ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

తెలుగు దేశంలో ఫ్రెంచి కంపెనీ (Compagnie des Indes). అది 1669 నుండి మచిలీపట్నంలో, 1750కి ముందు నుండి యానాంలో వ్యాపారం చేసింది. డూప్లే, బుస్సీ నిజాములు ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్ సింహాసనం ఎక్కడానికి సహాయం చేశారు. దానికి బదులుగా దక్కన్‌లో బుస్సీ సైన్యం ఖర్చు కోసం కంపెనీకి మచిలీపట్నం, దాని ప్రాంతం (1750), కొండవీడు ప్రాంతం (1751–52), ముస్తఫానగర్ (కొండపల్లి), ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం అనే నాలుగు ఉత్తర సర్కారులు (1753) లభించాయి. బుస్సీ విజయనగరం రాజా, జమీందారుల ద్వారా సర్కారులను పాలించాడు. 1757లో అతను బొబ్బిలిని నాశనం చేసి, ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు. 1758 డిసెంబర్‌లో చందుర్తి (Condore) వద్ద కల్నల్ ఫోర్డ్ విజయం, 1759 ఏప్రిల్‌లో అతను మచిలీపట్నాన్ని దాడి చేసి పట్టుకోవడం తీరంలో ఫ్రెంచి పాలనను ముగించాయి. 1759 మే ఒప్పందం ద్వారా సలాబత్ జంగ్ ఫ్రెంచివారిని దక్కన్ నుండి బయటకు నెట్టాడు. అనేకసార్లు తీసుకుని తిరిగి ఇచ్చిన యానాం 1954 వరకు ఫ్రెంచివారి దగ్గరే ఉంది.

ఒక్క చూపులో

ఫ్రెంచివారు 1669 నాటి గోల్కొండ ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) కింద మచిలీపట్నంలో వ్యాపారం చేశారు. 1750కి ముందే యానాంలో వారికి ఒక ఫ్యాక్టరీ ఉంది. 1750లో డూప్లే సైనికులు మచిలీపట్నం కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ముజఫర్ జంగ్ ఆ పట్టణాన్ని, దాని జిల్లాను కంపెనీకి మంజూరు చేశాడు.^8,9,14,17
సలాబత్ జంగ్ నిజాంపట్నం, కొండవీడు, నరసాపురంలను జోడించాడు. 1753 డిసెంబర్ 4న బుస్సీ సైన్యం జీతాల కోసం అతను ముస్తఫానగర్, ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం అనే నాలుగు సర్కారులను ఇచ్చాడు. మాలెసన్ లెక్క ప్రకారం అది 470 మైళ్ల తీరం.^1,2,19
బుస్సీ 1754లో సర్కారుల శిస్తు నిర్ణయించాడు. శ్రీకాకుళం, రాజమహేంద్రవరంలలో శిస్తును రెట్టింపు చేశాడు. 12,000 మంది సిబ్బందిని ఉంచాలని జమీందారులను కట్టుబడేలా చేశాడు. విజయనగరం రాజాను వారికి అధిపతిగా చేశాడు.^5,6,23
1757 జనవరిలో అతను బొబ్బిలిపై దాడి చేశాడు. దాని రక్షకులు తమ సొంత కుటుంబాలను చంపి, తర్వాత గోడలపై చనిపోయారు. అదే సంవత్సరం తర్వాత అతను మాదాపొలం, బెండమూర్లంక, ఇంజరం, విశాఖపట్నంలలోని ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు.^26,34,35,38
క్లైవ్ పంపిన కల్నల్ ఫోర్డ్ 1758 డిసెంబర్ 9న చందుర్తి (Condore) వద్ద కాన్‌ఫ్లాన్స్ నాయకత్వంలోని ఫ్రెంచివారిని చిత్తుగా ఓడించాడు. 1759 ఏప్రిల్ 7 రాత్రి అతను మచిలీపట్నాన్ని దాడి చేసి పట్టుకున్నాడు. 1759 మే ఒప్పందం ద్వారా సలాబత్ జంగ్ మచిలీపట్నం ప్రాంతాన్ని ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చి, ఫ్రెంచివారిని దక్కన్ నుండి బయటకు నెట్టాడు.^7,44,46,52
గోదావరిపై ఉన్న చిన్న ఫ్యాక్టరీ పట్టణం యానాంను ప్రతి యుద్ధంలో ఇంగ్లీషువారు తీసుకుని, ప్రతి శాంతి ఒప్పందంలో తిరిగి ఇచ్చారు. చివరిసారి 1817లో తిరిగి ఇచ్చారు. 1954 నవంబర్ 1న భారత ప్రభుత్వం ఫ్రెంచి స్థావరాలను స్వాధీనం చేసుకునే వరకు అది ఫ్రెంచివారి దగ్గరే ఉంది.^11,61,63,65

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

జాబితాగా చూపించు

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

తెలంగాణ: బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687)
కోస్తా ఆంధ్ర: కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1524–1687)
రాయలసీమ: బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1686) · కుతుబ్ షాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1579–1687) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1677–1687) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724)

మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన క్రీ.శ. 1687–1948

తెలంగాణ: మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1948)
కోస్తా ఆంధ్ర: ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1817–1954) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 1687–1724) · అసఫ్ జాహీలు (క్రీ.శ. 1724–1753) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1759–1858)
రాయలసీమ: కర్నూలు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1690–1839) · ఆర్కాటు నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801) · కడప నవాబులు (సుమారు క్రీ.శ. 1714–1779) · ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (క్రీ.శ. 1792–1858) · మొఘల్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1686–1724) · గుత్తి మురారిరావు ఘోర్పడే (సుమారు క్రీ.శ. 1741–1776) · బనగానపల్లె సంస్థానం (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1948) · అసఫ్ జాహీలు (సుమారు క్రీ.శ. 1724–1800) · మరాఠాలు (సుమారు క్రీ.శ. 1743–1774) · మైసూరు (హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్) (సుమారు క్రీ.శ. 1762–1799)

రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు సుల్తానత్‌లు వలస పాలనలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో ఈ పేజీ

పాలనాకాలాలు

ప్రతి పట్టీ ఒక రాజు పాలనాకాలం; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. c. = సుమారు తేదీ.

జోసెఫ్ ఫ్రాంస్వా డూప్లేక్రీ.శ. 1750–1754 · 4 సం.
చార్లెస్ డి బుస్సీక్రీ.శ. 1754–1758 · 4 సం.
మార్కి డి కాన్‌ఫ్లాన్స్క్రీ.శ. 1758–1759 · 1 సం.

