ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మరాఠాలు, తెలుగు దేశం

మరాఠా రాజులు, వారి తర్వాత పూనా పేష్వాలు పడమర, దక్షిణం నుండి తెలుగు చరిత్రలోకి ప్రవేశించారు. షాహ్‌జీ కర్ణాటకలో బీజాపూర్‌కు సేవ చేశాడు. 1677లో అతని కుమారుడు శివాజీ గోల్కొండతో మైత్రి చేసుకున్నాడు. హైదరాబాద్‌లో అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా, అతని మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్న అతనిని స్వాగతించారు. అతను శ్రీశైలం యాత్ర చేసి, కర్నూలు దాటి, కడప గుండా జింజీకి నడిచాడు. బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతంపై బీజాపూర్ హక్కులు 1680లో అతనికి అప్పగించబడ్డాయి. 1719 నుండి మరాఠాలు హైదరాబాద్‌తో సహా దక్కన్ ప్రాంతాల నుండి చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి కోరారు. పేష్వాలు పాల్ఖేడ్ (1728), ఉద్గీర్ (1760), రాక్షసభువన్ (1763), ఖర్దా (1795) వద్ద నిజాములతో పోరాడారు. నాగపూర్ భోంస్లేలు కర్ణాటకపై, ఉత్తర సర్కారులపై దాడులు చేశారు. రాయలసీమలో 1743 నుండి 1774 మధ్య కొన్నిసార్లు మరాఠాలు గుర్రంకొండ, పుంగనూరు, పెనుకొండలను పట్టుకున్నారు. 1792, 1799 మైసూరు ఒప్పందాలు, 1802–04 బ్రిటిష్ ఒప్పందాలు, 1818లో పేష్వా పతనంతో ఈ ప్రాంతంలో వారి అధికారం ముగిసింది.

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

16251650167517001725175017751800182518501875విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు (క్రీ.శ. 1336–1687)విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలుమొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన (క్రీ.శ. 1687–1948)మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలనసంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు (క్రీ.శ. 1850–1956)తెలంగాణబీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలుమొఘల్ సామ్రాజ్యంబ్రిటిష్ రాజ్కుతుబ్ షాహీలుఅసఫ్ జాహీలుకోస్తా ఆంధ్రకుతుబ్ షాహీలుఆర్కాటు నవాబులుఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీమొఘల్ సామ్రాజ్యంబ్రిటిష్ రాజ్అసఫ్ జాహీలుఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీఅసఫ్ జాహీలురాయలసీమమరాఠాలుకర్నూలు నవాబులుబీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలుఆర్కాటు నవాబులుకుతుబ్ షాహీలుకడప నవాబులుఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీమొఘల్ సామ్రాజ్యంగుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడేబనగానపల్లె సంస్థానంఅసఫ్ జాహీలుమరాఠాలుమైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్)ఉద్యమాలుగోదావరి కొండ ప్రాంత తిరుగుబాట్లు16251650167517001725175017751800182518501875
జాబితాగా చూపించు

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

తెలంగాణ
బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687)
కోస్తా ఆంధ్ర
కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1524–1687)
రాయలసీమ
విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1677–1687) · బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1579–1687) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724)

మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన క్రీ.శ. 1687–1948

తెలంగాణ
మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1860–1947) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948)
కోస్తా ఆంధ్ర
ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1753) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858)
రాయలసీమ
కర్నూలు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1690–1839) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · కడప నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1714–1779) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724) · గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే (సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948) · అసఫ్ జాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1800) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1743–1774) · మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్) (సుమారు క్రీ.శ. 1762–1799)

సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు క్రీ.శ. 1850–1956

తెలంగాణ
బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1860–1947) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948)
కోస్తా ఆంధ్ర
ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858)
రాయలసీమ
బ్రిటిష్ రాజ్ (క్రీ.శ. 1858–1947) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948)
రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు సుల్తానత్‌లు వలస పాలనలు ఉద్యమాలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో ఈ పేజీ

పాలనాకాలాలు

ప్రతి పట్టీ ఒక రాజు పాలనాకాలం; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. c. = సుమారు తేదీ.

165016751700172517501775శివాజీ · క్రీ.శ. 1674–1680 · 6 సం.శివాజీక్రీ.శ. 1674–1680 · 6 సం.శంభాజీ · క్రీ.శ. 1680–1689 · 9 సం.శంభాజీక్రీ.శ. 1680–1689 · 9 సం.రాజారాం · క్రీ.శ. 1689–1700 · 11 సం.రాజారాంక్రీ.శ. 1689–1700 · 11 సం.షాహు · క్రీ.శ. 1708–1749 · 41 సం.షాహుక్రీ.శ. 1708–1749 · 41 సం.
  1. శివాజీక్రీ.శ. 1674–1680 · 6 సం.
  2. శంభాజీక్రీ.శ. 1680–1689 · 9 సం.
  3. రాజారాంక్రీ.శ. 1689–1700 · 11 సం.
  4. షాహుక్రీ.శ. 1708–1749 · 41 సం.
పాలనాకాలం

ఈ పేజీలో చెప్పిన మరాఠా రాజులు (ఛత్రపతులు). గ్రాంట్ డఫ్ ప్రకారం శివాజీ 1674 జూన్ 6న రాయగఢ్‌లో సింహాసనం అధిష్ఠించాడు; సర్కార్ ప్రకారం 1680 ఏప్రిల్ 5న మరణించాడు. శంభాజీని 1689 ఫిబ్రవరిలో మొఘలులు పట్టుకున్నారు. రాజారాం 1689 నవంబర్‌లో జింజీ చేరాడు, 1700 మార్చి మధ్యలో సింహగఢ్‌లో మరణించాడు. శంభాజీ కొడుకు షాహు 1708 మార్చిలో సతారాలో సింహాసనం ఎక్కి 1749లో మరణించాడు. షాహు తర్వాత అసలు అధికారం పూనా పేష్వాల చేతిలో ఉంది: బాలాజీ విశ్వనాథ్ (1713 నుంచి), మొదటి బాజీరావు (1720–40), బాలాజీ బాజీరావు (1740–61), మొదటి మాధవరావు (1761–72), నారాయణరావు (1772–73), రఘునాథరావు (1773–74), రెండో మాధవరావు (1774–95), రెండో బాజీరావు (1796–1818). నాగపూర్ భోంస్లేలు వేరే మరాఠా శక్తిగా వ్యవహరించారు.

వంశవృక్షం

పాలకులు, వారసత్వాన్ని వివరించే బంధువులు. ప్రతి గీత ఒక వ్యక్తి పుటలోని ఆధారసహిత వాక్యంపై ఆధారపడింది; ఆధారాలు వృక్షం కింద ఉన్నాయి. ఆ పుటను తెరవడానికి కార్డును ఎంచుకోండి.

  • తల్లిదండ్రులు, సంతానం
  • వివాహం
  • దత్తత
  • ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి (కింద చూడండి)
  • వారసత్వ క్రమం
వంశవృక్షం: Marathas and the Telugu countryషాహ్‌జీ భోంస్లేజిజాబాయిసింధ్‌ఖేడ్ లుఖ్‌జీ జాదవ్కుమార్తె; శివాజీ తల్లితుకాబాయి మోహితేషాహ్‌జీ చిన్న భార్య;వెంకోజీ తల్లిశివాజీక్రీ.శ. 1674–16801వెంకోజీ (ఏకోజీ)శివాజీ సవతి సోదరుడు;షాహ్‌జీ కర్ణాటక జాగీరునుపొంది తంజావూరునుపాలించాడుసోయరాబాయిశివాజీ భార్య; రాజారాంతల్లిశంభాజీక్రీ.శ. 1680–16892రాజారాంక్రీ.శ. 1689–17003షాహుక్రీ.శ. 1708–17494

  1. తరం 1

    • జిజాబాయిసింధ్‌ఖేడ్ లుఖ్‌జీ జాదవ్ కుమార్తె; శివాజీ తల్లిభార్య: షాహ్‌జీ భోంస్లే
    • షాహ్‌జీ భోంస్లేభర్త: జిజాబాయిభర్త: తుకాబాయి మోహితే
    • తుకాబాయి మోహితేషాహ్‌జీ చిన్న భార్య; వెంకోజీ తల్లిభార్య: షాహ్‌జీ భోంస్లే

  2. తరం 2

    • సోయరాబాయిశివాజీ భార్య; రాజారాం తల్లిభార్య: శివాజీ
    • 1శివాజీక్రీ.శ. 1674–1680కుమారుడు: షాహ్‌జీ భోంస్లే మరియు జిజాబాయిభర్త: సోయరాబాయి
    • వెంకోజీ (ఏకోజీ)శివాజీ సవతి సోదరుడు; షాహ్‌జీ కర్ణాటక జాగీరును పొంది తంజావూరును పాలించాడుకుమారుడు: షాహ్‌జీ భోంస్లే మరియు తుకాబాయి మోహితే

  3. తరం 3

    • 2శంభాజీక్రీ.శ. 1680–1689కుమారుడు: శివాజీ
    • 3రాజారాంక్రీ.శ. 1689–1700కుమారుడు: శివాజీ మరియు సోయరాబాయి

  4. తరం 4

    • 4షాహుక్రీ.శ. 1708–1749కుమారుడు: శంభాజీ
వృక్షంలోని ప్రతి గీతకు ఆధారాలు
  • షాహ్‌జీ భోంస్లే · జిజాబాయి (వివాహం)
    • Shivaji was the second son of Shahji Bhonsle and Jija Bai, a daughter of Lukhji Jadav of Sindkhed. →
      1. Jadunath Sarkar, Shivaji and his Times (2nd ed., 1920), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)).
  • షాహ్‌జీ భోంస్లే మరియు జిజాబాయి → శివాజీ (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Shivaji was the second son of Shahji Bhonsle and Jija Bai, a daughter of Lukhji Jadav of Sindkhed. →
      1. Jadunath Sarkar, Shivaji and his Times (2nd ed., 1920), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)).
  • షాహ్‌జీ భోంస్లే · తుకాబాయి మోహితే (వివాహం)
    • Sarkar says that Shahji left Jija Bai and her baby son and took a younger wife, Tuka Bai Mohite. →
      1. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 21–22 (archive.org (opens in a new tab)).
  • షాహ్‌జీ భోంస్లే మరియు తుకాబాయి మోహితే → వెంకోజీ (ఏకోజీ) (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Sarkar says that Shahji left Jija Bai and her baby son and took a younger wife, Tuka Bai Mohite. →
      1. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 21–22 (archive.org (opens in a new tab)).
  • శివాజీ → శంభాజీ (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • శివాజీ · సోయరాబాయి (వివాహం)
  • శివాజీ మరియు సోయరాబాయి → రాజారాం (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • శంభాజీ → షాహు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)

ఒకే తల్లి/తండ్రి నుంచి గీత ఉంటే, ఉటంకించిన ఆధారాలు మరొకరి పేరు ఇవ్వలేదని అర్థం.

