తెలుగు చరిత్రTelugu History

పశ్చిమ గోదావరి (పాత జిల్లా)

పాత పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గోదావరి నదికి, కొల్లేరు సరస్సుకు మధ్య ఉండేది. దీని కేంద్రం ఏలూరు. ఏలూరు దగ్గరి వేంగి శాలంకాయనులకు, తూర్పు చాళుక్యులకు రాజధాని. 1925 ఏప్రిల్ 15న కిస్ట్నా జిల్లా నుంచి దీన్ని విడదీశారు. కాటన్ కట్టిన గోదావరి ఆనకట్ట పశ్చిమ డెల్టాను వరి ధాన్యాగారంగా మార్చింది. లేసు, చేపలు, రొయ్యలకు ఇది పేరుపొందింది. 2022లో కొత్త సరిహద్దులతో దీనికి ఏలూరు అని పేరు మార్చారు. మిగతా ప్రాంతాన్ని కొత్త పశ్చిమ గోదావరి, కొత్త తూర్పు గోదావరి జిల్లాల్లో చేర్చారు.

పాత పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా గోదావరి నది పశ్చిమ ఒడ్డున, ఆ నది, కొల్లేరు సరస్సు, బంగాళాఖాతాల మధ్య ఉండేది.12 దీని కేంద్రం ఏలూరు.1 1925లో ఈ జిల్లా ఏర్పడింది.34 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.34

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

ఈ ప్రాంతం మౌర్య సామ్రాజ్యంలో, తర్వాత శాతవాహన రాజ్యంలో ఉండేదని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.5 కామవరపుకోట దగ్గరి గుంటుపల్లి రాతి బౌద్ధ ఆరామాలు క్రీస్తుపూర్వం రెండో శతాబ్దం నాటివని కూడా అది అంటుంది.5

నాలుగో శతాబ్దంలో శాలంకాయనులు వేంగి నుంచి పాలించారు.5 టాలమీ పేర్కొన్న “బెనగౌరాన్”ను ఏలూరు దగ్గరి ఇప్పటి పెదవేగి అయిన వేంగిగా గుర్తించారని 1979 జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.6 ఆ శతాబ్దం మధ్యలో సముద్రగుప్తుడు శాలంకాయన రాజు హస్తివర్మను ఓడించాడు.5

తర్వాత విష్ణుకుండినులు దాదాపు రెండు శతాబ్దాలు పాలించారు.5 రెండో విక్రమేంద్రవర్మ వారి రాజధానిని దెందులూరుకు మార్చాడని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.5 ఆ తర్వాత చాళుక్య రాజు రెండో పులకేశి తీరాన్ని గెలిచి తన తమ్ముడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడికి ఇచ్చాడు.5 ఆయన వంశమే వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు.5

తర్వాతి రాజ్యాలు

పన్నెండో శతాబ్దంలో ఇక్కడి స్థానిక వంశాల్లో వెలనాటి చోడులే అత్యంత బలవంతులని 1979 గెజిటీర్ అంటుంది.7 కాకతీయ రాజు గణపతి వెలనాటి నాయకుడు పృథ్వీశ్వరుణ్ని యుద్ధంలో చంపి అతని రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.8 గణపతి తన కూతురు రుద్రమదేవిని నిడదవోలు వంశానికి చెందిన వీరభద్రుడికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడని కూడా అదే గెజిటీర్ చెబుతుంది.9

వరంగల్ పతనం తర్వాత ఈ ప్రాంతం ముసునూరి నాయకుల చేతికి, తర్వాత రెడ్డి రాజుల చేతికి వెళ్లింది.91011 ఆ తర్వాత ఒడిశా గజపతి రాజు కపిలేశ్వరుడు ఈ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.11 తణుకు తాలూకాలోని పెనుగొండలో 1448 నాటి శాసనం ఆయనను పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది.11