పాలనాకాలం

ఓర్మ్, మాలెసన్, కృష్ణా, గోదావరి జిల్లా మాన్యువల్స్ ప్రకారం, తెలుగు దేశంలోని ఫ్రెంచి భూభాగాలను నిజంగా నిర్వహించినవారు. 1750–53 నాటి దానాలు 1742 నుంచి 1754 ఆగస్టులో గొడేహూ వచ్చే వరకు పాండిచ్చేరి గవర్నరుగా ఉన్న డూప్లే ద్వారా కంపెనీకి లభించాయి. నిజాం దర్బారులో ఫ్రెంచి సైన్యానికి నాయకుడైన బుస్సీ 1753లో సర్కారులను సంపాదించి, 1754 జూలై నుంచి స్వయంగా వాటి ఏర్పాట్లు చేశాడు; మచిలీపట్నంలోని ఫ్రెంచి అధికారి మొరాసిన్ అతని ఆజ్ఞతో వాటిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 1758లో సర్కారులలో బుస్సీ తర్వాత వచ్చిన కాన్‌ఫ్లాన్స్ చందుర్తి (కాండోర్) వద్ద ఓడిపోయి, 1759 ఏప్రిల్ 7–8 రాత్రి మచిలీపట్నాన్ని అప్పగించాడు.

కాలం: క్రీ.శ. 1750–1759
ఇతర పేర్లు: Compagnie des Indes, French Company, Compagnie française des Indes orientales, The French in the Northern Circars
రాజధానులు: మచిలీపట్నం, రాజమహేంద్రవరం
మొదటి పాలకుడు: జోసెఫ్ ఫ్రాంస్వా డూప్లే (క్రీ.శ. 1750–1754)
చివరి పాలకుడు: మార్కి డి కాన్‌ఫ్లాన్స్ (క్రీ.శ. 1758–1759)
పాలకులు: 3
పాలించిన ప్రాంతాలు: కోస్తా ఆంధ్ర క్రీ.శ. 1750–1759, సుమారు క్రీ.శ. 1765–1793, క్రీ.శ. 1817–1954
యుగం: మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన
అంశాలు: పాలన, పరిపాలన, వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ, కోటలు, యుద్ధాలు

ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, అంటే Compagnie des Indes (కొంపానీ దెజ్ ఇంద్), తెలుగు తీరంలో వ్యాపారం చేసిన మూడు యూరోపియన్ కంపెనీల్లో చివరిది. దానిలో కొంత భాగాన్ని పాలించిన మొదటిది కూడా అదే. 1750 నుండి 1759 వరకు తొమ్మిది సంవత్సరాలు అది మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం) ను, తర్వాత కృష్ణా నుండి శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) వరకు తీర ప్రాంతమంతటినీ పట్టుకుంది.¹²

తమను సింహాసనంపై నిలిపిన ఫ్రెంచి సైనికుల ఖర్చు చెల్లించడానికి హైదరాబాద్ నిజాములు ఈ భూమిని మంజూరు చేశారు.¹² ఈ పేజీ తెలుగు జిల్లాల్లో ఫ్రెంచివారిని అనుసరిస్తుంది. కర్ణాటకలో వారి యుద్ధాలు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులు, అసఫ్ జాహీలు పేజీలకు చెందుతాయి. ఇంగ్లీషువారి కథ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పేజీలో, డచ్‌వారి కథ డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పేజీలో ఉంది.

ఆధారాలు

అత్యంత పూర్తి కథనం రాబర్ట్ ఓర్మ్ History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan (హిందూస్థాన్‌లో బ్రిటిష్ జాతి సైనిక వ్యవహారాల చరిత్ర; మొదట 1763–78లో ప్రచురించబడింది). ఇక్కడ దాని 1861 మద్రాసు పునర్ముద్రణను వాడాం.³ ఓర్మ్ దగ్గర కంపెనీ రికార్డులు, సేవ చేసిన అధికారుల నివేదికలు ఉన్నాయి.³ జి. బి. మాలెసన్ History of the French in India (భారతదేశంలో ఫ్రెంచివారి చరిత్ర, 1868) ఫ్రెంచి వైపు నుండి కథ చెబుతుంది.²

కిస్ట్నా (మెకంజీ, 1883), గోదావరి (మోరిస్, 1878; హెమింగ్‌వే, 1907) జిల్లా మాన్యువళ్లు, విశాఖపట్నం గెజిటీర్ (ఫ్రాన్సిస్, 1907) వీటిని అనుసరించి స్థానిక రికార్డులను జోడిస్తాయి.⁴⁵⁶ బుస్సీ శిస్తు విధానం కోసం అవి జేమ్స్ గ్రాంట్ Political Survey of the Northern Circars (ఉత్తర సర్కారుల రాజకీయ సర్వే) ను ఉదహరిస్తాయి.⁴⁵⁶ గ్రాంట్ 1784లో కంపెనీ కోసం దానిని రాశాడు. అది ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ అనుబంధాల్లో ముద్రించబడింది.⁶ ఒప్పందాలు సి. యు. ఎచిసన్ Collection of Treaties (ఒప్పందాల సంకలనం, సంపుటం VIII, 1892) లో ఉన్నాయి.⁷

మచిలీపట్నం, యానాంలలో ఫ్యాక్టరీలు

ఫ్రెంచివారు మచిలీపట్నంలో ఎలా ప్రారంభించారో హెన్రీ మోరిస్ గోదావరి మాన్యువల్ చెబుతుంది.⁸ 1669లో “ఫ్రెంచివారి సేవలో ఉన్న ఒక పర్షియన్” మార్కారా గోల్కొండ రాజు నుండి ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) పొందాడు.⁸ అది ఫ్రెంచి కంపెనీని “దిగుమతులపై గానీ ఎగుమతులపై గానీ సుంకం చెల్లించకుండా” వ్యాపారం చేయడానికి అనుమతించింది.⁸ మచిలీపట్నంలో ఒక ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం) ఏర్పాటు చేయడానికి అనుమతి కూడా ఇచ్చింది.⁸ 1693లో “ఒక చిన్న చతురస్ర స్థలం కట్టారు, దానికి ఫ్రాన్స్‌పేట అని పేరు వచ్చింది”.⁸

ఇంజరంలోని ఇంగ్లీషు స్థావరానికి దగ్గరగా గోదావరిపై ఉన్న యానాంలో కూడా ఫ్రెంచివారికి ఒక ఫ్యాక్టరీ ఉంది.⁸⁹¹⁰¹¹ అది “స్పష్టంగా పెద్దదైన, ముఖ్యమైన పట్టణంలోని వారి చీఫ్‌కు లోబడి ఉంది” అని మోరిస్ భావించాడు.⁸⁹ 1706లో తీరాన్ని వరద ముంచెత్తినప్పుడు యానాం లేదు.⁸⁹ ఫ్యాక్టరీ “1750కి కొంతకాలం ముందు అక్కడ స్థాపించబడింది” అని మోరిస్ చెబుతాడు.⁹ హెమింగ్‌వే గెజిటీర్ “సుమారు 1750” అని చెబుతుంది.¹⁰¹¹ యానాం, మచిలీపట్నం చూడండి.

1750–1753 మంజూర్లు

1748 తర్వాత నిజాం సింహాసనం కోసం జరిగిన యుద్ధంలో ఫ్రెంచివారు ముజఫర్ జంగ్ వెనుక, ఇంగ్లీషువారు అతని మేనమామ నాసిర్ జంగ్ వెనుక నిలిచారు. 1750లో మచిలీపట్నం, యానాంలలోని ఫ్రెంచి ఫ్యాక్టరీలను స్వాధీనం చేసుకోవాలని నాసిర్ జంగ్ ఆదేశించాడు.¹²¹³ అతని అధికారులు “సాధ్యమైనంత మృదువుగా” ఆ పని చేశారని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.¹³ వారు సరుకులను దోచుకోకుండా వాటికి ముద్ర వేశారు.¹²¹³

పాండిచ్చేరిలో గవర్నర్‌గా ఉన్న జోసెఫ్ డూప్లే సముద్ర మార్గంలో 200 మంది యూరోపియన్లను, 20 మంది ఈస్ట్ ఇండియన్లను (యూరోపియన్-భారతీయ మిశ్రమ సంతతివారు), 200 మంది సిపాయిలను పంపి జవాబిచ్చాడు.¹⁴¹⁵ వారు 1750 జూలై 9–10 రాత్రి బయలుదేరి 12న మచిలీపట్నంలో దిగారు.¹⁴¹⁵ ముజఫర్ జంగ్ నుండి డూప్లే దగ్గర అప్పటికే ఉన్న ఆ స్థలపు మంజూరు కింద వారు ఎలాంటి ప్రతిఘటన లేకుండా కోటను తీసుకున్నారు.¹⁴¹⁵

1750 డిసెంబర్‌లో నాసిర్ జంగ్ చంపబడ్డాడు.¹⁶¹⁷ అప్పుడు ముజఫర్ జంగ్ “మచిలీపట్నం, దివి ద్వీపంపై తన పూర్వ మంజూరును నిర్ధారించాడు”.¹⁶ పాండిచ్చేరిలో ముద్రించిన నాణేలు తన భూముల్లో చలామణి కావాలని అతను ఆదేశించాడు.¹⁶ అతను ఫ్రెంచివారికి “మచిలీపట్నం పట్టణాన్ని, జిల్లాను” అప్పగించాడని ఎచిసన్ ఒప్పందాల లోని అధికారిక కథనం చెబుతుంది.¹⁷

ముజఫర్ జంగ్ మరణం తర్వాత 1751లో బుస్సీ సలాబత్ జంగ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు.¹⁸¹⁹ సలాబత్ జంగ్ ఈ మంజూర్లను నిర్ధారించాడు.¹⁸¹⁹ అతను “నిజాంపట్నం, కొండవీడు (Condavir), అలెమనవ, నరసాపురం గ్రామాలకు చెందిన భూములను” జోడించాడని మాలెసన్ చెబుతాడు.¹⁸¹⁹ “తన సోదరుడు నాసిర్ జంగ్ నాశనం చేసిన యానాంలోని అన్ని ఫ్యాక్టరీలను మళ్లీ కట్టాలని” కూడా అతను ఆదేశించాడు.¹⁸¹⁹ శ్రీకాకుళం జిల్లాలో డూప్లేకు ఒక భూభాగాన్ని కూడా ఇచ్చాడు.¹⁸¹⁹

“మచిలీపట్నం భూభాగానికి ఆనుకుని ఉన్న కొండవీడు ప్రాంతం” మంజూరును కిస్ట్నా మాన్యువల్ 1752 నవంబర్ నాటిదిగా చెబుతుంది.²⁰ తర్వాత నిజాం మంత్రులు ఫ్రెంచి దళానికి జీతాలు ఆపేశారు.¹² బుస్సీ ఔరంగాబాద్‌పైకి నడిచి నాలుగు సర్కారులను (జిల్లాలు) పొందాడు.¹² మాలెసన్ ఆ ఒప్పందాన్ని 1753 డిసెంబర్ 4 నాటిదిగా చెబుతాడు.² “ముస్తఫానగర్, ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం” ప్రాంతాలను “దక్కన్‌లో ఒక నిర్ణీత బలం ఉంచినంత కాలం వారి సైన్యం పోషణ కోసం” అప్పగించారు.¹²

అప్పుడు ఫ్రెంచివారు “చిల్కా సరస్సు నుండి మోటుపల్లి వరకు 470 మైళ్ల సముద్ర తీరాన్ని” పట్టుకున్నారని మాలెసన్ లెక్కించాడు.² వారి స్థలాల్లో గంజాం, శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం), కోరంగి (అప్పుడు కోరింగ), యానాం, మచిలీపట్నం, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్), నిజాంపట్నం ఉన్నాయి.² ఈ భూముల నుండి ఏటా సుమారు £400,000 వచ్చేది.² కిస్ట్నా మాన్యువల్ నాలుగు ప్రాంతాలను, మచిలీపట్నాన్ని “ఆరు వందల మైళ్ల సముద్ర తీరం, భారతదేశంలో ఇప్పటి వరకు ఏ యూరోపియన్ శక్తి దగ్గరా లేనంత పెద్ద భూభాగం” అని పిలుస్తుంది.¹ కొండవీడు, కొండపల్లి, ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం చూడండి.

స్వాధీనం, 1754

మంజూరు కంటే స్వాధీనం కష్టమైంది. మచిలీపట్నంలోని ఫ్రెంచి అధికారి మొరాసిన్‌ను స్వాధీనం చేసుకోమని ఆదేశించారు.⁵²¹ కానీ శ్రీకాకుళం గవర్నర్ జాఫర్ అలీ తన బాధ్యతను వదులుకోవడానికి నిరాకరించాడు.⁵²¹ అతను “కౌలుదారు నాయకుల్లో అత్యంత శక్తిమంతుడు” అయిన విజయనగరం రాజాను తన వైపు లాగాడు.⁵²¹

రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం సర్కారులను “వాటి విలువ కంటే చాలా తక్కువ రేటుకు” కౌలుకు ఇచ్చి మొరాసిన్ రాజాను తన వైపు తిప్పుకున్నాడు.⁵²¹ అప్పుడు జాఫర్ అలీ నాగపూర్ మరాఠాలను పిలిచాడు.⁵²¹ వారు తూర్పు కనుమలను దాటి “రెండు సర్కారులనూ ఒక చివర నుండి మరో చివర వరకు నాశనం చేశారు”.⁵²¹ వారు భీమునిపట్నం (అప్పుడు బిమ్లిపటం) లోని డచ్ ఫ్యాక్టరీని తగలబెట్టి, “అపారమైన దోపిడీ సొత్తుతో” ఏలూరు మీదుగా ఇంటికి వెళ్లారు.⁵²¹

1754 జూలైలో బుస్సీ స్వయంగా మచిలీపట్నానికి, రాజమహేంద్రవరానికి వచ్చాడు.²²²¹ అతను “వాటి పరిపాలన వివరాలు నిర్ణయిస్తూ” డిసెంబర్ వరకు ఉన్నాడని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.²² అతను ఇబ్రహీం ఖాన్ అనే వ్యక్తిని శ్రీకాకుళం ఫౌజ్‌దారుగా (సైనిక గవర్నర్) నియమించాడని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ చెబుతుంది.²¹ విజయనగరం చూడండి.