Faded black-and-white photograph of a large rounded rocky hill rising above scrub-covered ground, with faint lines of walls across its slopes.
Faded black-and-white photograph of a large rounded rocky hill rising above scrub-covered ground, with faint lines of walls across its slopes. · J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah (Madras) (opens in a new tab) · Public domain

మరాఠాలు తెలుగు దేశ చరిత్రలోకి ఆలస్యంగా, బయటి నుండి వచ్చారు. వారి స్వదేశం పశ్చిమ దక్కన్.1 1630ల నుండి వారి నాయకులు బీజాపూర్, గోల్కొండ సుల్తానులకు సేవ చేశారు లేదా వారితో పోరాడారు.1 1677 నుండి 1818 వరకు మరాఠా సైన్యాలు, పన్ను వసూలుదారులు, ఒప్పందాలు హైదరాబాద్, రాయలసీమ, తీరం వరకు చేరాయి.123

ఈ పేజీ తెలుగు కథకు అవసరమైనంత వరకు మాత్రమే వారిని అనుసరిస్తుంది.123 ఇది వీటిని వివరిస్తుంది:

  • 1677లో గోల్కొండతో మైత్రి
  • రాయలసీమలో మరాఠా హక్కులు
  • నిజాం రాజ్యం నుండి కోరిన కప్పం
  • అసఫ్ జాహీలతో పేష్వాల యుద్ధాలు
  • నాగపూర్ భోంస్లేల దాడులు
  • మరాఠాలు, కడప నవాబులు, మైసూరు పాలకుల మధ్య చేతులు మారిన గుర్రంకొండ, పుంగనూరు, పెనుకొండ కోటలు123

ఆధారాలు

ఇంగ్లీషులో మరాఠాల చరిత్ర జేమ్స్ గ్రాంట్ డఫ్ History of the Mahrattas (మరాఠాల చరిత్ర, 1826) తో ప్రారంభమవుతుంది.4 అది మరాఠా వ్రాతప్రతులు, శివాజీ అసలు లేఖలు, పర్షియన్ చరిత్రల మీద ఆధారపడింది.4 మరాఠా కాలం గురించి తమ కథనాలు ప్రధానంగా గ్రాంట్ డఫ్ మీద, మార్క్ విల్క్స్ Historical Sketches of the South of India (దక్షిణ భారత చారిత్రక చిత్రాలు, 1810–17) మీద ఆధారపడ్డాయని అనంతపురం, బళ్లారి గెజిటీర్లు చెబుతాయి.5

జదునాథ్ సర్కార్ Shivaji and his Times (శివాజీ, ఆయన కాలం, 2వ ముద్రణ, 1920) మరాఠీ బఖర్లను (చరిత్ర గ్రంథాలు) పర్షియన్ చరిత్రలతో, మద్రాసు, సూరత్‌లలోని ఇంగ్లీషు వ్యాపారుల లేఖలతో సరిచూస్తుంది.6 Source Book of Maratha History (మరాఠా చరిత్ర ఆధార గ్రంథం, 1928) మూడు రచనలను అనువాదంలో ముద్రిస్తుంది.78 ఒకటి శివాజీ కుమారుడు రాజారాం కోసం 1694లో జింజీలో రాసిన కృష్ణాజీ అనంత సభాసద్ బఖర్.7 మిగతావి ఆస్థాన కావ్యం శివభారత్, జేధే కాలక్రమం.8

రాయలసీమ కోసం జిల్లా మాన్యువళ్లు స్థానిక రికార్డులను, 1801–02 నాటి మన్రో నివేదికలను జోడిస్తాయి.91011 ఇవి కర్నూలు (1886), కడప (1875, 1915), బళ్లారి (1904), అనంతపురం (1905), ఉత్తర ఆర్కాటు (1894–95) మాన్యువళ్లు.91011 తీరం కోసం కిస్ట్నా, గోదావరి, విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) మాన్యువళ్లు ఓర్మ్‌ను, ఫ్రెంచి రికార్డులను వాడతాయి.12

కర్ణాటకలో షాహ్‌జీ

శివాజీ తండ్రి షాహ్‌జీ భోంస్లే కిరాయి సైనికుల మరాఠా సేనాని.13 అతను అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీ రాజులకు సేవ చేశాడు.13 1636 తర్వాత అతను బీజాపూర్ ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా దగ్గర సేవలో చేరాడు.1415 సేనాని రణదుల్లా ఖాన్‌కు రెండవ అధికారిగా అతను కర్ణాటకకు వెళ్లాడు.1415 కోలార్, బెంగళూరు, హోస్కోట, బాలాపూర్, సిరాల జాగీరు (భూమి మంజూరు) ఇస్తామని అతనికి హామీ ఇచ్చారు.1415

శివభారత్ ఆ కుటుంబం కోసం రాసిన కావ్యం.16 రణదుల్లా కోసం షాహ్‌జీ జయించిన రాజులను అది జాబితా చేస్తుంది.16 వారిలో “వెంకట అనే భయంకరుడైన పిలుగొండ రాజు”, “విద్యానగర రాజు, జ్ఞాని అయిన శ్రీరంగరాజు” ఉన్నారు.16

పుంగనూరు తెలుగు పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకులు) పూర్వీకులు కోలార్‌ను పట్టుకున్నారని ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ నమోదు చేస్తుంది.17 బీజాపూర్ సేనాని “రణధుల్లా ఖాన్” 1639లో కోలార్‌ను ముట్టడించాడు. అప్పుడు వారి సంరక్షక పాలకుడు అవులపల్లికి వెనక్కి వెళ్లాడు.1718 తర్వాత బీజాపూర్ యువ పాలెగాడిని పుంగనూరులో, దగ్గరి జిల్లాల్లో నిర్ధారించింది.18

మరాఠాలు ఆ కుటుంబపు హోస్కోట, కోలార్ జాగీర్లను “బహుశా షాహ్‌జీ చేత” తీసుకున్నారని 1875లో రాస్తూ గ్రిబుల్ చెబుతాడు.19 కానీ అతను దీనిని సుమారు 1612 నాటిదిగా చెబుతాడు.19 బీజాపూర్ కర్ణాటక విజయంలో షాహ్‌జీ పాత్ర గురించి బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు పేజీలో ఉంది. షాహ్‌జీ భోంస్లే చూడండి.

శివాజీ కర్ణాటక దండయాత్ర, 1677

1676లో శివాజీ కర్ణాటకలోకి ఒక దండయాత్రకు సిద్ధమయ్యాడని సర్కార్ రాస్తారు.20 దాని కోసం అతను గోల్కొండ స్నేహాన్ని నిర్ధారించుకున్నాడు.20 “అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షాకు సర్వశక్తిమంతుడైన వజీరు మాదన్న అప్పటికే శివాజీతో సబ్సిడియరీ మైత్రి చేసుకుని, ఏటా ఒక లక్ష హూన్‌ల కప్పం ఇస్తానని హామీ ఇచ్చాడు” అని సర్కార్ చెబుతారు.20 మరాఠా రాయబారి ప్రహ్లాద్ నిరాజీ హైదరాబాద్‌లో నివసించాడు.20

శివాజీ ఆ యుద్ధానికి తన సొంత ఖజానాను ముట్టుకోలేదని సభాసద్ చెబుతాడు.7 గోల్కొండ అప్పటికే అతనికి కప్పం చెల్లిస్తోంది. కాబట్టి దానిని బలంతో కాకుండా స్నేహంతో గెలవాలని అతను భావించాడు.7 రాజును కలవాలనుకుంటున్నానని అతను ప్రహ్లాద్‌కు రాశాడు.21

అఫ్జల్ ఖాన్‌ను చంపిన మనిషికి “పాదుషా తానాషా” భయపడ్డాడు.21 ప్రహ్లాద్ ప్రమాణాలు, మాదన్న, అక్కన్నల సలహా వల్ల మాత్రమే అతను శాంతించాడు.21 మైత్రిని బలపరచడానికి మాదన్న ఆ సమావేశాన్ని “చాలావరకు” ప్రోత్సహించాడని సర్కార్ భావించారు.22

శివాజీ 1677 జనవరి ప్రారంభంలో రాయగఢ్ నుండి బయలుదేరి తూర్పుకు నడిచాడు.22 గోల్కొండ భూభాగంలోకి ప్రవేశించగానే, డబ్బు చెల్లించకుండా ఏదీ తీసుకోవద్దని అతను తన మనుషులను నిషేధించాడు.22 మొదటి నేరస్తులను ఉరి తీశారని లేదా అవయవాలు నరికారని సర్కార్ చెబుతారు. ఇది సుమారు 70,000 మందిలో “అత్యంత పరిపూర్ణమైన క్రమశిక్షణ”ను నిలిపింది.22 అతని సైన్యం అంచనాలు వేర్వేరుగా ఉన్నాయి.22 సభాసద్ “25,000 మంది ఎంపిక చేసిన అశ్వికుల దళం” గురించి చెబుతాడు. 1678 నాటి ఒక ఇంగ్లీషు లేఖ 20,000 మంది అశ్వికులు, 40,000 మంది కాల్బలం గురించి చెబుతుంది.22

శివాజీ ఫిబ్రవరి ప్రారంభంలో హైదరాబాద్ చేరాడు.2123 అబుల్ హసన్ అతనిని కలవడానికి బయటకు వస్తానన్నాడు.21 కానీ “పాదుషా తనకు అన్నలాంటివాడు” కాబట్టి శివాజీ నిరాకరించాడని సభాసద్ చెబుతాడు.21 దానికి బదులుగా మాదన్న, అక్కన్న అతనిని నగరంలోకి తీసుకెళ్లారు.2123

వీధుల్లో కుంకుమపువ్వు నీళ్లు చల్లారు.23 స్త్రీలు అతనికి హారతులు పట్టారు. బాల్కనీల నుండి అతనిపై బంగారు, వెండి పువ్వులు చల్లారు.2123

దాద్ మహల్‌లో రాజు అతనిని కౌగిలించుకుని తన పక్కన కూర్చోబెట్టుకున్నాడు.2425 మాదన్నకు మాత్రమే కూర్చోవడానికి అనుమతి ఉంది. ఇద్దరు రాజులు మూడు గంటలు మాట్లాడుకున్నారు.2425 మరుసటి రోజు మాదన్న విందు ఇచ్చాడు.26 “విందును మాదన్నపంత్ తల్లి వండింది” అని సభాసద్ చెబుతాడు.24 హైదరాబాద్ చూడండి.

హైదరాబాద్‌లో ఒక నెల గడిచింది. అక్కడ చేసుకున్న ఒప్పందాన్ని సర్కార్ ఇలా వర్ణిస్తారు:2627

  • రాజు శివాజీకి రోజుకు 3,000 హూన్‌లు (బంగారు నాణేలు) చెల్లించాలి.
  • అతను తన సేనాని మీర్జా ముహమ్మద్ అమీన్ నాయకత్వంలో ఫిరంగిదళంతో 5,000 మందిని పంపాలి.
  • “కర్ణాటకలో తన విజయాల్లో తన తండ్రి షాహ్‌జీకి చెందని భాగాల” లో వాటా ఇస్తానని శివాజీ అతనికి హామీ ఇచ్చాడు.
  • మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా రక్షణాత్మక మైత్రిని శివాజీ పునరుద్ధరించాడు.
  • ఏటా ఒక లక్ష హూన్‌ల కప్పం చెల్లిస్తూనే ఉంటానని, ఆస్థానంలో మరాఠా రాయబారిని ఉంచుతానని రాజు హామీ ఇచ్చాడు.2627

గ్రాంట్ డఫ్ మరాఠా, బీజాపూర్ వ్రాతప్రతుల నుండి రాశాడు.2829 అతను అవే షరతులు ఇస్తాడు: షాహ్‌జీ భూముల బయటి విజయాల పంపకం, “మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా దాడి, రక్షణ ఒప్పందం”.2829 శివాజీ డబ్బును, “తనకు అన్నిటికంటే ఎక్కువగా కావలసిన ఫిరంగిదళాన్ని” పొందాడని అతను జోడిస్తాడు.2829

మరో చోట సర్కార్ దానిని “రాజోచితం కంటే ఎక్కువ స్వాగతం” అని పిలుస్తారు.30 అదే సంవత్సరం తర్వాత శివాజీ వ్యంకోజీకి లేఖ రాశాడు.31 అతని లేఖ సూటిగా ఇలా చెబుతుంది: “కొంత దౌత్య పని మీద కుతుబ్ షాను చూడటానికి నేను భాగ్యనగరం వచ్చాను; అక్కడి నుండి కర్ణాటకలోకి వెళ్లి చంది చేరాను.”31

శ్రీశైలం, కర్నూలు, దక్షిణానికి నడక

మార్చి ప్రారంభంలో శివాజీ హైదరాబాద్ విడిచి దక్షిణానికి నడిచాడు.32 అతను “కర్నూలుకు ఈశాన్యంగా 24 మైళ్ల దూరంలో, భవనాశి నది కలిసే నివృత్తి సంగమం వద్ద” కృష్ణాను దాటాడని సర్కార్ చెబుతారు.32 అతను అక్కడ, చక్రతీర్థపు సుడిగుండంలో స్నానం చేశాడు.3233

తర్వాత అతను కొద్దిమంది అనుచరులతో 37 మైళ్లు తూర్పుకు శ్రీశైలానికి గుర్రంపై వెళ్లాడు.32 అతని సైన్యం “అనంతపూర్ (కర్నూలుకు తూర్పుగా 44 మైళ్లు)” వద్ద అతని కోసం వేచి ఉంది.33 అతను మల్లికార్జున క్షేత్రంలో సుమారు పది రోజులు గడిపాడు.34

శివాజీ “తనను తాను, తన తలను, క్షేత్రంలో బలి ఇవ్వాలని అనుకున్నాడు” అని సభాసద్ చెబుతాడు.35 అప్పుడు అతని ద్వారా మాట్లాడిన భవానీ దేవి దానిని నిషేధించింది.35 అతని మంత్రులు అతనిని ఆపారని సర్కార్ జోడిస్తారు.34 శివాజీ శ్రీ-గంగేశ అనే స్నాన ఘాట్‌ను, ఒక మఠాన్ని, ఒక సత్రాన్ని కట్టించి, లక్ష మంది బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాడని ఆయన చెబుతారు.34

శివాజీ అక్కడ పన్నెండు రోజులు గడిపాడని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతాడు.29 అతని సైనికులు “కడప మార్గంలో నెమ్మదిగా ముందుకు వెళ్లారు”.29 తర్వాత వారు దామలచెరువు కనుమ ద్వారా దిగువ ప్రాంతంలోకి దిగారు.36

కర్నూలు మాన్యువల్ స్థానిక సంప్రదాయం నుండి ఈ సందర్శన గురించి చెబుతుంది.9 శివాజీ “నివర్తి సంగమం” వద్ద కృష్ణాను దాటాడు.9 అతను “కర్నూలు దేశ్‌ముఖి ఆనందరావు నుండి మూడు లక్షల రూపాయలు” తీసుకున్నాడు.9 అతను తన సైన్యాన్ని “హండే అనంతపురం”కు పంపి, శ్రీశైలంలో తన రోజుల తర్వాత అక్కడ దానితో కలిశాడు.9 మాన్యువల్ ఇదంతా 1674 నాటిదిగా చెబుతుంది.9

1677 మే 9 నాటి ఒక మద్రాసు రికార్డును సర్కార్ ఉదహరిస్తారు.37 సైన్యపు ముందు భాగం, సుమారు 5,000 మంది అశ్వికులు, కాంచీపురం (అప్పుడు కాంజీవరం) వెళ్లే దారిలో “అప్పటికే తిరుపతిని, కాళహస్తిని దాటారు” అని అది నివేదించింది.37

మైత్రిలో శివాజీ వాటా “కడప, బళ్లారి జిల్లాల్లోని అనేక మంది పాలెగాళ్ల వివిధ దుర్గాలను లొంగదీయడమే అని కనిపిస్తుంది” అని గ్రిబుల్ కడప మాన్యువల్ చెబుతుంది.3839 ప్రతి కోటలో అతను “తనపై ఆధారపడిన ఒక మరాఠా బ్రాహ్మణుని” ఉంచాడని అది చెబుతుంది.3839 తర్వాత అతను తిరుపతి కనుమ గుండా దిగువ కర్ణాటకలోకి నడిచాడు.39 కర్నూలు, తిరుపతి, శ్రీకాళహస్తి చూడండి.

దండయాత్రలో మిగతా భాగం తమిళ దేశంలో జరిగింది.374041 మే చివర్లో జింజీని, పద్నాలుగు నెలల తర్వాత వెల్లూరును తీసుకున్నారు.3740 తమ తండ్రి ఆస్తి విషయంలో శివాజీ వ్యంకోజీతో గొడవ పడ్డాడు.41

గోల్కొండకు ఫలితం చేదుగా ఉందని సర్కార్ చెబుతారు.42 రాజు “దండయాత్ర ఖర్చులన్నీ భరించి, దానికి ఫిరంగిదళాన్ని, సహాయక దళాన్ని అందించాడు. కానీ జయించిన కోటల్లో ఒక్కటి కూడా అతనికి ఇవ్వలేదు”.42 1678లో రాజు శివాజీకి వ్యతిరేకంగా బీజాపూర్‌తో శాంతి చేసుకోవడానికి తిరిగాడు.42 సర్కార్ మాటల్లో, “మాదన్న పండిత్ ఎంతో ఓపికగా నిర్మించిన దౌత్య వ్యవస్థ కూలిపోయింది”.42 అదే సమయం గురించి రాస్తూ గ్రాంట్ డఫ్, రాజు “బహుశా అప్పటికి తాను మోసపోయానని గ్రహించాడు” అని మాత్రమే చెబుతాడు.43

బళ్లారి, 1680 అప్పగింత

శివాజీ ఎత్తైన ప్రాంతాల గుండా ఇంటికి తిరిగి వచ్చాడు. కోలార్, సిరాల గుండా అతని మార్గాన్ని సర్కార్ వర్ణిస్తారు. “తర్వాత బళ్లారి, ధార్వాడ్ జిల్లాల గుండా ఇంటికి తిరిగి వచ్చి, 1678 మార్చిలో పన్హాలా చేరాడు”.41