1470లో ముస్లింలు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి, వేంగి శిథిలాల నుంచి రాళ్లు తీసుకెళ్లి ఏలూరులో కోట కట్టారని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.12 1515లో కృష్ణదేవరాయలు గజపతుల నుంచి ఏలూరును గెలిచాడు.12 కానీ గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాను దాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.12 1572లో రాజమండ్రి పతనం తర్వాత ఏలూరు అదే పేరున్న ఒక సర్కారు (ప్రాంతం)కు రాజధాని అయింది.1213

గోల్కొండ, కంపెనీ, బ్రిటిష్ పాలన

కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ కులీ ఏలూరును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.14 గోదావరి, కృష్ణా నదీముఖాల మధ్య ప్రాంతాన్ని గజపతులు తనకు వదిలేలా చేశాడు.14 ఈ సరిహద్దును కాపాడడానికి ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా నిడదవోలులో ఒక కోట కట్టించాడు.14 ఇంగ్లీషువారు నరసాపురం దగ్గరి మాదాపొలంలో ఒక వర్తక స్థావరం పెట్టారు.15

ఫ్రెంచివారితో యుద్ధంలో 1759 ఫిబ్రవరి 6న కల్నల్ ఫోర్డ్ ఏలూరును ఆక్రమించాడు.16 1765 ఆగస్టులో ఉత్తర సర్కారులను బ్రిటిష్ వారికి ఇచ్చే ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ)ను క్లైవ్ మొగల్ చక్రవర్తి నుంచి పొందాడు.17 1766 మార్చిలో మచిలీపట్నంలో దాన్ని ప్రకటించారు.17 1794లో చీఫ్-ఇన్-కౌన్సిల్ స్థానంలో కలెక్టర్లు వచ్చారు.18

1845లో సర్ ఆర్థర్ కాటన్ ధవళేశ్వరం దగ్గర గోదావరికి ఆనకట్ట కట్టే పనిని చేపట్టాడు.19 1847లో ఆయన పర్యవేక్షణలో పని మొదలై, రెండేళ్లలో దాదాపు పూర్తయింది.19 1859లో తీర జిల్లాలను గోదావరి, కృష్ణాలుగా మార్చారు.120 1904లో ఏలూరు, తణుకు, భీమవరం, నరసాపురం సహా ఐదు గోదావరి తాలూకాలను కృష్ణా జిల్లాకు మార్చారు.120

కొత్త జిల్లా, 1925–1956

1925లో పాత కిస్ట్నా జిల్లా నుంచి కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి అనే రెండు జిల్లాలు ఏర్పడ్డాయని 1931 జనాభా లెక్కలు చెబుతాయి.321 ఏడు తాలూకాలను విడదీసి పశ్చిమ గోదావరిని ఏర్పాటు చేశారు.321 ఆ తేదీ 1925 ఏప్రిల్ 15 అని, మొదటి కేంద్రం మచిలీపట్నం అని 1979 గెజిటీర్ చెబుతుంది.20 1926లో కేంద్రం ఏలూరుకు మారింది.22

1942 అక్టోబర్ 18న తూర్పు గోదావరిలోని పోలవరం తాలూకాను ఈ జిల్లాలో చేర్చారు.22 1956లో పోలవరం, చింతలపూడి పూర్తి తాలూకాలు అయ్యాయి.22 1961లో జిల్లాలో ఏలూరు, కొవ్వూరు, నరసాపురం అనే మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.22

అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశం తర్వాత గాంధీ ఏలూరుకు వచ్చి అక్కడ ఒక జాతీయ కళాశాలను ప్రారంభించారని 1979 గెజిటీర్ చెబుతుంది.23 1930లో ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించడానికి నరసాపురం తాలూకాలోని మెట్టపాలెం గ్రామాన్ని కేంద్రంగా ఎంచుకున్నారు.24 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలోనూ జిల్లా పాల్గొంది.25

1953–2014

1953లో కొత్త ఆంధ్ర రాష్ట్రంలోని పదకొండు జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.26 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో పశ్చిమ గోదావరి ఒకటి.27 1985లో దీని తాలూకాలను మండలాలుగా మార్చారు.2829 2001లో 46 మండలాలు ఉన్నాయి.2829 2014 విభజన తర్వాత ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.30

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని మూడు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:4

పాలన

1979 గెజిటీర్ జిల్లాలో మూడు భౌగోళిక భాగాలను వివరిస్తుంది: డెల్టా, మెట్ట ప్రాంతం, పోలవరం ఏజెన్సీ (కొండ) ప్రాంతం.2 1970లలో జిల్లాలో ఏలూరు, చింతలపూడి, పోలవరం, కొవ్వూరు, తాడేపల్లిగూడెం, తణుకు, నరసాపురం, భీమవరం అనే ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.1

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

2001లో సాగునీరు అందే భూమిలో దాదాపు 85 శాతానికి గోదావరి పశ్చిమ డెల్టా, కృష్ణా తూర్పు డెల్టా కాలువలే నీరిచ్చాయి.29 మిగతా భూమికి బోరుబావులు, ఫిల్టర్ పాయింట్లు నీరిచ్చాయి.29 జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్ వరి ధాన్యాగారాల్లో ఒకటని, చేపలు, రొయ్యలకు కూడా పేరుపొందిందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.31

కొల్లేరు విశాలమైన, లోతు తక్కువగా ఉన్న సరస్సు.32 ఇది బూడిద రంగు గూడబాతులకు నివాసం.32 అక్కడి వాటి గూళ్ల ప్రాంతాన్ని అభయారణ్యంగా ప్రకటించారని 1979 గెజిటీర్ చెబుతుంది.32 చాలా దూర దేశాల నుంచి పక్షులు కొల్లేరుకు వస్తాయని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.31

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

ప్రసిద్ధ ఏలూరు తివాచీలను తంగెళ్లమూడి శివారులో నేసేవారని 1908 గెజిటీర్ చెబుతుంది.12 ఈ పాత వృత్తిని ముస్లిం నేతగాళ్లు కొనసాగించారు.12 2001 నాటికి జిల్లా లేసు పరిశ్రమకు పేరుపొందింది.33 అప్పుడు 39 పెద్ద, మధ్య తరహా పరిశ్రమలు ఉండేవి.34 అవి చక్కెర, కాగితం, తవుడు నూనె, సారా, పింగాణీ వంటివి తయారు చేసేవి.34

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.35 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.36

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19019,19,234
195116,97,727
196119,78,257
198128,73,958
200138,03,517
201139,36,966

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  3. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 181 (East Godavari; Gazette No. 480), No. 182 (West Godavari; Gazette No. 481) and No. 183 (Eluru; Gazette No. 482), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 181 (opens in a new tab), 182 (opens in a new tab), 183 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (2006), p. 5 (PDF p. 48) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  6. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  7. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  8. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  9. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  10. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  11. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 35 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  12. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 321 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  13. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 322 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  15. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 39 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  16. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  17. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  18. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  20. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  21. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  23. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 46 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  24. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 47 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  25. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 48 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  26. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  27. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  28. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (2006), p. 6 (PDF p. 49) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  29. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (2006), p. 12 (PDF p. 55) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  30. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  31. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (2006), p. 22 (PDF p. 65) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  32. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  33. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (2006), p. xix (PDF p. 11) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  34. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (2006), p. 15 (PDF p. 58) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  35. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (2006), p. xxix (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  36. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, West Godavari District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 12 (PDF p. 30) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (5)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (2)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (3)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. M. W. M. Yeatts, Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1932, pp. 3; 12. [Public domain]
  4. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 165; 321–322; 328. [Public domain]
  5. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1979, pp. 1–3, 20, 26, 35–36, 38–39, 41–42, 44, 46–47. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, West Godavari District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxix, 5–6, 12, 15, 22. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, West Godavari District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 12. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Madras Legislative Assembly, Prime Minister's Statement on the Establishment of Andhra State (Assembly debates, 2 April 1953) (opens in a new tab), Madras Legislative Assembly, 1953, pp. 823–825. [Public domain in India]
  9. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 249–250. [Public domain in India]
  10. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: