాహిత్యాన్ని జల్లెడ పట్టి అలాంటి రూపాలు సేకరించారని 1943లో సీతారామయ్య రాశారు. విశ్వవిద్యాలయాలు వ్యావహారిక భాషలో పాఠ్యపుస్తకాలు పెట్టడం ఆయన తన జీవితకాలంలోనే చూశారు.⁴¹⁴² తర్వాత ఏమైందో భాష, సాహిత్యం పేజీ చెబుతుంది.

ఆధారాలు ఎక్కడ భిన్నంగా చెబుతాయి

ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణిని ఎవరు రాశారు. క్యాంప్‌బెల్, కాల్డ్‌వెల్ అది నన్నయదే అని అంగీకరించారు.¹⁵ తన గ్రంథాన్ని దానికి తెలుగు అనువాదం అన్న అప్పకవి కూడా అలాగే అనుకున్నాడు.¹⁷ నన్నయకు ఆపాదించిన ఐదు గ్రంథాల్లో దాన్ని చెంచయ్య, భుజంగరావు లెక్కించారు. “బహుశా” వాటిలో ఏదీ ఆయన రాయలేదని వారి అభిప్రాయం.¹² తనకు ముందు వ్యాకరణమే లేదన్న కేతన మాట కూడా అదే దిశను చూపిస్తుంది.¹³

నన్నయ ఎప్పటివాడు. కర్నల్ విల్క్స్‌ను అనుసరించి, నన్నయ రాజు 2వ శతాబ్దపు కదంబ రాజుల కంటే కూడా పాతవాడై ఉండవచ్చని క్యాంప్‌బెల్ అనుకున్నారు.⁴³ క్యాంప్‌బెల్ ఆ రాజును సుమారు క్రీస్తు శకం మొదట్లో ఉంచారని, కానీ సి. పి. బ్రౌన్ 12వ శతాబ్దంలో ఉంచారని కాల్డ్‌వెల్ చెప్పారు.⁵ 1022 నుంచి 1063 వరకు పాలించిన తూర్పు చాళుక్య రాజు రాజరాజ నరేంద్రుని కవిగా నన్నయను చెంచయ్య, భుజంగరావు చూపించారు.⁴⁴

బాలవ్యాకరణం ఎప్పుడు రాశారు. లక్ష్మీరంజనం, బాలేందుశేఖరం 1855 అని చెబుతారు.³⁴ ఈ సైట్ గ్రంథాలయంలో ఉన్న ప్రతి 1871లో అచ్చైన నాల్గవ కూర్పు.³³

Footnotes

1. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. x (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. Brown, Grammar of the Telugu Language (1857), Preface, p. vi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 109 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. A. D. Campbell, A Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. ix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

5. Caldwell, Comparative Grammar (1875), Introduction, p. 123 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

8. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

9. Sitaramaiya, Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

10. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 55 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 56 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

12. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 43 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), pp. 38–39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. Jayanti Ramayya Pantulu, Preface to Kavijanasrayamu (1917), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Ramayya, Preface to Kavijanasrayamu, p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Ramayya, Preface to Kavijanasrayamu, p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. Balusu Venkata Satyanarayana Murti, introduction to Appakaviyamu, Tritiyasvasamu (Rajahmundry: Rohini Publications, 1998), p. 7. Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

18. Brown, Grammar of the Telugu Language (1857), Preface, p. iii and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

19. Appakaviyamu, revised by Gidugu Ramamurti Pantulu and Utpala Venkata Narasimhacharyulu (Madras: Vavilla Ramaswami Sastrulu and Sons, 1922), title page (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

20. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. xxi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

21. Carey, Grammar of the Telinga Language (1814), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

22. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Preface (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. William Carey, A Grammar of the Telinga Language (Serampore: Mission Press, 1814), title page and p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. xviii (archive.org↗ (opens in a new tab)); title page. ↩ ↩²

25. Arden, Progressive Grammar (1873), Preface, p. vii, list of works consulted (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

26. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. xix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

27. Robert Caldwell, A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages, 2nd ed. (1875), Introduction, p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

28. Brown, Grammar of the Telugu Language (1857), Preface, p. iv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

29. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. xvi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

30. C. P. Brown, A Grammar of the Telugu Language, 2nd ed. (1857), Preface, p. ii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

31. A. H. Arden, A Progressive Grammar of the Telugu Language (1873), Preface, p. iv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

32. Arden, Progressive Grammar (1873), Preface, p. v (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

33. Paravastu Chinnaya Suri, Bala Vyakaranamu, 4th ed. (Madras: Kalaratnakaram Press, 1871), title page (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

34. Khandavalli Lakshmiranjanam and Khandavalli Balendusekharam, Andhrula Charitra – Samskriti, 2nd ed. (1957), p. 414 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

35. M. Venkata Ratnam, “Note by the Editor” (12 June 1895), in C. P. Brown, An English and Telugu Dictionary, 2nd ed. (Madras: SPCK, 1895). ↩

36. K. K. Rangadhacharyulu, A Historical Grammar of Inscriptional Telugu (1401 A.D. to 1900 A.D.) (Osmania University, 1987), Preface, p. vii (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

37. Rangadhacharyulu, Historical Grammar of Inscriptional Telugu (1987), p. 1, citing Bh. Krishnamurti (1975, 1976) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

38. Telikicherla Venkataratnam, editor’s preface to Bhasha Bheshajam (1933), p. i (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

39. Gidugu Venkata Ramamurti, Andhra Pandita Bhishakkula Bhasha Bheshajam (Guntur: Telikicherla Venkataratnam, first printed November 1933), title page (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

40. Venkataratnam, editor’s preface to Bhasha Bheshajam (1933), p. ii (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

41. Sitaramaiya, Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 87 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

42. Sitaramaiya, Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 88 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

43. Campbell, Grammar of the Teloogoo Language (1816), Introduction, p. xii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

44. Chenchiah and Bhujanga Rao (1928), p. 42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