బళ్లారి దగ్గర శివాజీ మేత సేకరించేవారిలో కొందరిని కోటలోని ప్రజలు చంపారని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతాడు.4 అప్పుడు కోట ఒక దేశాయి (స్థానిక శిస్తు అధిపతి) వితంతువు ఆధీనంలో ఉంది.4 శివాజీ దానిని ఇరవై ఏడు రోజులు ముట్టడించి తీసుకున్నాడు. తర్వాత కొప్పళాన్ని తీసుకున్నాడు.4

బళ్లారి గెజిటీర్ ఒక మెకంజీ వ్రాతప్రతిని అనుసరిస్తుంది.4445 ఆ స్త్రీ “ధైర్యంగా తనను తాను రక్షించుకుని, 27 రోజుల ముట్టడి తర్వాత మాత్రమే లొంగిపోయింది” అని అది చెబుతుంది.4445 కప్పం చెల్లించడానికి ఆమె అంగీకరించినప్పుడు కోటను ఆమెకు తిరిగి ఇచ్చారు.45

తర్వాత శివాజీ అధికారులు “కొప్పళ్, బళ్లారి పరిసరాల్లోని మొండి దేశ్‌ముఖ్‌లను” లొంగిపోయేలా చేశారు.46 విధేయతకు తెచ్చిన నాయకుల్లో రాయదుర్గం, హరపనహళ్లి పాలెగాళ్ల పేర్లను సర్కార్ చెబుతారు.4748

1679లో మొఘల్ సేనాని దిలేర్ ఖాన్ బీజాపూర్‌పైకి కదిలాడు.49 సంరక్షక పాలకుడు సిద్దీ మసూద్ శివాజీని పిలిచాడు.49 మైత్రికి మూల్యం “కొప్పళ్, బళ్లారి చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని అప్పగించడం” అని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతాడు.50 దక్షిణాన తన విజయాలపై, తంజావూరు, షాహ్‌జీ జాగీరుపై బీజాపూర్ దావాలను కూడా శివాజీ పొందాడు.50

అనంతపురం గెజిటీర్ జిల్లాకు ఫలితాన్ని ఇలా చెబుతుంది: “1680లో దేశపు ఈ భాగంపై బీజాపూర్ కలిగిన హక్కులు అధికారికంగా అతనికి అప్పగించబడ్డాయి, పాలెగాళ్లు తమ కప్పాన్ని అతనికి చెల్లించారు”.3 “పాలెగాళ్లందరూ అతనికి సాధారణ మరాఠా కప్పం, లేదా చౌత్, చెల్లించారు” అని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 సిద్దీ మసూద్ ఖాన్, సికందర్ ఆదిల్ షా చూడండి.

గోల్కొండ, శంభాజీ, మొఘల్ విజయం

1680 ఏప్రిల్ 5న చనిపోయిన శివాజీ తర్వాత కూడా మైత్రి కొనసాగింది.51 అది అతని కుమారుడు శంభాజీతో కొనసాగిందని సర్కార్ చెబుతారు.30 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించాడు.52 రాజుపై అతను ప్రకటించిన ఆరోపణల్లో శంభాజీకి డబ్బు పంపడం కూడా ఉంది.3052

1687లో ఔరంగజేబు “జిల్లాలో మరాఠాల అధికారాన్ని పడగొట్టి, ఆ దేశాన్ని బీజాపూర్ మొఘల్ సుబాకు కలిపాడు” అని అనంతపురం గెజిటీర్ చెబుతుంది.3 అతను “జిల్లాను తిరిగి పొందాడు” అని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.53

మరాఠా యుద్ధం దక్షిణాన కొనసాగింది.54 1689 ఫిబ్రవరిలో మొఘలులు శంభాజీని పట్టుకున్నారు.54 అతని తమ్ముడు రాజారాం జింజీకి తప్పించుకుని, 1689 నవంబర్‌లో అక్కడికి చేరాడు.54

కొంతకాలానికే కొందరు మాజీ గోల్కొండ అధికారులు మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా తిరిగారని సర్కార్ రాస్తారు.55 ఔరంగజేబు వారిని హైదరాబాద్ కర్ణాటకలో తన సేవలోకి తీసుకున్నాడు. వారు ముహమ్మద్ సాదిక్, యాచప నాయకుడు, ఇస్మాయిల్ మాకా.55 వారు “రాజారాంతో మైత్రి చేసుకుని … దేశాన్ని ఆక్రమించి ఆదాయం వసూలు చేయడం ప్రారంభించారు”.55 1690లో జుల్ఫికర్ ఖాన్ రాయచూరు, కర్నూలు, నంద్యాల, కడప, గుర్రంకొండల మీదుగా దిగి వచ్చే వరకు ఇది కొనసాగింది.55 విజయ చరిత్ర తెలుగు దేశంలో మొఘలులు పేజీలో ఉంది.

చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి, 1719

దక్కన్‌పై మరాఠా దావా దాని ఆదాయంలో వాటా కోసం చేసిన దావా.56 చౌత్ నాలుగో వంతు, సర్దేశ్‌ముఖి మరో పదో వంతు.56 1718లో సుబేదారు హుస్సేన్ అలీ ఖాన్ శివాజీ మనవడు షాహూతో షరతులు అంగీకరించాడు.56

షాహూ “బీజాపూర్, హైదరాబాద్ కర్ణాటకలతో సహా దక్కన్‌లోని ఆరు సుబాల చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి” కోరాడు.56 దానికి బదులుగా “కర్ణాటకను, బీజాపూర్, హైదరాబాద్ సుబాలను” దోపిడీదారుల నుండి విముక్తం చేస్తానని అతను హామీ ఇచ్చాడు.56

1719లో మూడు చక్రవర్తి మంజూర్లు షాహూకు ఆరు ప్రాంతాల చౌత్‌ను ఇచ్చాయి.5758 శాంతిభద్రతలు కాపాడటంలో గవర్నర్లకు సహాయం చేయడానికి అతను 15,000 మంది అశ్వికులను ఉంచాలనేది షరతు.57 దానికి తోడు అతనికి సర్దేశ్‌ముఖి కూడా లభించింది.5758 మొఘలులు నమోదు చేసిన ప్రాంతాల ఆదాయాన్ని గ్రాంట్ డఫ్ ముద్రిస్తాడు. హైదరాబాద్‌కు అది ఆరు కోట్లకు పైగా.58

షాహూ “ఈ రకమైన బలవంతపు వసూలు (blackmail) విధించిన జిల్లాల శాంతి, భద్రతలకు తనను బాధ్యుడిగా చేసుకున్నాడు” అని గ్రిబుల్ జోడిస్తాడు.59

హైదరాబాద్ గవర్నర్ ముబారిజ్ ఖాన్ ఒప్పందం ప్రకారం చౌత్ చెల్లించలేదని ఖాఫీ ఖాన్ చెబుతాడు.60 కానీ మరాఠా వసూలుదారులు “అవకాశం దొరికినప్పుడల్లా, ఎక్కడ దొరికితే అక్కడ” దానిని ఇంకా తీసుకున్నారు.60

1724 తర్వాతి సంవత్సరాల గురించి గ్రిబుల్ అదే చరిత్రకారుని ఉదహరిస్తాడు.61 అప్పుడు నిజాముల్ ముల్క్ “హైదరాబాద్ సుబా చౌత్‌కు బదులుగా తన ఖజానా నుండి ఒక మొత్తం చెల్లించేలా” ఏర్పాటు చేశాడు.61 “రైతుల నుండి పది శాతం రేటుతో వసూలు చేసే సర్దేశ్‌ముఖిని వదిలేసేలా” కూడా అతను ఏర్పాటు చేశాడు.61 అసఫ్ జా “కొత్తగా పొందిన తన భూభాగపు పడమటి భాగాన్ని వేధిస్తున్న మరాఠాల చొరబాట్లను తిప్పికొట్టాల్సి వచ్చింది” అని Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.62

పేష్వాలు ఉన్నంత కాలం చౌత్ దావా కొనసాగింది.6364 బ్రిటిష్‌వారు పేష్వా హక్కులను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత, 1822 డిసెంబర్ 12 నాటి ఒప్పందంతో మాత్రమే నిజాం దాని నుండి విముక్తుడయ్యాడు.6364 నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I, తెలుగు దేశంలో మొఘలులు చూడండి.