బుస్సీ పాలన

ముప్పై సంవత్సరాల తర్వాత కంపెనీ కోసం రాస్తూ జేమ్స్ గ్రాంట్ బుస్సీ శిస్తు ఏర్పాటును ప్రశంసించాడు.⁶⁴ జమీందారులను (భూస్వాములు) “ఎప్పటిలాగే వారి పదవుల నుండి తొలగించారు, కానీ సాధారణంగా ఫ్రెంచి సనద్‌ల కింద వారి రుసుములు, సవరములు, లేదా షరతులతో కూడిన వంశపారంపర్య హక్కులు అనుభవించడానికి అనుమతించారు” అని అతను చెప్పాడు.⁶⁴

“ఈ అనేక ఆస్తులను ఒకే అధిపతి కింద కలపడం లేదా విలీనం చేయడం” గురించి కూడా గ్రాంట్ రాశాడు.⁶⁴ ఆ పనికి విజయనగరం విజయరామ రాజు “అధిపతి హోదాలో వ్యవహరించడానికి అత్యంత ఉపయోగకరమైన, ఆమోదయోగ్యమైన వ్యక్తిగా తనను తాను నిరూపించుకున్నాడు”.⁶⁴ ఆ సమయంలో అతని దగ్గర విజయనగరం చుట్టూ నాలుగు పరగణాలు (ఉప జిల్లాలు) మాత్రమే ఉన్నాయి.⁶⁴

ఒక సర్వే, “లేదా దేశమంతటి స్థూల వసూళ్ల వివరమైన లెక్క” అయిన హస్తబూద్ తయారు చేశారు.²³ అది బుస్సీకి “అతని ముస్లిం పూర్వీకులకు పూర్తిగా అందని వనరుల జ్ఞానాన్ని” ఇచ్చింది.²³ కానీ మితం అవసరం. అందువల్ల “జమాబందీ లేదా వార్షిక శిస్తు శ్రీకాకుళం, రాజమహేంద్రవరంలలో మాత్రమే రెట్టింపు చేశారు”.²³

శాంతి కాపాడాలని, వసూలు ఖర్చు భరించాలని జమీందారులను కట్టుబడేలా చేశారు.²³⁵ వారు “పన్నెండు వేల మంది కాల్బలంతో ఒక సిబ్బంది దళాన్ని లేదా మిలీషియాను నిలిపి ఉంచాలి”.²³⁵ బుస్సీ తన ప్రణాళికను పూర్తి చేసి ఉంటే జమీందారులకు “ఒక గొప్ప కుటుంబ జీవనోపాధి మించి ఏమీ” మిగిలేది కాదని గ్రాంట్ నమ్మాడు.²³ బుస్సీ ఆదాయంలో అనుచిత వాటాను తన కోసం తీసుకోలేదని అదే భాగం చెబుతున్నట్లు కిస్ట్నా మాన్యువల్ చదివింది.²⁴

1754 సంధి సమయంలో ఫ్రెంచి ఆదాయాలను Gazetteer of Southern India (దక్షిణ భారత గెజిటీర్, 1855) ఇలా ఇస్తుంది:²⁵

దివి, నిజాంపట్నం, దేవికోట, కొండవీడులతో సహా మచిలీపట్నం నుండి 14,41,000 రూపాయలు²⁵
ఏలూరు, ముస్తఫానగర్, రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం నుండి 31,00,000 రూపాయలు²⁵

సర్కారుల్లో బుస్సీ కేంద్రం రాజమహేంద్రవరం.³²⁶²⁷²⁸ ఓర్మ్ 1756 డిసెంబర్‌లో అతని సైన్యాన్ని అక్కడికి తెస్తాడు.³²⁶²⁷²⁸ 1757లో బుస్సీ అక్కడ యూరోపియన్ దండును ఉంచి, విశాఖపట్నం తీసుకున్న తర్వాత అక్కడికి తిరిగి వచ్చినట్లు ఓర్మ్ చెబుతాడు.³²⁶²⁷²⁸ ఓర్మ్ దానిని “ప్రాంత రాజధాని” అని పిలుస్తాడు.³²⁶²⁷²⁸

బొబ్బిలి, 1757

1756లో నిజాం మంత్రి బుస్సీని తొలగించాడు.²⁹²¹ మచిలీపట్నం నుండి కొత్త సైనికులు వచ్చే వరకు బుస్సీ హైదరాబాద్‌లోని చార్‌మహల్ తోటల్లో కొన్ని వారాలు నిలదొక్కుకున్నాడు.²⁹²¹ సంవత్సరం చివర్లో తన అధికారాన్ని పునరుద్ధరించడానికి అతను సర్కారుల్లోకి నడిచాడు.²⁹²¹ అతని సైన్యం డిసెంబర్ 10న రాజమహేంద్రవరం చేరిందని ఓర్మ్ చెబుతాడు.³ కిస్ట్నా మాన్యువల్ 1756 డిసెంబర్ 19 అని చెబుతుంది.³⁰

విజయనగరం రాజా 10,000 మందితో అతనిని కలిసి, అతనిని తన ప్రత్యర్థి “బొబ్బిలి రంగారావు” మీదకు తిప్పాడు.³³¹³² ఓర్మ్ రంగారావును పాత పాలెగాళ్లలో (కొండ ప్రాంత నాయకులు) “హోదాలో మొదటివాడు” అని పిలుస్తాడు.³³¹³² బొబ్బిలికి బదులుగా బుస్సీ రంగారావుకు వేరే భూములు ఇవ్వజూపాడు. ఆ ప్రతిపాదనను అవమానంగా తీసుకున్నారు.³³¹³² తర్వాత బొబ్బిలి అడవుల గుండా వెళ్తున్న ఒక దళంపై దాడి జరిగింది. అందులో 30 మంది సిపాయిలు చనిపోయారు.³³¹³² దీని తర్వాత బుస్సీ “దేశమంతటినీ లొంగదీయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు”.³³¹³²

బుస్సీ దగ్గర 750 మంది యూరోపియన్లు, నాలుగు ఫిరంగులు, రాజా సైనికులు 11,000 మంది ఉన్నారు.³³³⁴ వారితో అతను ఐదు మైళ్ల కోట కట్టిన అడవిని ఛేదించుకుంటూ మట్టి కోట వరకు వెళ్లాడు.³³³⁴ 1757 జనవరి 24 తెల్లవారుజామున అతను దాడి చేశాడు.³³³⁴

మధ్యాహ్నం రెండు గంటల వరకు “ఒక్కరు కూడా ప్రాకారాన్ని చేరలేదు”.³⁴³⁵ అప్పుడు రంగారావు తన సొంత మనుషుల చేత కోటలోని స్త్రీలను, పిల్లలను చంపించాడు.³⁴³⁵ ఆ మనుషులు “రోషంతో ఊగిపోతున్నవారిలా, గోడలపై తాము చనిపోవడానికి తిరిగి వచ్చారు”.³⁴³⁵ రంగారావును కాల్చి చంపారు. రక్షకుల్లో ఎవరూ ప్రాణభిక్ష (ప్రాణాలు కాపాడతామనే ప్రతిపాదన) అంగీకరించలేదు.³⁴³⁵

ఒక గురువు రంగారావు చిన్న కుమారుని బయటకు తెచ్చాడు.³⁶ అతని తండ్రికి ఇవ్వజూపిన భూములకు బుస్సీ ఆ బాలుని ప్రభువుగా చేశాడు.³⁶ మూడు రాత్రుల తర్వాత రంగారావు సైనికులు ఇద్దరు విజయనగరం రాజా గుడారంలోకి చొరబడి అతనిని పొడిచి చంపారు.³⁶ బొబ్బిలి, గోపాలకృష్ణ రంగారావు చూడండి.

ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీల స్వాధీనం, 1757

ఉత్తర కొండల్లో కప్పం వసూలు చేసిన తర్వాత బుస్సీ ఇంగ్లీషువారి వైపు తిరిగాడు. క్లైవ్ చందర్‌నగర్‌ను తీసుకున్నాడని వార్త వచ్చింది.³⁷²⁶ అప్పుడు బుస్సీ “మాదాపొలం, బెండమూర్లంక, ఇంజరం” ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలపైకి రాజమహేంద్రవరం, మచిలీపట్నం నుండి సైనికులను పంపాడు.³⁷²⁶ ఈ ఫ్యాక్టరీలు “ఇంగ్లండ్‌లోని కంపెనీ మార్కెట్ కోసం ఏటా 700 మూటలు అందించేవి” అని ఓర్మ్ చెబుతాడు.³⁷²⁶ ఇంజరంలో మాత్రమే సైనికులు ఉన్నారు, ఇరవై మంది.³⁷²⁶ మూడూ “మొదటి కోరికకే”, అంటే మొదటి డిమాండ్‌కే, లొంగిపోయాయి.³⁷²⁶

బుస్సీ స్వయంగా విశాఖపట్నాన్ని తీసుకున్నాడు.²⁶³⁸³⁹ అతని ముందు దళాలు 1757 జూన్ 24న అక్కడ కనిపించాయి.²⁶³⁸³⁹ ఆ రాత్రి పదకొండు గంటలకు లొంగుబాటుపై సంతకం చేశారు. ఇంగ్లీషువారు యుద్ధ ఖైదీలయ్యారు.²⁶³⁸³⁹ అదే సమయంలో నీలపల్లిలోని ఫ్యాక్టరీని కూడా తీసుకున్నారని గోదావరి గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.⁴⁰ విశాఖపట్నం చూడండి.

చందుర్తి, మచిలీపట్నం, 1758–1759

1758 జనవరిలో బుస్సీ హైదరాబాద్‌కు తిరిగి వెళ్లాడు.²⁹ జూలైలో పాండిచ్చేరి కొత్త గవర్నర్ లాలీ మద్రాసు ముట్టడి కోసం వదులుకోగలిగిన ప్రతి మనిషితో అతనిని దక్షిణానికి పిలిచాడు.²⁹

విజయనగరం కొత్త రాజా ఆనంద రాజు “తన పూర్వీకుని మరణంపై” బుస్సీ చేసిన “ఏర్పాట్లపై అసంతృప్తిగా” ఉన్నాడు.⁴¹³⁹ అతను ఫ్రెంచివారి నుండి విశాఖపట్నాన్ని తీసుకుని, సహాయం కోసం ఇంగ్లీషువారికి లేఖలు రాశాడు.⁴¹³⁹ అతని లేఖలు 1758 జూలై 4న కలకత్తా చేరాయి.⁴¹³⁹

తన కౌన్సిల్‌కు వ్యతిరేకంగా క్లైవ్ కల్నల్ ఫ్రాన్సిస్ ఫోర్డ్‌ను సముద్ర మార్గంలో పంపాడు.⁴²²⁹ ఫోర్డ్ దగ్గర “ఫిరంగిదళంతో సహా 500 మంది యూరోపియన్లు, 2000 మంది సిపాయిలు, 100 మంది లస్కర్లు (కూలీలు/నావికులు)” ఉన్నారు.⁴²²⁹ అతను 1758 అక్టోబర్ 20న విశాఖపట్నం చేరి రాజాతో కలిశాడు.⁴³

ఫ్రెంచివారికి బుస్సీ వారసుడు మార్కీ డి కాన్‌ఫ్లాన్స్ నాయకత్వం వహించాడు.⁴⁴⁴⁵ వారి దగ్గర 500 మంది యూరోపియన్లు, 500 మంది అశ్వికులు, 6,000 మంది సిపాయిలు, “దేశపు సైనికులు పెద్ద సంఖ్యలో” ఉన్నారు.⁴⁴⁴⁵ వారు పిఠాపురం దగ్గరి గొల్లప్రోలు వద్ద శిబిరం వేశారు.⁴⁴⁴⁵ ఓర్మ్ చెప్పినట్లు, డిసెంబర్ 9న ఫోర్డ్ తెల్లవారకముందే “కండోర్” (Condore) గ్రామానికి నడిచాడు.⁴⁴⁴⁵ అతనిని అడ్డుకోవడానికి ఫ్రెంచివారు మైదానం దాటి, దానికి ఒక మైలు అవతల అతని వరుసను ఎదుర్కొన్నారు.⁴⁴⁴⁵

ఫ్రెంచివారు చిత్తుగా ఓడిపోయారు.⁴⁶²⁸ వారు 30 ఫిరంగులు, ఏడు మోర్టార్లు, తమ గుడారాలు, మందుగుండు కోల్పోయారు.⁴⁶²⁸ ఫోర్డ్ యూరోపియన్ బెటాలియన్‌లో 16 మంది చనిపోయారు.⁴⁶²⁸ ఓర్మ్ ఇలా రాస్తాడు: “ఇంతకంటే పూర్తి విజయం ఉండదు.”⁴⁶²⁸ కాన్‌ఫ్లాన్స్ ఆ రాత్రి నలభై మైళ్లు గుర్రంపై దౌడు తీసి రాజమహేంద్రవరం చేరాడు.⁴⁶²⁸ ఫోర్డ్ సిపాయిలు 10న పట్టణాన్ని, కోటను తీసుకున్నారు.⁴⁶²⁸

గోదావరి గెజిటీర్ ఓర్మ్ చెప్పిన Condoreను “పిఠాపురానికి ఉత్తర-తూర్పుగా ఏడు మైళ్ల దూరంలో” ఉన్న చందుర్తిగా గుర్తిస్తుంది.⁴⁷⁴⁸ అక్కడ సంప్రదాయం ఇంకా యుద్ధభూమిని గుర్తుంచుకుంది.⁴⁷⁴⁸ చందుర్తి చూడండి.

కాన్‌ఫ్లాన్స్ మచిలీపట్నానికి వెనక్కి వెళ్లి, తనను రక్షించడానికి రమ్మని సలాబత్ జంగ్‌ను కోరాడు.⁴⁹⁵⁰ ఫోర్డ్ 1759 మార్చి 6న పట్టణం ముందు కనిపించాడు.⁵⁰⁵¹ ఒక నెల ముట్టడి తర్వాత అతని మందుగుండు దాదాపు అయిపోయింది.⁵⁰⁵¹ నిజాం సైన్యం విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) నుండి వస్తోంది. కాబట్టి ఫోర్డ్ పట్టణంపై దాడి చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.⁵⁰⁵¹

కంపెనీ స్వాధీనాలపై ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టికలు ఓర్మ్‌ను అనుసరిస్తూ ఆ స్వాధీనాన్ని 1759 ఏప్రిల్ 7 నాటిదిగా చెబుతాయి.⁵² కిస్ట్నా మాన్యువల్‌లోని మడతపెట్టిన పటం దాడిని “1759 ఏప్రిల్ 7 రాత్రి” అని చూపిస్తుంది.⁵³ ఓర్మ్ ఖైదీలను 500 మంది యూరోపియన్లు, 2,537 మంది “కాఫ్రీలు, టోపాసులు, లేదా సిపాయిలు” అని లెక్కిస్తాడు. వారు దాడి చేసినవారి కంటే ఎక్కువ.⁵⁴ ఇంగ్లీషువారు 120 ఫిరంగులను కూడా తీసుకున్నారు. దాడి చేసినవారిలో 22 మంది యూరోపియన్లు చనిపోయారు.⁵⁴

భారతదేశం కోసం ఫ్రెంచి, ఇంగ్లీషు పోటీలో “1759 ఏప్రిల్‌లోని ఆ అర్ధరాత్రి పోరాటాన్ని” కిస్ట్నా మాన్యువల్ మలుపుగా పిలిచింది.⁵⁵⁴

1759 ఒప్పందం

హైదరాబాద్‌లోని తన సోదరుడు నిజాం అలీకి భయపడి సలాబత్ జంగ్ రాజీకి వచ్చాడు. ఎచిసన్ సంకలనంలో ఆ ఒప్పందం “కల్నల్ ఫోర్డ్ నవాబ్ సలాబత్ జంగ్‌కు చేసిన విన్నపాలు, వాటికి అతని అంగీకారం” అనే పేరుతో ఉంది.⁷ అది ఇంగ్లీషువారికి “ఎనిమిది జిల్లాలతో సహా మచిలీపట్నం సర్కారు మొత్తాన్ని, నిజాంపట్నం సర్కారును, కొండవీర్, వాకల్‌మనూర్ జిల్లాలను” మంజూరు చేసింది.⁷

ఈ భూములను “ఈనాంగా (లేదా ఉచిత కానుకగా)” ఇచ్చారు.⁷ సనద్‌లు (మంజూరు పత్రాలు) “ఫ్రెంచివారికి ఇచ్చిన విధంగానే” ఇవ్వాలి.⁷ నవాబు పదిహేను రోజుల్లో ఫ్రెంచి సైనికులను దక్కన్ నుండి, “కిస్ట్నా (కృష్ణా) నది అవతలికి” పంపాలి.⁷ “భవిష్యత్తులో ఈ దేశంలో వారికి స్థావరం ఉండటానికి అతను అనుమతించడు.”⁷

ఓర్మ్ అదే నిబంధనను ఫ్రెంచివారు “15 రోజుల్లో కృష్ణా దాటాలి” అని సంగ్రహిస్తాడు.⁵⁶ మిగతా సర్కారులు “దక్కన్ సుబేదారు రాజ్యాలకు మళ్లీ తిరిగి వెళ్లాయి”.⁵⁰ ఇంగ్లీషువారి కథ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పేజీలో కొనసాగుతుంది.

ఫ్రెంచివారు వెంటనే వదిలిపెట్టలేదు. మొరాసిన్‌ను సహాయ దళాలతో పంపారు. అవి చాలా ఆలస్యంగా వచ్చాయి.⁵⁰⁵⁷⁵⁸ అతను 1759 నవంబర్‌లో కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) లో దిగి, విజయనగరం రాజా దాయాది జగపతి రాజును తిరుగుబాటుకు లేపడానికి ప్రయత్నించాడు.⁵⁰⁵⁷⁵⁸ డిసెంబర్‌లో రెండవ చిన్న దళం అక్కడ దిగింది.⁵⁰⁵⁷⁵⁸ దానిని జగన్నాథపురంలోని డచ్ కోటలోకి తరిమి లొంగిపోయేలా చేశారు.⁵⁰⁵⁷⁵⁸ హెమింగ్‌వే ఇలా రాస్తారు: “అప్పటి నుండి ఏ ఫ్రెంచి సైన్యమూ జిల్లాలో అడుగు పెట్టలేదు.”⁵⁰⁵⁷⁵⁸ కాకినాడ చూడండి.

నాణేలు

డ్యూమా “మహా మొఘల్ నుండి పాండిచ్చేరిలో నాణేలు ముద్రించే హక్కు” పొందినప్పటి నుండి భారతదేశంలో ఫ్రెంచివారు పాండిచ్చేరిలో నాణేలు ముద్రించారు.⁵⁹ ముజఫర్ జంగ్ 1750 నాటి ఆజ్ఞ “పాండిచ్చేరిలో ముద్రించిన నాణేలను” అతని భూముల్లో చలామణి అయ్యేలా చేసింది.¹⁶ తీరంలోని యూరోపియన్ ఫ్యాక్టరీల్లో చిన్న బంగారు ఫణాలు ముద్రించారని వాల్టర్ ఇలియట్ గుర్తించారు.⁶⁰ “ఫ్రెంచివారివి లిల్లీ పువ్వు (fleur-de-lis) గుర్తుతో, తర్వాత కోడిపుంజు గుర్తుతో వేరుగా గుర్తించవచ్చు” అని ఆయన వర్ణించారు.⁶⁰

1759 తర్వాత యానాం

యానాం “1752లో అధికారికంగా వారికి అప్పగించబడింది” అని హెమింగ్‌వే చెబుతారు.¹¹ అది “ఈ తీరంలోని వారి ఇతర ఆస్తుల ఒడిదుడుకులను పంచుకుంది”. అంటే దానికి అవే అదృష్ట మార్పులు జరిగాయి.¹¹ అది “ప్రతి శాంతి ఒప్పందంలో భారతదేశంలోని ఇతర ఫ్రెంచి ఆస్తులతో పాటు ఫ్రాన్స్‌కు తిరిగి ఇవ్వబడింది” అని మోరిస్ చెబుతాడు.⁹

Gazetteer of Southern India అన్ని ఫ్రెంచి ఆస్తుల మార్పులను ఇలా ఇస్తుంది:⁶¹⁶²

1763 శాంతి ఒప్పందంలో తిరిగి ఇచ్చినవాటిని “1765కు ముందు ఆక్రమించలేదు”⁶¹⁶²
వాటిని 1778లో తీసుకుని 1783లో తిరిగి ఇచ్చారు⁶¹⁶²
పది సంవత్సరాల తర్వాత మళ్లీ తీసుకున్నారు⁶¹⁶²
1802లో అమియన్స్ శాంతి ఒప్పందంలో కొంతకాలం తిరిగి ఇచ్చారు⁶¹⁶²
1814, 1815 ఒప్పందాల ద్వారా మళ్లీ తిరిగి ఇచ్చారు⁶¹⁶²

“1793 నుండి, 1802–03లోని కొద్దికాలం తప్ప”, యానాం ఇంగ్లీషువారి దగ్గర ఉందని హెమింగ్‌వే చెబుతారు.¹¹⁶³ “1815 ఒప్పందాలు దానిని దాని పూర్వ యజమానులకు తిరిగి ఇచ్చే వరకు” అది అలాగే ఉంది.¹¹⁶³ “తర్వాత 1817లో అది చివరికి తిరిగి అప్పగించబడింది.”¹¹⁶³

1814 ఒప్పందం ద్వారా తన భారతీయ స్థావరాల్లో ఎలాంటి కోటలూ కట్టనని ఫ్రాన్స్ హామీ ఇచ్చింది.⁶² వాటిలో పోలీసు పనికి అవసరమైన సైనికులను మాత్రమే ఉంచడానికి కూడా అంగీకరించింది.⁶² 1787లో యానాం ఏటా రెండు మూడు వేల మూటల తెల్లని లాంగ్-క్లాత్ ఎగుమతి చేసింది.⁹ మచిలీపట్నంలో ఫ్రెంచ్‌పేట అనే ఒక లాడ్జిని (వ్యాపార గృహం) కూడా ఫ్రెంచివారు ఉంచుకున్నారు. 1814 తర్వాత దానిని తిరిగి ఇచ్చారు.⁶⁴⁶²

భారత స్వాతంత్ర్యం తర్వాత వరకు యానాం ఫ్రెంచివారి దగ్గరే ఉంది. భారత ప్రభుత్వ ఒక నోటిఫికేషన్‌కు 1954 అక్టోబర్ 30 తేదీ ఉంది.⁶⁵ అది 1954 నవంబర్ 1 నాటి Gazette of India (భారత గెజెట్) లో ప్రచురించబడింది.⁶⁵ 1954 అక్టోబర్ 21 నాటి ఫ్రాన్స్‌తో ఒప్పందం ద్వారా భారతదేశంలోని ఫ్రెంచి స్థావరాలపై భారత ప్రభుత్వానికి అధికార పరిధి (చట్టపరమైన నియంత్రణ) వచ్చిందని అది పేర్కొంటుంది.⁶⁵ 1954 నవంబర్ 1 నుండి ఒక చీఫ్ కమిషనర్ కింద వాటి పరిపాలనకు అది ఏర్పాటు చేస్తుంది.⁶⁵ ఆ స్థావరాలను అది పాండిచ్చేరి, కారైకాల్, మాహే, యానాం అని పేర్కొంటుంది.⁶⁵

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

యానాం స్థాపన. ఫ్రెంచి ఫ్యాక్టరీ “1750కి కొంతకాలం ముందు” ఏర్పాటైందని మోరిస్ చెబుతాడు.⁹ హెమింగ్‌వే గెజిటీర్ “సుమారు 1750” అని చెబుతుంది.¹⁰ బెండమూర్లంకలో ఇంగ్లీషు స్థావరం ఏర్పడిన సమయంలోనే ఫ్రెంచివారు యానాంను తీసుకున్నారని Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.⁶⁶
కొండవీడు మంజూరు. 1751లో సలాబత్ జంగ్ జోడించిన భూముల్లో మాలెసన్ కొండవీడును (Condavir) ఉంచుతాడు.¹⁹ కిస్ట్నా మాన్యువల్ కొండవీడు ప్రాంత మంజూరును 1752 నవంబర్ నాటిదిగా చెబుతుంది.²⁰ గోదావరి గెజిటీర్ దానిని 1752 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁵
సర్కారుల అప్పగింత. మాలెసన్ ఒప్పందాన్ని 1753 డిసెంబర్ 4 నాటిదిగా చెబుతాడు.² నవంబర్ 23న ఔరంగాబాద్ దగ్గర బుస్సీ నిజాంను కలిసిన తర్వాత మంజూరు జరిగినట్లు కిస్ట్నా మాన్యువల్ వర్ణిస్తుంది.¹ Imperial Gazetteer, ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ దానిని కేవలం 1753 నాటిదిగా (ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ నవంబర్‌గా) చెబుతాయి.⁶⁷⁵²
ఫ్రెంచి తీరం పొడవు. మాలెసన్ 470 మైళ్ల సముద్ర తీరం అని లెక్కించాడు.² కిస్ట్నా మాన్యువల్ “ఆరు వందల మైళ్లు” అని చెబుతుంది.¹
1756లో బుస్సీ తిరిగి రావడం. ఓర్మ్ అతని సైన్యాన్ని 1756 డిసెంబర్ 10న రాజమహేంద్రవరానికి తెస్తాడు.³ కిస్ట్నా మాన్యువల్ డిసెంబర్ 19 అని చెబుతుంది.³⁰
బొబ్బిలి తేదీ. ఓర్మ్ దాడిని (1757) జనవరి 24 నాటిదిగా చెబుతాడు.³⁴ బొబ్బిలి కుటుంబపు సొంత కథనం (రంగారావు, 1907) దాడిని 1758లో ఉంచుతుంది.⁶⁸
చందుర్తి తేదీ. ఓర్మ్, గోదావరి గెజిటీర్ చరిత్ర అధ్యాయం యుద్ధాన్ని 1758 డిసెంబర్ 9న ఉంచుతారు.⁴⁴²⁹ చందుర్తి గురించి గెజిటీర్ సొంత కథనం ఓర్మ్ నడక కథనాన్ని అనుసరిస్తూ, సైన్యాలు “పదవ తేదీ తెల్లవారుజామున” కదిలినట్లు వర్ణిస్తుంది.⁴⁸
ఒప్పందం తేదీ. ఎచిసన్‌లోని పాఠానికి 16 రంజాన్ 1172, “1759 మే 14వ తేదీ” అని తేదీ ఉంది.⁷ గెజిటీర్లు దానిని అనుసరిస్తాయి.⁵⁰ ఒప్పందం మే 12న “సంతకం చేసి, అందజేశారు” అని ఓర్మ్ చెబుతాడు.⁵⁶

Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 49 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
G. B. Malleson, History of the French in India (1868), p. 370 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²
Robert Orme, A History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan, Vol. II (Madras reprint, 1861), p. 253 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Hemingway, Godavari (1907), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²
James Grant, “Political Survey of the Northern Circars” (1784), in W. K. Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee … on the Affairs of the East India Company, Vol. III (1918), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
C. U. Aitchison, A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Vol. VIII (1892), p. 278, treaty with the Nizam, 1759 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District (1878), p. 206 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Morris, Godavery District (1878), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Hemingway, Godavari (1907), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), p. 215, s.v. Yanam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Malleson, French in India (1868), p. 252 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 44 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Malleson, French in India (1868), p. 253 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 46 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 263 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Malleson, French in India (1868), p. 274 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Malleson, French in India (1868), p. 275 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 47 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Grant, “Political Survey”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 68 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
A Gazetteer of Southern India, with the Tenasserim Provinces and Singapore (1855), p. 311 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 261 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 263 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 383 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
Hemingway, Godavari (1907), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 52 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 254 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 255 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 256 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 257 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 258 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 259 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 260 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 262 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
“Acquisitions of Territory by the British in the Presidency of Fort St. George”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xv, No. XII, Vizagapatam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Hemingway, Godavari (1907), p. 213, s.v. Injaram and Nilapalli (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 355 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 364 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Francis, Vizagapatam (1907), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 377 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 378 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 382 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Hemingway, Godavari (1907), p. 227, s.v. Chandurti (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hemingway, Godavari (1907), p. 228 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 475 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 483 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
“Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xi, No. IV, Masulipatam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Mackenzie, Kistna District (1883), folding plan of the storm of Masulipatam, 1759, in the copy scanned as “A Manual of the Krishna District” (PDF p. 2) (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 489 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 492 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hemingway, Godavari (1907), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Hemingway, Godavari (1907), p. 209, s.v. Cocanada (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Gazetteer of Southern India (1855), p. 310 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Walter Elliot, Coins of Southern India (1886), p. 58 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Gazetteer of Southern India (1855), p. 312 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Gazetteer of Southern India (1855), p. 313 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
Hemingway, Godavari (1907), p. 216 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Mackenzie, Kistna District (1883), p. 99 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
The Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 3, No. 254 (1 November 1954), p. 2137, notification S.R.O. 3314 of 30 October 1954 (Public domain in India; paraphrased) (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 272 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 185, s.v. Circars, Northern (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Venkata Swetachalapati Ranga Rao, Maharaja of Bobbili, A Revised and Enlarged Account of the Bobbili Zemindari (1907), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (14)

G. B. Malleson, History of the French in India, from the Founding of Pondichery in 1674 to the Capture of that Place in 1761 (opens in a new tab), Longmans, Green and Co., London, 1868, pp. 252–253, 258, 274–275, 370. [Public domain]
Robert Orme, A History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan, Vol. II (Madras reprint) (opens in a new tab), Pharoah and Co., Madras, 1861, pp. 253–263, 355, 364, 377–383, 470–493, 557–558. [Public domain]
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 29–33, 202, 210, 212–213, 215–216, 227–229. [Public domain]
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 44–54, 66–70, 99. [Public domain]
Mackenzie, Gordon(Comp), A Manual Of The Krishna District In The Presidency Of Madras 1883 (opens in a new tab), 1883, folding plan (PDF p. 2). [Public domain]
Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1878, pp. 206–207. [Public domain]
W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 31–34. [Public domain]
Walter Kelly Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee of the House of Commons on the Affairs of the East India Company, Vol. III: British Acquisitions in the Presidency of Fort St. George, Madras Appendices, Wilkins' Glossary and Index (opens in a new tab), R. Cambray and Co., Calcutta, 1918, xi, xiv, xv, xix, xxi, 13–14. [Public domain]
C. U. Aitchison (compiler), A Collection of Treaties, Engagements and Sanads relating to India and Neighbouring Countries, Vol. VIII: Madras Presidency, including Ceylon, Hyderabad, Mysore and Coorg, and the Central Provinces (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, India, Calcutta, 1892, pp. 263–264, 278. [Public domain]
Pharoah and Co. (comp.), A Gazetteer of Southern India, with the Tenasserim Provinces and Singapore (opens in a new tab), Pharoah and Co., Madras, 1855, pp. 310–313. [Public domain]
Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 185, 272. [Public domain]
Walter Elliot, Coins of Southern India (International Numismata Orientalia, Vol. III, Part 2) (opens in a new tab), Trübner & Co., London, 1886, pp. 58. [Public domain]
Government of India, Ministry of External Affairs, The Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 3, No. 254 (1 November 1954): the French Establishments (Administration) Order, 1954 (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1954, pp. 2137. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
Venkata Swetachalapati Ranga Rao, Maharaja of Bobbili, A Revised and Enlarged Account of the Bobbili Zemindari (opens in a new tab), Addison & Co., Madras, 1907. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: 2026-10-12

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన క్రీ.శ. 1687–1948

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు

పాలకులు (9)

రాజధానులు

కట్టడాలు

మొఘల్ సామ్రాజ్యం

పాలకులు

శాసనాలు

కుతుబ్ షాహీలు

పాలకులు (8)

రాజధానులు

కట్టడాలు (13)

శాసనాలు (7)

అసఫ్ జాహీలు

పాలకులు (10)

రాజధానులు

కట్టడాలు (11)

శాసనాలు

ఆర్కాటు నవాబులు

పాలకులు

రాజధానులు