పేష్వాలు, నిజాములు

బలాబలాల మొదటి గొప్ప పరీక్ష 1728లో జరిగింది.65 షాహూ పేష్వా మొదటి బాజీరావు గుజరాత్‌ను దోచుకుంటూ, నిజాముల్ ముల్క్ సైన్యాన్ని ఉత్తరాన బుర్హాన్‌పూర్ వైపు లాగాడు.6566 అప్పుడు నిజాం మళ్లీ గోదావరి దాటాడు.66 బాజీరావు “గడ్డికి నిప్పు పెట్టి, మేతను నాశనం చేశాడు”.66 “అనేక మైళ్ల దూరం చుట్టూ నీరు లేని” ఎగుడుదిగుడు నేలలో అతను నిజాం సైన్యాన్ని చుట్టుముట్టాడు.66

నిజాం చర్చలు జరపాల్సి వచ్చింది.67 మరాఠా ఆదాయ వాటాలకు హామీ ఇవ్వడానికి, బకాయిలు (చెల్లించని మొత్తాలు) తీర్చడానికి అతను అంగీకరించాడు.67 ఆ దండయాత్ర తెలుగు దేశానికి చాలా దూరంలో జరిగింది. దానిని సాధారణంగా పాల్ఖేడ్ పేరుతో పిలుస్తారు, కానీ గ్రాంట్ డఫ్ యుద్ధభూమి పేరు చెప్పడు.66

1740లో రఘోజీ భోంస్లే నాయకత్వంలోని మరాఠా సైన్యం కర్ణాటకలోకి ప్రవేశించింది.6869 అది దామలచెరువు కనుమ దగ్గర ఆర్కాటు నవాబు దోస్త్ అలీని చంపింది.6869 1741 మార్చిలో అది తిరుచిరాపల్లి (అప్పుడు ట్రిచినాపల్లి) ని తీసుకుంది.70

ఈ సైన్యం కర్నూలు నవాబును ఓడించిందని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది.10 అది ఒక రోజు పోరాటంలో కడప నవాబును ఓడించి, మళ్లీ “కనుమలో” (ఇరుకైన దారి) ఓడించింది.10 లక్షన్నర రూపాయలకు అతనిని విడిచిపెట్టింది.10

1741లో “తన దక్షిణ దండయాత్ర నుండి తిరిగి వస్తూ ఫతే సింగ్ నాయకత్వంలోని మరాఠా సైన్యం” జిల్లాను ఆక్రమించిందని కర్నూలు మాన్యువల్ చెబుతుంది.71 అది ఒక స్థానిక కవిని అనువదిస్తుంది: “దుర్మతి సంవత్సరంలో తిరిగి వస్తూ అతను కడప, చాగలమర్రి, సిర్వెల్, నంద్యాల, సంక్షిప్తంగా శ్రీశైల దేశమంతటినీ దోచుకుని, కర్నూలును, ఇతర దుర్గాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.”71

1743 ప్రారంభంలో నిజాముల్ ముల్క్ స్వయంగా దక్షిణానికి నడిచాడు.72 అతను “తిరుచిరాపల్లిని తిరిగి ఇచ్చినందుకు బదులుగా పెనుకొండను మరాఠాలకు అప్పగించి వారితో స్నేహపూర్వక ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు” అని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది.72 గ్రాంట్ డఫ్ వేరుగా చెబుతాడు.7374 నిజాం మరాఠా మురారిరావును గుత్తి అధిపతిగా గుర్తించాడని అతను చెబుతాడు.7374 మురారిరావు 1743 ఆగస్టులో తన సైనికులందరితో కర్ణాటక విడిచి వెళ్లాడు.73 పెనుకొండ, గుత్తి చూడండి.

నిజాముల్ ముల్క్ మరణం తర్వాత పేష్వా బాలాజీ బాజీరావు అతని కుమారులతో పోరాడాడు. 1751 తర్వాత కొంతకాలానికే బుస్సీ ఫ్రెంచి సైనికులు సలాబత్ జంగ్ కోసం మరాఠాలతో పోరాడారు.75 వారి ఫిరంగిదళం “మిత్రులను, శత్రువులను ఇద్దరినీ ఆశ్చర్యపరిచింది” అని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.75

1760లో పేష్వా దాయాది సదాశివరావు భావు ఉద్గీర్ వద్ద సలాబత్ జంగ్‌ను, అతని సోదరుడు నిజాం అలీ ఖాన్‌ను పట్టుకున్నాడు.7677 ఉద్గీర్ నిజాం రాజ్యంలోని బీదర్ జిల్లాకు చెందిన పట్టణం.78

నిజాం సైన్యానికి జీతాల బకాయిలు ఉన్నాయని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతాడు.76 “నిర్మల్ దేశ్‌ముఖ్ సూర్యారావు కలిగించిన తిరుగుబాటు”ను అప్పుడే అణచివేశారు.76 కొన్ని రోజుల చిన్న చిన్న పోరాటాలు జరిగాయి. తర్వాత ఇబ్రహీం ఖాన్ గార్దీ నాయకత్వంలో మరాఠా ఫిరంగిదళం వచ్చింది.79 నిజాం అలీ తన అధికార ముద్రను భావుకు పంపి షరతులు అంగీకరించాడు.7980

ఒప్పందం ద్వారా నిజాం దౌలతాబాద్, శివనేరి, అసీర్‌గఢ్, బీజాపూర్ కోటలను వదులుకున్నాడు.80 బీజాపూర్ ప్రాంతం, ఔరంగాబాద్‌లో చాలా భాగంతో సహా, ఏటా అరవై రెండు లక్షల రూపాయలకు పైగా విలువైన జిల్లాలను కూడా అతను వదులుకున్నాడు.80 ఉద్గీర్ చూడండి.

1761 జనవరిలో పానిపట్ వద్ద మరాఠాలు ఓడిపోయారు.81 ఇది అప్పుడు హైదరాబాద్‌లో పాలకుడైన నిజాం అలీని తాను కోల్పోయినదాన్ని తిరిగి గెలుచుకోవడానికి ప్రయత్నించేలా ప్రోత్సహించింది.81 1763లో అతను పూనాను దోచుకున్నాడు.81 జవాబుగా పేష్వా పినతండ్రి రఘునాథరావు “హైదరాబాద్ వైపు బయలుదేరాడు”.8182

“హైదరాబాద్ నగరాన్ని చుట్టి ఉన్న గోడ మొఘల్ రాజధానిపై అతను ఎలాంటి ప్రభావం చూపకుండా అడ్డుకుంది, కానీ శివార్ల నుండి అతను ఒక లక్ష ఎనభై వేల రూపాయల చందా వసూలు చేశాడు” అని గ్రాంట్ డఫ్ రాస్తాడు.82 మరాఠాలు హైదరాబాద్‌కు నడిచి “ఓడిపోయి వెనక్కి వెళ్లాల్సి వచ్చింది, అయితే గణనీయమైన బలవంతపు వసూలు చేయకుండా కాదు” అని గ్రిబుల్ రెండవ సంపుటం (1924) చెబుతుంది.83

తర్వాత నిజాం సైన్యం గోదావరి దాటింది.84 నది దక్షిణ ఒడ్డున “రాకిస్‌బోన్” (రాక్షసభువన్) వద్ద దీవాన్ రాజా ప్రతాపవంత్‌తో ఉంచిన దాని భాగంపై రఘునాథరావు విరుచుకుపడ్డాడు.8485 దీవాన్ చంపబడ్డాడు. “రక్తసిక్తమైన పోరాటం తర్వాత” మొఘలులు చిత్తుగా ఓడిపోయారు.85 ముప్పై రెండు లక్షల విలువైన భూభాగం ఇస్తామనే హామీతో భోంస్లే రాజా జానోజీని ముందే కొనుక్కున్నారు.8485

మరాఠాలు దీనిని “తాందుల్జా యుద్ధం” అని పిలిచారని గ్రాంట్ డఫ్ గుర్తిస్తాడు.85 రఘునాథరావు, మొదటి మాధవరావు పేష్వా చూడండి.

ఈ యుద్ధాల్లో చివరిది 1795లో జరిగింది.868788 మరాఠాలు చౌత్ బకాయిల దావాను మళ్లీ లేవనెత్తారు.86 పేష్వా మంత్రి నానా ఫడ్నవీస్‌ను తన లెక్కలు వివరించడానికి హైదరాబాద్‌కు తెస్తామని నిజాం మంత్రి ప్రకటించాడు.8687 నిజాం బీదర్ నుండి మంజీరా వెంబడి నడిచాడు.8788

మార్చిలో ఖర్దా దగ్గర రెండు సైన్యాలు ఎదురుపడ్డాయి.8990 నిజాం పఠాన్ అశ్వికదళం మొదటి మరాఠా వరుసను ఛేదించింది.8990 వారిలో కర్నూలు అలిఫ్ ఖాన్ సైనికులు ఉన్నారు.8990 కానీ సాయంత్రం నిజాం వెనక్కి తగ్గాడు. రాత్రి కలిగిన భయాందోళన అతని సైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేసింది.9091

నిజాం ఖర్దాలోని చిన్న కోటలో ఆశ్రయం పొందాడు. అక్కడ అతనిని చుట్టుముట్టారు.9192 అతను తన మంత్రిని అప్పగించాడు.92 దౌలతాబాద్ కోటతో సహా పరండా నుండి తపతి వరకు భూభాగాన్ని వదులుకుని, మూడు కోట్ల రూపాయలు ఇస్తానని హామీ ఇచ్చాడు.92

అలిఫ్ ఖాన్ 1,400 మంది అశ్వికులతో “ఖర్దా యుద్ధంలో (క్రీ.శ. 1795) అతనితో చేరాడు” అని కర్నూలు మాన్యువల్ చెబుతుంది.93 గ్రిబుల్ కడప మాన్యువల్ వేరే కథ చెబుతుంది.94 దానిలో, తన ఫ్రెంచి అధికారి రేమండ్ నైపుణ్యం వల్ల నిజాం యుద్ధంలో గెలిచాడు. తర్వాత కోటలోకి వెనక్కి వెళ్లి విజయాన్ని కోల్పోయాడు.94 అసఫ్ జాహీల పేజీ ఒప్పందాన్ని, దాని ఫలితాలను వర్ణిస్తుంది. ఖర్దా చూడండి.

నాగపూర్ భోంస్లేలు

హైదరాబాద్ రాజ్యం చుట్టూ ఉన్న మరాఠా రాజుల్లో గ్రిబుల్ రెండవ సంపుటం “నాగపూర్ మరాఠా రాజా”ను పేర్కొంటుంది.95 వారు దానిని “ఉత్తర, పడమర, నైరుతి సరిహద్దుల్లో” చుట్టుముట్టారు.95 1740 కర్ణాటక దండయాత్రకు రఘోజీ భోంస్లే కర్నూలు, కడపల మీదుగా నాయకత్వం వహించాడు.6810

1753 జనవరిలో బుస్సీ సలాబత్ జంగ్‌కు “పడమర వైపు ఉన్న కొన్ని వివాదాస్పద భూభాగాన్ని వదులుకుని, మరాఠా రాజు రఘోజీ భోంస్లేతో శాంతి చేసుకోమని” సలహా ఇచ్చాడని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.75

తర్వాతి సంవత్సరం రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) లకు నిజాం గవర్నర్ జాఫర్ అలీ ఖాన్ తన ప్రాంతాలను ఫ్రెంచివారికి అప్పగించడానికి నిరాకరించాడు.1296 అతని మిత్రుడు విజయనగరం రాజా అతనిని వదిలేశాడు. అప్పుడు “జాఫర్ అలీ నాగపూర్ మరాఠాల సహాయం కోరాడు”.1296

విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ప్రకారం, మరాఠాలు పాచిపెంట కనుమ ద్వారా కొండలు దాటారు.1296 వారు “రెండు సర్కారులనూ ఒక చివర నుండి మరో చివర వరకు నాశనం చేశారు”.1296 భీమునిపట్నం (అప్పుడు బిమ్లిపటం) లోని డచ్ ఫ్యాక్టరీని దోచుకుని తగలబెట్టి, విజయనగరం దగ్గర రాజాను ఓడించారు.1296 తర్వాత ఒక రేవు దగ్గర గోదావరి దాటి “అపారమైన దోపిడీ సొత్తుతో” ఇంటికి వెళ్లారు.1296 గోదావరి, కిస్ట్నా మాన్యువళ్లు అదే దాడి గురించి చెబుతాయి.9798

1763లో జానోజీ భోంస్లే పేష్వాకు వ్యతిరేకంగా నిజాం అలీతో చేరాడు.84 రాక్షసభువన్‌కు ముందు అతను పక్షం మార్చాడు.84 గ్రిబుల్ రెండవ సంపుటం 1780లలో భోంస్లేలను వర్ణిస్తుంది.99 అప్పటికి భోంస్లే రాజా బేరార్‌లో పెద్ద భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.99 మిగతా భాగపు ఆదాయంలో 60 శాతాన్ని నిజాం అధికారులతో పాటు “చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖిగా” అతను వసూలు చేశాడు.99 ఆదిలాబాద్‌లోని రాజురా తాలూకా ఒక గోండు రాజా నుండి భోంస్లేలకు వెళ్లిందనే సంప్రదాయాన్ని Imperial Gazetteer నమోదు చేస్తుంది.100

ఖర్దా వద్ద రెండవ రఘోజీ మరాఠా కుడి పక్షానికి నాయకత్వం వహించాడు.89 ఆ ఒప్పందం అతనికి భూభాగాన్ని, అతని సొంత దావాల బకాయిలను ఇచ్చింది.101 1803 బ్రిటిష్ యుద్ధం తర్వాత నిజాం “సింధియా, నాగపూర్ నుండి జయించిన దక్కన్ భూభాగాలను” పొందాడు.102 ఇది 1804 ఏప్రిల్ 28 నాటి పంపకం ఒప్పందం ద్వారా జరిగింది.102 మొదటి రఘోజీ భోంస్లే చూడండి.

గుర్రంకొండ, పుంగనూరు, మైసూరుతో యుద్ధాలు

పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో రాయలసీమలో మరాఠా ఆధీనంలోని ప్రాంతాలు కడప నవాబులతో, మైసూరుతో జరిగిన యుద్ధాల నుండి వచ్చాయి.103104 1757లో కప్పం వసూలు చేయడానికి పేష్వా అధికారి బల్వంత్ రావు మెండ్లేను కర్ణాటకలో వదిలారు.103 సెప్టెంబర్ 24న కడప దగ్గర జరిగిన యుద్ధంలో అతను కడప నవాబులను, కర్నూలు నవాబులను ఓడించాడు.103104 కడప నవాబు చంపబడ్డాడు. అతని రాజధానిని దోచుకున్నారు.104

“స్పష్టంగా ఈ సందర్భంలోనే గుర్రంకొండను అప్పగించి మరాఠాలను కొనుక్కున్నారు” అని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది.105 పుంగనూరు పాలెగాడు 1757లో నవాబు పక్షాన పోరాడుతూ పడిపోయాడని ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ చెబుతుంది.18 తర్వాత “పుంగనూరుతో సహా అతని సుబాలో సగాన్ని మరాఠాలు తీసుకున్నారు”.18 కడప నవాబు “గుర్రంకొండను అప్పగించి మరాఠా దండయాత్ర వెనక్కి వెళ్లేలా కొనుక్కున్నాడు” అని విల్క్స్ చెబుతాడు.106 బల్వంత్ రావు మెండ్లే, గుర్రంకొండ, పుంగనూరు చూడండి.

మైసూరులో హైదర్ అలీ ఎదుగుదల ఈ స్థలాలను సరిహద్దుగా మార్చింది. 1762లో అతను గుత్తి మురారిరావు నుండి పెనుకొండను, ఇతర కోటలను తీసుకున్నాడు.1073

1767లో పేష్వా మొదటి మాధవరావు సిరాను తీసుకున్నాడు.108106 దాని సేనాని హైదర్ బావమరిది మీర్ సాహెబ్.108106 అతను సిరాను వదులుకుని, దానికి బదులుగా మరాఠాల నుండి “గుర్రంకొండ కోట, జిల్లా” పొందాడు.108106 తర్వాత మీర్ సాహెబ్ హైదర్ దగ్గరికి తిరిగి వెళ్లి గుర్రంకొండను అతనికి ఇచ్చాడు.106109

1771లో మాధవరావు పినతండ్రి త్రింబక్ రావు గుర్రంకొండను లొంగిపోయే వరకు రెండు నెలలు ముట్టడించాడు.110111 1772 జూన్ ఒప్పందం ద్వారా మరాఠాలు షాహ్‌జీ పాత జిల్లాలను, “మధుగిరి, గుర్రంకొండ”లను కూడా ఉంచుకున్నారు.111112

మాధవరావు మరణం తర్వాత హైదర్ కుమారుడు టిప్పు సిరా, మధుగిరి, గుర్రంకొండలను తిరిగి తీసుకున్నాడు.113114 ఇది 1773 సెప్టెంబర్ నుండి 1774 ఫిబ్రవరి మధ్య జరిగింది.113114 ఇరవై సంవత్సరాల పోరాటం తర్వాత పుంగనూరు హైదర్‌కు వెళ్లిందని ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ చెబుతుంది.18

1786లో నిజాం మేనల్లుడు మహబత్ జంగ్ ఆధీనంలోని ఆదోనిని టిప్పు ముట్టడించాడు.115116 ఒక మరాఠా, మొఘల్ సైన్యం దానిని విడిపించింది.116117 కానీ తర్వాత అది దండును ఉపసంహరించుకుంది. టిప్పు కోటను నాశనం చేశాడు.11753 ఈ పేజీ మైసూరుతో యుద్ధాలను క్లుప్తంగా ఉంచుతుంది. మైసూరు తర్వాతి పాలకులకు సొంత పేజీ ఉంటుంది.

ఈ ప్రాంతంలో మరాఠా అధికారం ముగింపు

మరాఠాలు ఒప్పందం ద్వారా రాయలసీమను విడిచారు. 1790 జూలై 4న ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, నిజాం మైత్రి చేసుకున్నారు. పేష్వా దానిలో భాగస్వామి.88 టిప్పు భూములపై దండెత్తి, జయించిన వాటిని సమానంగా పంచుకోవడానికి మిత్రులు అంగీకరించారు.88

1792 శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం నిజాంకు కడప ప్రాంతాన్ని ఇచ్చింది.118119 అనంతపురం జిల్లాలోని తాడిపత్రి, తాడిమర్రి తాలూకాలను కూడా అతనికి ఇచ్చింది.118 బ్రిటిష్ ఫిరంగి దళంతో నిజాం సైన్యం 1791 సెప్టెంబర్ నుండి గుర్రంకొండను ముట్టడించింది. ఒప్పందం కింద కోటను అప్పగించారు.11994

టిప్పు 1799లో చనిపోయాడు.120118 అప్పుడు మైసూరు పంపకం ఒప్పందం ద్వారా నిజాం తన వాటాను పొందాడు.120 “పేష్వాకు ఇవ్వజూపి, అతను తిరస్కరించిన భూభాగాల్లో మూడింట రెండు వంతులను తర్వాత వీటికి జోడించారు” అని ఒప్పందం జోడిస్తుంది.120 1800లో నిజాం ఈ భూములను కంపెనీకి ఇచ్చాడు. అవి దత్త మండలాలు అయ్యాయి.120118

పేష్వా రెండవ బాజీరావును యశ్వంత్ రావు హోల్కర్ పూనా నుండి తరిమాడు.121 1802 బస్సీన్ ఒప్పందం ద్వారా అతను బ్రిటిష్ సబ్సిడియరీ సైన్యాన్ని అంగీకరించాడు.121122 దానిని వ్యతిరేకించిన మరాఠా నాయకులు 1803లో ఓడిపోయారు.12263 సెప్టెంబర్ 23న అస్సాయే యుద్ధం “మరాఠాలను పూర్తిగా అణచివేసి, నిజాం భూభాగాలను సురక్షితం చేసింది” అని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.12263

1817–18లో పేష్వా బ్రిటిష్‌వారిపై తిరగబడి పడగొట్టబడ్డాడు.6463 నిజాం సైన్యం “పిండారీ, మరాఠా యుద్ధాల్లో” సేవ చేసింది.63 1822 డిసెంబర్ 12 నాటి ఒప్పందం ద్వారా నిజాం భూభాగాన్ని పొందాడు.64 “పేష్వాకు తాను చెల్లించాల్సిన కప్పపు బకాయిలన్నింటి నుండి, భవిష్యత్తులో అలాంటి కప్పం కోసం అన్ని డిమాండ్ల నుండి” కూడా అతను విముక్తుడయ్యాడు.64

తంజావూరు మరాఠా ఆస్థానం, తెలుగు సాహిత్యం

తంజావూరు (అప్పుడు టాంజోర్) మరాఠా రాజ్యాన్ని శివాజీ సవతి సోదరుడు వ్యంకోజీ స్థాపించాడు.123 అది తెలుగు దేశం బయట ఉంది, కానీ అక్కడ తెలుగు సాహిత్యం కొనసాగింది.124125 1740లలో తంజావూరు రాజా వ్యంకోజీ మనవడు అని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతాడు.123 1741లో ఒక ఉంపుడుగత్తె ద్వారా తుకోజీకి పుట్టిన కుమారుడు ప్రతాప్ సింగ్‌ను ప్రభుత్వ అధిపతిగా చేశారు.123

చెంచయ్య, భుజంగరావు History of Telugu Literature (తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర, 1928) రాశారు.124 “తంజావూరు ప్రతాపసింహుని (1765) వేశ్య ముద్దుపళని రాధికా సాంత్వనం అనే పేరుతో తెలుగులో ఒక కావ్యం రాసింది” అని అది నమోదు చేస్తుంది.124 అది వాగ్గేయకారుడు త్యాగరాజును “ఆంధ్ర సాహిత్యానికి తంజావూరు ఇచ్చిన గొప్ప కానుక” అని పిలుస్తుంది.125 సాధారణంగా మరాఠా రాజాలను పోషకులుగా అది చర్చించదు.124125

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

  • శివాజీ కర్నూలు సందర్శన సంవత్సరం. సర్కార్, గ్రాంట్ డఫ్, జేధే కాలక్రమం గోల్కొండ, శ్రీశైలం సందర్శనను 1677 ఫిబ్రవరి–మార్చిలో ఉంచుతారు.3289 కర్నూలు మాన్యువల్ దానిని 1674 నాటిదిగా చెబుతుంది.3289
  • సైన్యం ఎక్కడ వేచి ఉంది. సర్కార్ శివాజీ శిబిరాన్ని కర్నూలుకు తూర్పుగా 44 మైళ్ల దూరంలోని ఒక “అనంతపూర్” వద్ద ఉంచుతారు. కర్నూలు మాన్యువల్ చాలా దక్షిణంగా ఉన్న హండే పాలెగాళ్ల స్థానం “హండే అనంతపురం” పేరు చెబుతుంది.33929 సైన్యం కడప మార్గంలో కదిలిందని గ్రాంట్ డఫ్ చెబుతాడు.33929
  • 1743లో పెనుకొండ. నిజాం పెనుకొండను మరాఠాలకు ఇచ్చాడని కడప గెజిటీర్ చెబుతుంది. గ్రాంట్ డఫ్, అనంతపురం గెజిటీర్ దానికి బదులుగా గుత్తి అధిపతిగా గుర్తింపు పొంది, తర్వాత పెనుకొండను పట్టుకున్న మురారిరావు గురించి చెబుతాయి.72733
  • పుంగనూరు, గుర్రంకొండలు మరాఠాలకు పోయిన సంవత్సరం. గ్రిబుల్ (1875), ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ మొదటి సంపుటం 1755 అని ఇస్తాయి. ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ రెండవ సంపుటం 1757 అని ఇస్తుంది. గ్రాంట్ డఫ్, కడప గెజిటీర్ కడప దగ్గరి యుద్ధాన్ని ఉంచే సంవత్సరం అదే.1112618104105
  • షాహ్‌జీ, కోలార్. పుంగనూరు కుటుంబపు జాగీర్లను మరాఠాలు స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని గ్రిబుల్ సుమారు 1612 నాటిదిగా చెబుతాడు. బీజాపూర్ కోలార్‌ను పట్టుకోవడాన్ని ఉత్తర ఆర్కాటు మాన్యువల్ 1639 నాటిదిగా చెబుతుంది.1917
  • 1754 దాడికి నాయకుడు ఎవరు. భీమునిపట్నంలోని డచ్ ఫ్యాక్టరీని 1754లో “రఘోజీ భోంస్లే నాయకత్వంలోని మరాఠాలు” తగలబెట్టారని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ చెబుతుంది. గ్రాంట్ డఫ్ రఘోజీ భోంస్లే మరణాన్ని 1753 మార్చి నాటిదిగా చెబుతాడు.96127
  • ఖర్దా. “కేవలం రెండు వందల మంది” మాత్రమే చనిపోయిన మరాఠా విజయంగా గ్రాంట్ డఫ్ ఆ యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తాడు. నిజాం యుద్ధంలో గెలిచి, వెనక్కి వెళ్లడం ద్వారా యుద్ధాన్ని కోల్పోయాడని గ్రిబుల్ కడప మాన్యువల్ చెబుతుంది.10194

Footnotes

  1. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 102 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  4. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 284 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. W. Francis, Madras District Gazetteers: Bellary (1904), p. 44 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 447, 449 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 164, translating Sabhasad (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 48, translating the Jedhe chronology (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  10. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  11. Gribble, Cuddapah (1875), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  12. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  13. Jadunath Sarkar, Shivaji and his Times (2nd ed., 1920), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 121 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  15. R. P. Patwardhan and H. G. Rawlinson (eds.), Source Book of Maratha History (1928), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  16. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 13, translating the Shiva-Bharat (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. Arthur F. Cox, rev. Harold A. Stuart, Madras District Manuals: North Arcot, Vol. II (1894), p. 407 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. Cox and Stuart, North Arcot, Vol. II (1894), p. 408 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  19. J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah (1875), p. 89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  20. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 329 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  21. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 165, translating Sabhasad (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  22. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 330 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  23. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 331–333 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  24. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 166, translating Sabhasad (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  25. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 334 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  26. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 335 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  27. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 336–337 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 277 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  29. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 278 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  30. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. IV (2nd ed., 1930), pp. 400–401 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  31. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 170, Shivaji’s letter to Vyankoji (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  32. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 337 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  33. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 338 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  34. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 339 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  35. Patwardhan and Rawlinson, Source Book of Maratha History (1928), p. 167, translating Sabhasad (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  36. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 279 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  37. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 341–342 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  38. Gribble, Cuddapah (1875), p. 92 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  39. Gribble, Cuddapah (1875), p. 93 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  40. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 345–346 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  41. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 348 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  42. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), pp. 360–361 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  43. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 283 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  44. Francis, Bellary (1904), p. 216 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  45. Francis, Bellary (1904), p. 217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  46. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 286 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  47. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 358 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  48. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 359 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  49. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 363 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  50. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 293 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  51. Sarkar, Shivaji and his Times (1920), p. 383 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  52. Khafi Khan, in Elliot and Dowson, History of India, Vol. VII (1877), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  53. Francis, Bellary (1904), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  54. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. V (1924), pp. 61–62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  55. Sarkar, History of Aurangzib, Vol. V (1924), p. 68 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  56. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), pp. 445–446 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  57. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 450 and notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  58. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 451 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  59. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), p. 360 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  60. Khafi Khan, in Elliot and Dowson, History of India, Vol. VII (1877), pp. 526–527 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  61. Gribble, History of the Deccan, Vol. I (1896), p. 376 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  62. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  63. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  64. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  65. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 500 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  66. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 501 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  67. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), pp. 502–503 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  68. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  69. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  70. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  71. Chetty, Kurnool District (1886), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  72. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  73. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  74. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 93 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  75. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 47 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  76. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 123 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  77. Gribble and Pendlebury, History of the Deccan, Vol. II (1924), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  78. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 289 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  79. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 124 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  80. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 125 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  81. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 172 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  82. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  83. J. D. B. Gribble and Mary Pendlebury, A History of the Deccan, Vol. II (1924), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  84. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 174 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  85. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 175 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  86. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  87. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  88. C. U. Aitchison, A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Vol. IX (4th ed., 1909), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  89. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  90. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  91. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  92. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  93. Chetty, Kurnool District (1886), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  94. Gribble, Cuddapah (1875), p. 102 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  95. Gribble and Pendlebury, History of the Deccan, Vol. II (1924), p. 81 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  96. Francis, Vizagapatam (1907), p. 226 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  97. Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District (1878), p. 227 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  98. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  99. Gribble and Pendlebury, History of the Deccan, Vol. II (1924), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  100. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 186 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  101. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 117 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  102. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  103. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  104. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  105. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  106. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 11 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  107. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, Vol. I (1810), pp. 445–446 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  108. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  109. Gribble, Cuddapah (1875), p. 96 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  110. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 137 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  111. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 138 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  112. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 217 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  113. Wilks, Historical Sketches, Vol. II (1817), p. 159 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  114. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 268 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  115. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  116. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  117. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  118. Francis, Anantapur (1905), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  119. Gribble, Cuddapah (1875), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  120. Aitchison, Treaties, Vol. IX (1909), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  121. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. III (1826), contents to ch. X and XII, pp. xiii–xiv (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  122. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  123. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. I (1826), p. 566 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  124. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 92 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  125. Chenchiah and Bhujanga Rao, History of Telugu Literature (1928), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  126. Cox and Stuart, North Arcot, Vol. I (1895), p. 177 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  127. Grant Duff, History of the Mahrattas, Vol. II (1826), p. 74 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

శివాజీ

సుమారు క్రీ.శ. 1627–1680

మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు (మరణం 1680), 1674లో రాయ్‌గఢ్‌లో పట్టాభిషిక్తుడు. తెలుగు దేశంలో 1677 నాటి ఆయన కర్ణాటక్ దండయాత్ర కోసం ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన గోల్కొండ అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షాతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. రాజు, ఆయన మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్న హైదరాబాద్‌లో ఆయనకు గొప్ప వైభవంతో స్వాగతం పలికారు. ఆయన శ్రీశైలానికి తీర్థయాత్ర చేసి, కర్నూలు దగ్గర కృష్ణను దాటి, కడప ప్రాంతం గుండా తన సైన్యాన్ని దక్షిణాన జింజీకి పంపాడు. ఇంటికి తిరిగి వెళ్లే దారిలో ఆయన బళ్లారి కోటను తీసుకున్నాడు. 1680లో బీజాపూర్ బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతంపై తన హక్కులను ఆయనకు ఇచ్చింది.

మొదటి మాధవరావు పేష్వా

క్రీ.శ. 1761–1772

1761 నుంచి 1772 నవంబర్‌లో తన మరణం వరకు మరాఠాల పేష్వా (ప్రధాన మంత్రి), బాలాజీ బాజీరావు కొడుకు. యువకుడిగా ఆయన 1763లో గోదావరి మీది రాక్షసభువన్ దగ్గర నిజాం అలీకి వ్యతిరేకంగా తన బాబాయి రఘునాథరావు పక్కన పోరాడాడు. మైసూరు హైదర్ అలీతో యుద్ధాలలో ఆయన 1767లో సిరాను తీసుకున్నాడు. తర్వాత మైసూరు సేనాపతి మీర్ సాహెబ్ మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను పొందాడు. ఆయన బాబాయి త్రయంబకరావు 1771లో ముట్టడి ద్వారా గుర్రంకొండను తీసుకున్నాడు. 1773–74లో టిప్పు దానిని తిరిగి తీసుకునే వరకు 1772 జూన్ ఒప్పందం దానిని మరాఠాల దగ్గరే ఉంచింది.

బల్వంత్ రావు మెండ్లే

క్రీ.శ. 1760 కి ముందు

పీష్వా బాలాజీ బాజీరావు మరాఠా సేనాధిపతి. కప్పం వసూలు చేయడానికి 1757లో ఆయనను కర్ణాటకలో ఉంచారు. 1757 సెప్టెంబర్ 24న ఆయన కడప దగ్గర కడప, కర్నూలు నవాబులను ఓడించాడు. కడప నవాబు చనిపోయాడు. మరాఠాలు గుర్రంకొండ, పుంగనూరులను తీసుకున్నారు. తర్వాత ఆయన కడప ప్రాంతం దాటి తీరానికి దండెత్తాడు. వెంకటగిరి, కాళహస్తి జమీందారుల నుంచి కప్పం తీసుకున్నాడు. నెల్లూరు ఎదుట ఆయనకు డబ్బు ఇచ్చి వెనక్కి పంపారు. 1760 డిసెంబర్‌లో పానిపట్‌లో ఆయన చనిపోయాడు.

మొదటి రఘోజీ భోంస్లే

క్రీ.శ. 1753 కి ముందు

బేరార్, నాగపూర్ మరాఠా నాయకుడు, మరాఠా రాజ్యపు సేనా సాహెబ్ సుభా. 1740లో ఆయన పెద్ద మరాఠా సైన్యాన్ని కర్ణాటకలోకి నడిపించాడు. దక్షిణానికి వెళ్లే దారిలో అది కర్నూలు, కడప నవాబులను ఓడించింది. 1741లో అది ఆర్కాటు నవాబును చంపి తిరుచిరాపల్లిని తీసుకుంది. 1753లో ఇరు పక్షాలూ హక్కు కోరిన భూమిని వదులుకుని నిజాం సలాబత్ జంగ్ ఆయనతో శాంతి చేసుకున్నాడు. గ్రాంట్ డఫ్ ఆయన మరణాన్ని 1753 మార్చి నాటిదిగా చెబుతారు. 1754లో ఉత్తర సర్కారులపై దాడిని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ 'రఘోజీ భోంస్లా నాయకత్వంలోని మరాఠాల'కు ఆపాదిస్తుంది.

రఘునాథరావు (రఘోబా)

రఘోబా అని పిలిచే మరాఠా సేనాపతి, రాజనీతిజ్ఞుడు. ఆయన పేష్వా బాలాజీ బాజీరావు సోదరుడు. 1761 నుంచి తన అన్న కొడుకు మొదటి మాధవరావుకు రాజప్రతినిధి. 1763లో నిజాం అలీ పూనాను దోచుకున్న తర్వాత ఆయన హైదరాబాద్‌పైకి దండెత్తాడు. నగర గోడ ఆయనను బయటే ఆపింది, కానీ ఆయన శివారు ప్రాంతాల నుంచి డబ్బు వసూలు చేశాడు. తర్వాత ఆయన గోదావరి మీది రాక్షసభువన్ వద్ద నిజాం సైన్యాన్ని చెదరగొట్టాడు. 1773–74లో ఆయన కొంత కాలం పేష్వా పదవిలో ఉన్నాడు. అప్పుడు హైదర్ అలీ మరాఠాల నుంచి సిరా, గుర్రంకొండలను తీసుకున్నాడు.

షాహ్‌జీ భోంస్లే

క్రీ.శ. 1664 కి ముందు

కిరాయి సైనికుల మరాఠా సేనాని, శివాజీ తండ్రి. ఆయన అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీలకు, 1636 నుంచి బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలకు సేవ చేశాడు. రణదుల్లా ఖాన్ కింద రెండవ నాయకుడిగా, ఆయన కర్ణాటక్‌ను బీజాపూర్ జయించడంలో పాల్గొన్నాడు. పుంగనూరు తెలుగు పాలెగాళ్ల పూర్వీకుల నుంచి తీసుకున్న బెంగళూరు, కోలార్ చుట్టూ ఉన్న దేశాన్ని ఆయనకు జాగీర్ (భూమి మంజూరు)గా ఇచ్చారు. ఆయన బెంగళూరులో దర్బారు నిర్వహించి, 1664లో చనిపోయాడు. ఆయన కొడుకు వెంకోజీ ఆయన కర్ణాటక్ జాగీర్‌ను వారసత్వంగా పొందాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (25)
  1. Jadunath Sarkar, Shivaji and his Times (2nd ed., revised and enlarged) (opens in a new tab), Longmans, Green and Co., London, 1920, pp. 19, 21, 326–341, 348–353, 358–362, 380–383. [Public domain]
  2. R. P. Patwardhan and H. G. Rawlinson (eds.), Source Book of Maratha History, Vol. I (to the death of Shivaji) (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay (archive.org scan of the reprint by K. P. Bagchi, Calcutta, for the Indian Council of Historical Research), 1928, pp. 12–13, 48, 164–170. Sabhasad's chronicle (Mankar's translation, adapted), the Shiva-Bharat and the Jedhe chronology, in translation. [Public domain]
  3. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. I (opens in a new tab), Longmans, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1826, pp. 121, 263, 271–286, 293, 345–346, 418, 445–451, 500–503, 566. [Public domain]
  4. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. II (opens in a new tab), Longmans, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1826, pp. 1–5, 22, 74, 93, 101–105, 122–125, 165–176, 195, 214, 217, 268. [Public domain]
  5. James Grant Duff, A History of the Mahrattas, Vol. III (opens in a new tab), Longmans, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1826, pp. 12–13, 17, 53, 109–117. [Public domain]
  6. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor, Vol. II (opens in a new tab), Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown, London, 1817, pp. 10–11, 137–138, 151, 159. [Public domain]
  7. Mark Wilks, Historical Sketches of the South of India, in an Attempt to Trace the History of Mysoor, Vol. I (opens in a new tab), Longman, Hurst, Rees and Orme, London, 1810, pp. 445–446. [Public domain]
  8. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. IV: Southern India, 1645-1689 (2nd ed.) (opens in a new tab), M. C. Sarkar and Sons, Calcutta, 1930, pp. 400–401. [Public domain]
  9. Jadunath Sarkar, History of Aurangzib, Vol. V: The Closing Years, 1689-1707 (opens in a new tab), M. C. Sarkar and Sons, Calcutta, 1924, pp. 61–62, 68, 239. [Public domain]
  10. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 22–23. [Public domain]
  11. W. Francis, Madras District Gazetteers: Bellary (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1904, pp. 44–45, 216–217. [Public domain]
  12. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1915, pp. 38, 41–42, 44. [Public domain]
  13. J. D. B. Gribble, A Manual of the District of Cuddapah in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1875, pp. 89–90, 92–93, 95–97, 101–102, plate facing p. 90. [Public domain]
  14. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1886, pp. 29, 31, 37. [Public domain]
  15. Arthur F. Cox (rev. Harold A. Stuart), Madras District Manuals: North Arcot, Vol. II (new edition) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1894, pp. 407–408. [Public domain]
  16. Arthur F. Cox (comp.), revised by Harold A. Stuart, Madras District Manuals: North Arcot, Vol. I (new edition) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1895, pp. 177. [Public domain]
  17. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 31, 226. [Public domain]
  18. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 47, 50. [Public domain]
  19. Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1878, pp. 227. [Public domain]
  20. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (opens in a new tab), Luzac & Co., London, 1896, pp. 360, 376. [Public domain]
  21. J. D. B. Gribble (edited and finished by Mary Pendlebury), A History of the Deccan, Vol. II (opens in a new tab), Luzac & Co., London, 1924, pp. 81–84. [Public domain]
  22. H. M. Elliot and John Dowson (eds.), The History of India as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period, Vol. VII (opens in a new tab), Trübner and Co., London, 1877, pp. 526–527. Khafi Khan, Muntakhabu-l Lubab, in translation. [Public domain]
  23. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 15–17, 186. [Public domain]
  24. C. U. Aitchison (compiler), A Collection of Treaties, Engagements and Sanads relating to India and Neighbouring Countries, Vol. IX: Hyderabad, Mysore and Coorg (4th ed.) (opens in a new tab), Superintendent, Government Printing, India, Calcutta, 1909, pp. 4–7. [Public domain]
  25. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press (Y.M.C.A.), Calcutta / Oxford University Press, London, 1928, pp. 92, 104. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: