ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి 1600లో లండన్‌లో చార్టర్ (రాజ అనుమతి పత్రం) లభించింది.¹²³ అది 1611లో వ్యాపారిగా తెలుగు తీరానికి వచ్చి, 1858లో ఒక ప్రభుత్వంగా దానిని విడిచింది.¹²³ మొదటి నూట యాభై సంవత్సరాలు అది గోల్కొండ రాజుల, తర్వాత మొఘలుల రక్షణలో కొన్ని ఫ్యాక్టరీలను (వ్యాపార కేంద్రాలు) పట్టుకుంది.¹²³ తర్వాతి వంద సంవత్సరాల్లో అది శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) నుండి నెల్లూరు వరకు తీరమంతటినీ, రాయలసీమ ఎత్తైన ప్రాంతాలను తీసుకుంది.¹²³ తెలంగాణ నిజాం దగ్గరే ఉంది.¹²³

ఈ పేజీ తెలుగు జిల్లాల్లో కంపెనీని అనుసరిస్తుంది.¹²³ దానికి ముందు తీరాన్ని పట్టుకున్న ఫ్రెంచివారికి ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అనే సొంత పేజీ ఉంది. డచ్‌వారికి కూడా ఉంది. ఒప్పందాల్లో నిజాముల వైపు అసఫ్ జాహీలు పేజీలో ఉంది. హైదరాబాద్‌లో కంపెనీ రెసిడెంట్ కోసం బ్రిటిష్ రెసిడెన్సీ, హైదరాబాద్ చూడండి.

ఆధారాలు

చాలా కథనాల వెనుక కంపెనీ సొంత రికార్డులే ఉన్నాయి.⁴⁵ కంపెనీ వ్యవహారాలపై హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ కమిటీ ఐదవ నివేదిక (Fifth Report, 1812) ను డబ్ల్యూ. కె. ఫర్మింగర్ 1917–18లో మళ్లీ ప్రచురించారు.⁴⁵ అది జేమ్స్ గ్రాంట్ Political Survey of the Northern Circars (ఉత్తర సర్కారుల రాజకీయ సర్వే, 1784) ను, దత్త మండలాలపై మన్రో నివేదికలను ప్రచురిస్తుంది.⁴⁵ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ప్రతి స్వాధీనాన్నీ, దాని తేదీతో, చూపే పట్టికను కూడా అది ప్రచురిస్తుంది.⁴⁵

జిల్లా మాన్యువళ్లు, గెజిటీర్లు కలెక్టర్ కార్యాలయాల్లో ఉంచిన రికార్డుల ఆధారంగా రాసినవి.⁶⁷⁸ అవి గోదావరి (మోరిస్, 1878; హెమింగ్‌వే, 1907), కిస్ట్నా (మెకంజీ, 1883), విశాఖపట్నం (అప్పట్లో Vizagapatam; ఫ్రాన్సిస్, 1907), బళ్లారి (ఫ్రాన్సిస్, 1904), ఉత్తర ఆర్కాటు (స్టువర్ట్, 1895) జిల్లాలను కవర్ చేస్తాయి.⁶⁷⁸ ఒప్పందాలు సి. యు. ఎచిసన్ Collection of Treaties (ఒప్పందాల సంకలనం, సంపుటం VIII, 1892) లో ఉన్నాయి.⁹

ఫ్యాక్టరీలు, 1611–1757

ఇంగ్లీషువారు కెప్టెన్ హిప్పన్ నాయకత్వంలోని గ్లోబ్ ఓడ నుండి “1611 ఆగస్టు 20న పెట్టిపోలీలో దిగారు” అని ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టిక చెబుతుంది.¹ అది దీనిని “భారత ఖండపు తూర్పు తీరంలో ఇంగ్లీషువారు వ్యాపారం ప్రారంభించిన మొదటి స్థలం” అని పిలుస్తుంది.¹ మొదటి ఇంగ్లీషు ఓడ 1611 ఆగస్టు 31న మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం) చేరిందని అది చెబుతుంది.¹ పట్టిక పెట్టిపోలీని నిజాంపట్నంగా గుర్తిస్తుంది.¹ పెట్టపొల్లీ “బహుశా పెద్దపల్లి” లేదా నిజాంపట్నం (అప్పుడు నిజాంపటం) అని మోరిస్ గోదావరి మాన్యువల్ చెబుతుంది.⁶

స్థానిక గవర్నర్, డచ్‌వారు వ్యాపార ప్రతినిధులను ఇబ్బంది పెట్టారు.¹⁰¹¹⁴ అందుకే 1628లో వారు నెల్లూరు తీరంలోని ఆర్మగాన్‌కు మారారు. అక్కడ 1625–26లో ఒక ఫ్యాక్టరీ స్థాపించబడింది.¹⁰¹¹⁴ 1632 నవంబర్‌లో గోల్కొండ రాజు ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) మంజూరు చేశాడు.¹⁰¹¹⁴ అది వారిని మచిలీపట్నానికి తిరిగి వచ్చి, అతని ఇతర ఓడరేవుల్లో వ్యాపారం చేయడానికి అనుమతించింది.¹⁰¹¹⁴ “ఈ పత్రాన్ని బంగారు ఫర్మానా అని పిలిచారు” అని మోరిస్ చెబుతాడు.¹⁰¹¹ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ దానిని “బంగారు ఫుర్మాండ్” (Golden Phurmaund) అని పిలుస్తుంది.⁴

1634–35లో నరసాపురం దగ్గరి వీరవాసరంలో ఒక ఫ్యాక్టరీ వచ్చింది.¹¹² పెట్టపోలిని అనేకసార్లు మూసేసి మళ్లీ ఏర్పాటు చేసినట్లు ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పేర్కొంటుంది.¹¹² మచిలీపట్నం, నిజాంపట్నం చూడండి.

1639లో ఇంగ్లీషువారు మద్రాసులో ఒక కేంద్రానికి మంజూరు పొందారని ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ చెబుతుంది.⁴¹² మంజూరు చేసినవాడు చంద్రగిరిలో పాలిస్తున్న “విజయనగర రాజుల వారసుడు” శ్రీరంగరాయలు.⁴¹² ఆ మంజూరును “స్థానిక గవర్నర్ లేదా నాయకుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి కంపెనీ కోసం సంపాదించాడు”.⁴¹² ఆ స్థలానికి “తన తండ్రి కారి చెన్నప్ప పేరు మీద” చెన్నప్పపట్నం అని పేరు పెట్టాలని అతను కోరాడు.⁴¹² మచిలీపట్నం కౌన్సిల్ సభ్యుడు, ఆర్మగాన్ ఫ్యాక్టరీ అధిపతి ఫ్రాన్సిస్ డే చర్చలు జరిపాడు.⁴¹² 1641లో ఆర్మగాన్‌ను వదిలేశారు.⁴¹²

విలియం ఫోస్టర్ 1912లో కంపెనీ రికార్డులను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.¹³¹⁴¹⁵ డచ్ రికార్డులు నాయకుడిని “పన్నెండు నుండి పదిహేను వేల మంది సైనికులకు ప్రభువు” అయిన దామెర్ల వెంకటప్ప అని పిలుస్తాయని ఆయన చెబుతారు.¹³¹⁴¹⁵ అతను చంద్రగిరి రాజాకు ముఖ్య మద్దతుదారు.¹³¹⁴¹⁵ డే 1639 జూలై 27న మద్రాసపట్నంలో దిగాడు.¹³¹⁴¹⁵ నాయకుని మంజూరు “1639 ఆగస్టు 22 తేదీతో ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది”.¹³¹⁴¹⁵ కోట కడతానని, రెండు సంవత్సరాలు ఇంగ్లీషువారు పట్టణాన్ని పాలించుకోవచ్చని అది హామీ ఇచ్చింది. సుంకాల నుండి మినహాయింపు, నాణేలు ముద్రించే హక్కు ఇచ్చింది.¹³¹⁴¹⁵

గోల్కొండ పతనమైన తర్వాత మద్రాసు కౌలు మొఘల్ సామ్రాజ్యపు ఆస్తి అయింది.¹² తీరంపై కంపెనీ ప్రభుత్వ కేంద్రమైన మద్రాసు తెలుగు దేశం బయట ఉంది. చంద్రగిరి చూడండి.

ఉత్తరాన కంపెనీ ముఖ్య ఫ్యాక్టరీగా మచిలీపట్నం కొనసాగింది.¹⁶¹⁷¹⁸ మాదాపొలం, వీరవాసరం, పెట్టపోలిలో దానికి అధీన కేంద్రాలు ఉన్నాయి.¹⁶¹⁷¹⁸ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ మాదాపొలం ఫ్యాక్టరీని 1679 డిసెంబర్ నాటిదిగా చెబుతుంది.¹⁶ అది “సుమారు 1678లో స్థాపించబడింది” అని హెమింగ్‌వే గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹⁷¹⁸

మద్రాసు ఏజెంట్ స్ట్రెయిన్‌షామ్ మాస్టర్ 1679లో ఫ్యాక్టరీలను సందర్శించాడు.¹⁹²⁰ ఆ జూలైలో మాదాపొలాన్ని మచిలీపట్నం నుండి స్వతంత్రం చేశారు.¹⁹²⁰ ఆ స్థలపు వస్త్రాలను “ఇప్పటికీ ఇంగ్లీషు మార్కెట్లో ‘మాదాపొలాలు’ అని పిలుస్తారు” అని మోరిస్ పేర్కొంటాడు.¹⁹²⁰

1682లో కంపెనీ విశాఖపట్నంలో స్థిరపడింది. ఫ్రాన్సిస్ చెప్పినట్లు, ఇది ఎక్కువగా అక్రమ వ్యాపారుల (ప్రత్యర్థి వ్యాపారులు) భయం వల్ల.²¹²² ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్‌కు అంతకుముందు రికార్డు దొరకలేదు. అది 1683 అని ఇస్తుంది.²³

1689లో ఔరంగజేబుతో కంపెనీ యుద్ధ కాలంలో మచిలీపట్నం ఫ్యాక్టరీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.^24252627 విశాఖపట్నం వ్యాపార ప్రతినిధులను చంపారు.^24252627 1690లో మొఘల్ సేనాని జుల్ఫికర్ ఖాన్ ఇచ్చిన ఒక కౌలు (మంజూరు) “మచిలీపట్నం, మాదాపొలం, విశాఖపట్నం మొదలైన” ఫ్యాక్టరీలను నిర్ధారించింది.^24252627

యానాం దగ్గరి ఇంజరంలో 1708లో విశాఖపట్నం నుండి స్థిరపడ్డారు. 1722లో దానిని మళ్లీ ఏర్పాటు చేశారు.^2728293031 గోదావరి ముఖద్వారాల్లోని బెండమూర్లంక, నీలపల్లిలలో 1751 నవంబర్‌లో స్థిరపడ్డారు.^2728293031 విశాఖపట్నం చూడండి.

వస్త్రం

వస్త్రాలు కొనడానికే ఫ్యాక్టరీలు ఉండేవి.³²²⁹ మాదాపొలం, బెండమూర్లంక, ఇంజరం “ఇంగ్లండ్‌లోని కంపెనీ మార్కెట్ కోసం ఏటా 700 మూటలు అందించేవి” అని ఓర్మ్ చెబుతాడు.³² పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇంజరం “భారతదేశమంతటిలో అత్యుత్తమమైన, అతి సన్నని లాంగ్-క్లాత్” తయారు చేస్తుందని కెప్టెన్ హామిల్టన్ భావించాడు.²⁹

ఫ్యాక్టరీలు మూతపడటానికి ముందు ఇరవై నాలుగు సంవత్సరాల్లో గోదావరి ప్రాంతంలో మస్లిన్‌లు, వస్త్రాలపై కంపెనీ ఖర్చును మోరిస్ ఇస్తాడు.³³ సగటున అది ఏటా ఏడు లక్షల రూపాయలు ఖర్చు చేసింది. ఒక సంవత్సరంలో పద్నాలుగు లక్షలకు పైగా ఖర్చు చేసింది.³³

వ్యాపార సంస్థలను 1829లో రద్దు చేశారని మోరిస్, 1830లో అని Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతాయి.²⁷³³³⁴ నేతగాళ్ల వ్యాపారం “దాదాపు నాశనమైంది”.²⁷³³ జిల్లా నుండి ఎగుమతైన వస్త్రాల విలువను హెమింగ్‌వే 1825లో పద్నాలుగు లక్షలుగా, 1842లో రెండు లక్షల కంటే తక్కువగా ఇస్తారు.³⁵ చేతివృత్తులు, వస్త్రాలు చూడండి.

ఫ్రెంచి యుద్ధం నుండి ఐదు సర్కారుల వరకు, 1757–1768

1757లో బుస్సీ ఫ్రెంచి సైన్యం మాదాపొలం, బెండమూర్లంక, ఇంజరం, విశాఖపట్నం ఫ్యాక్టరీలను తీసుకుంది.³²⁴ 1758లో క్లైవ్ బెంగాల్ నుండి కల్నల్ ఫ్రాన్సిస్ ఫోర్డ్‌ను పంపాడు.³²⁴ ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పేజీలో చెప్పినట్లు, ఫోర్డ్ డిసెంబర్‌లో చందుర్తి (Condore) వద్ద ఫ్రెంచివారిని ఓడించి, 1759 ఏప్రిల్‌లో మచిలీపట్నాన్ని దాడి చేసి పట్టుకున్నాడు.³²⁴

1759 మే ఒప్పందం ద్వారా సలాబత్ జంగ్ కంపెనీకి “ఎనిమిది జిల్లాలతో సహా మచిలీపట్నం సర్కారు మొత్తాన్ని” ఇచ్చాడు.³⁶ “నిజాంపట్నం సర్కారును, కొండవీర్, వాకల్‌మనూర్ జిల్లాలను” కూడా ఇచ్చాడు.³⁶ వీటిని “ఈనాంగా (లేదా ఉచిత కానుకగా)” ఇచ్చాడు.³⁶

ఓర్మ్ ఆ భూభాగాన్ని సముద్రం వెంబడి 80 మైళ్లు, లోపలికి 20 మైళ్లు, 400,000 రూపాయల ఆదాయంగా లెక్కించాడు.³⁷ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ దానిని సుమారు 700 చదరపు మైళ్లు, 3,50,000 రూపాయలుగా లెక్కించింది.³⁸ ఒప్పందంలోని “కొండవీడు” మచిలీపట్నం దగ్గరి యాభై రెండు గ్రామాల ఒక పరగణా (ఉప జిల్లా) అని ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ వివరిస్తుంది.³⁸ అది “అదే పేరున్న పెద్ద జిల్లాతో గందరగోళపడకూడదు”.³⁸ గోదావరి ముఖద్వారాల్లోని నీలపల్లి, బెండమూర్లంక, అంతర్వేది, ఇతర పట్టణాలను నివేదిక జోడిస్తుంది.³⁸

1759 అక్టోబర్ 15న ఫోర్డ్ పాలనను మచిలీపట్నంలో మొదటి చీఫ్ ఇన్ కౌన్సిల్ జాన్ ఆండ్రూస్‌కు అప్పగించాడు.³⁹⁸

1765 ఆగస్టులో క్లైవ్ చక్రవర్తి షా ఆలం నుండి బెంగాల్ దీవానీ (శిస్తు హక్కులు) పొందాడు.⁴⁰⁴¹ అదే సమయంలో ఐదు ఉత్తర సర్కారుల కోసం ఒక ఫర్మానా పొందాడు.⁴⁰⁴¹ చక్రవర్తి నిర్ధారణ లేకుండా సలాబత్ జంగ్ శ్రీకాకుళాన్ని, మిగతావాటిని ఫ్రెంచివారికి ఇచ్చాడని అది పేర్కొంది.⁴⁰⁴¹ అది వాటిని కంపెనీకి “ఈనాం లేదా ఉచిత కానుకగా (దానిలో మరే వ్యక్తికీ కొంచెం కూడా భాగం లేకుండా)” ఇచ్చింది.⁴⁰⁴¹

1766 మార్చి 3న మచిలీపట్నం కోటలో ఆ మంజూరును ప్రకటించారు. జనరల్ కైలాడ్ కొండపల్లిని తీసుకున్నాడు.⁴¹ నిజాం అలీ ఖాన్ యుద్ధం చేస్తానని బెదిరించాడు.⁴²⁴³ తర్వాత హైదరాబాద్‌లో కైలాడ్ సంతకం చేసిన 1766 నవంబర్ 12 నాటి ఒప్పందం ద్వారా అతనికి అవసరమైనప్పుడు సైన్యం ఇస్తామని కంపెనీ హామీ ఇచ్చింది.⁴²⁴³ అవసరం లేని సంవత్సరాల్లో ఐదు సర్కారుల కోసం ఏటా తొమ్మిది లక్షల రూపాయలు చెల్లిస్తుంది:⁴²⁴³

• రాజమహేంద్రవరం, ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్), ముస్తఫానగర్‌లకు ఐదు లక్షలు
• శ్రీకాకుళం, ముర్తజానగర్ (గుంటూరు) లకు రెండేసి లక్షలు⁴²⁴³

ముర్తజానగర్‌ను నిజాం తమ్ముడు బసాలత్ జంగ్‌కు జీవితకాలం వదిలారు.⁴²⁴³

తర్వాత నిజాం కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా హైదర్ అలీతో చేరి ఓడిపోయాడు.^9444546 ఆ తర్వాత ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్‌లో 1768 ఫిబ్రవరి 23 తేదీతో కొత్త ఒప్పందం చక్రవర్తి మంజూరును గుర్తించి, చెల్లింపును తగ్గించింది.^9444546 ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టిక 1802 నాటి ఒక మద్రాసు రెగ్యులేషన్‌ను అనుసరిస్తుంది.⁴⁷ ఫర్మానాకు, 1766 ఒప్పందానికి “నిజమైన అమలు లేదు” కాబట్టి, అది ఈ ఒప్పందాన్నే “నిజమైన అప్పగింత”గా చూస్తుంది.⁴⁷

ఒకేసారి చెల్లించి తీర్చే (మొత్తం సొమ్ము ఒకేసారి చెల్లించడం) వరకు వార్షిక చెల్లింపు కొనసాగింది.⁴⁸⁴⁶ ఎచిసన్ కథనం ప్రకారం, ఇది “రూ. 1,66,66,666 మొత్తానికి” జరిగింది.⁴⁸⁴⁶ కొండపల్లి, రాజమహేంద్రవరం, ఏలూరు, శ్రీకాకుళం చూడండి.

చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్లు, సర్క్యూట్ కమిటీ

కంపెనీ మొదట కొత్త సర్కారులను స్వయంగా పాలించలేదు.⁴⁶⁷ గోదావరి ప్రాంతాన్ని హుస్సేన్ అలీ ఖాన్‌కు కౌలుకు ఇచ్చారు.⁴⁶⁷ 1769లో అతని కౌలు ముగిసినప్పుడు “పాత ఫ్యాక్టరీల ఏజెంట్లను, వారి కింది అధికారులను ప్రావిన్షియల్ చీఫ్‌లుగా, కౌన్సిళ్లుగా మార్చారు”.⁴⁶⁷ రాజమహేంద్రవరం, ఏలూరు సర్కారులను మచిలీపట్నం చీఫ్, కౌన్సిల్ కింద ఉంచారు.⁴⁶⁷ ఈ వ్యక్తులు “తర్వాతి 25 సంవత్సరాల పాటు మొత్తం రాజకీయ, సివిల్, శిస్తు పరిపాలనను నియంత్రించారు”.⁴⁶⁷ అదే సంవత్సరం విశాఖపట్నంలో “మొదటి చీఫ్ ఇన్ కౌన్సిల్”గా ఉండటానికి జాన్ ఆండ్రూస్‌ను మచిలీపట్నం నుండి పంపారు.²¹

చీఫ్‌లు జమీందారులను (భూస్వాములు) ఆచారం ప్రకారం నిర్ణయించిన పేష్కష్ (కప్పం) చెల్లించే తమ ఎస్టేట్ల యజమానులుగా చూశారు.⁷⁴⁹ పట్టణాల చుట్టూ ఉన్న హవేలీ భూములను ముస్లిం గవర్నర్లు నేరుగా పట్టుకున్నారు.⁷⁴⁹ చీఫ్‌లు ఈ భూములను తమ సొంత నిర్వహణలో ఉంచుకున్నారు.⁷⁴⁹

జమీందారులు మట్టి కోటల్లో నివసించి సాయుధ అనుచరులను పోషించారని హెమింగ్‌వే చెబుతారు.⁴⁹ వారు రైతు నుండి అతని ఆచార వాటా కంటే చాలా ఎక్కువ తీసుకున్నారు.⁴⁹ “తప్పనిసరిగా అవసరమైన” సైనిక దళాన్ని మాత్రమే ఉంచాలని నిబంధనలు వారిని కట్టుబడేలా చేశాయి.⁴⁶ కానీ ఈ నిబంధనలను “జమీందారులు కొంచెం కూడా పట్టించుకోలేదు” అని 1794లో రెవెన్యూ బోర్డు ఫిర్యాదు చేసింది.⁴⁶

1775లో కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ మద్రాసు కౌన్సిల్‌లోని ఐదుగురు సభ్యులతో ఒక సర్క్యూట్ కమిటీని ఆదేశించింది.⁵⁰ సర్కారుల ఉత్పత్తి, ప్రజలు, ఆదాయాలపై అది విచారణ జరపాలి.⁵⁰ 1778లో గవర్నర్ రంబోల్డ్ జమీందారులను మద్రాసుకు పిలిపించి, తన సొంత ఐదు సంవత్సరాల శిస్తు ఒప్పందం చేశాడు. ఇది కమిటీ పనికి అంతరాయం కలిగించింది.⁵⁰ 1783లో దానిని మళ్లీ నియమించారు.⁵⁰ అది 1786 డిసెంబర్ 18న హవేలీ భూములపై, 1787 ఫిబ్రవరి 15న జమీందారీలపై (భూస్వాముల ఎస్టేట్లు) నివేదించింది.⁵⁰

దాని నివేదికలు చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్ల “అసమర్థతను రుజువు చేశాయి” అని హెమింగ్‌వే చెబుతారు.⁵¹⁵² 1794లో “వారిని, ఉత్తర సర్కారుల్లోని ఇతర చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్లను రద్దు చేశారు, దేశాన్ని కలెక్టరేట్లుగా విభజించారు”.⁵¹⁵² 1786లో మద్రాసులో ఒక రెవెన్యూ బోర్డు ఏర్పడింది.⁵¹

గుంటూరు, 1788

ఐదవ సర్కారు గుంటూరు బసాలత్ జంగ్ దగ్గరే ఉంది.⁴⁴⁵³⁵⁴ మద్రాసు ప్రభుత్వం 1779లో అతని నుండి దానిని కౌలుకు తీసుకుంది. కానీ గవర్నర్-జనరల్ ఆ కౌలును తిరస్కరించాడు.⁴⁴⁵³⁵⁴ 1782లో బసాలత్ జంగ్ చనిపోయినప్పుడు నిజాం అధికారులు దానిని ఉంచుకున్నారు.⁴⁴⁵³⁵⁴

1788లో మొదటిసారి హైదరాబాద్‌కు ఒక రెసిడెంట్‌ను పంపారు.⁴⁴⁵⁵ ఆ సంవత్సరం సెప్టెంబర్‌లో గుంటూరును వదులుకోవడానికి నిజాం అంగీకరించాడు.⁴⁴⁵⁵ “లార్డ్ క్లైవ్ సనద్‌లు పొందిన పదమూడు సంవత్సరాల తర్వాత గుంటూరు చివరికి కంపెనీ పాలన కిందకు ఇలా వచ్చింది” అని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.⁵⁵ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ సనద్ (మంజూరు పత్రం) ను 1788 సెప్టెంబర్ 18 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁴⁷ గుంటూరు చూడండి.

విజయనగరం, పద్మనాభం, 1794

విశాఖపట్నం ప్రాంతంలో విజయనగరం రాజాలు కంపెనీ కంటే బలవంతులయ్యారు.⁵⁶⁵⁷ 1759 తర్వాత దత్తత తీసుకున్న రాజా విజయరామ రాజు, అతని సవతి సోదరుడు సీతారామ రాజు దాదాపు జిల్లా మొత్తాన్ని నియంత్రించారు.⁵⁶⁵⁷ కంపెనీ వారి ఎస్టేట్‌పై మూడు లక్షల పేష్కష్ నిర్ణయించింది.⁵⁶⁵⁷ దాని సహాయంతో వారు చిన్న జమీందారులను వెళ్లగొట్టారు.⁵⁶⁵⁷

1793 నాటికి రాజా బకాయిలు ఎనిమిదిన్నర లక్షలకు చేరాయి.⁵⁸⁵⁹ 1793 ఆగస్టు 2న కల్నల్ ప్రెండర్‌గాస్ట్ విజయనగరం కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.⁵⁸⁵⁹ పింఛనుతో జిల్లా విడిచి వెళ్లమని రాజాను ఆదేశించారు.⁵⁸⁵⁹ దానికి బదులుగా అతను విజయనగరం, భీమునిపట్నం (అప్పుడు బిమ్లిపటం) మధ్య ఉన్న పద్మనాభం వద్ద శిబిరం వేశాడు.⁵⁸⁵⁹

అతను “ఒకప్పుడు బొబ్బిలి కుటుంబం చేసినట్లే చేయాలని” అనుకుంటున్నాడని గూఢచారులు నివేదించారు.⁶⁰⁶¹ 1794 జూలై 10 తెల్లవారుజామున ప్రెండర్‌గాస్ట్ దాడి చేశాడు.⁶⁰⁶¹ “రాజా తన అనుచరుల్లో చాలామందితో సహా చంపబడ్డాడు.”⁶⁰⁶¹ రాజా పక్షాన చనిపోయిన 309 మందిలో 208 మంది రాజపుత్రులు. వారిలో నలభై మంది అతని శరీరం చుట్టూ పడి ఉన్నారు.⁶⁰⁶¹

ఫ్రాన్సిస్ గెజిటీర్ పద్మనాభాన్ని “విజయనగరం రాజపుత్రుల ఫ్లాడెన్” (స్కాట్లాండ్ ఘోర ఓటమి యుద్ధం) అని పిలుస్తుంది.⁶²⁶³ రాజా చిన్న కుమారుడు నారాయణ రాజుకు ఎస్టేట్ లభించింది.⁶²⁶³ 1796లో వెళ్లగొట్టబడిన జమీందారులకు వారి భూములను తిరిగి ఇస్తూ కౌలులు ఇచ్చారు.⁶²⁶³ విజయరామ రాజు II, పద్మనాభం, విజయనగరం చూడండి.

శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం, 1802–1803

1793లో బెంగాల్‌లో చేసిన శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందాన్ని అనుసరించమని కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ మద్రాసుపై ఒత్తిడి తెచ్చింది.⁶⁴ 1802–03లో రాజమహేంద్రవరం జిల్లాలో అప్పటి జమీందారులను వారి ఎస్టేట్లలో “సాధారణంగా సగటు స్థూల వసూళ్లలో మూడింట రెండు వంతులుగా నిర్ణయించిన పేష్కష్‌పై శాశ్వతంగా” నిర్ధారించారు.⁶⁴ కంపెనీ సొంత భూములను యాజమాన్య ఎస్టేట్లుగా, లేదా ముఠాలుగా, విభజించి వేలం వేశారు.⁶⁴ 1802 నాటి రెగ్యులేషన్ XXX కింది కౌలుదారులను కాపాడటానికి ఉద్దేశించింది.⁶⁴

విశాఖపట్నం జిల్లాలో కూడా ప్రాచీన జమీందారీలను వాటి యజమానులకు శాశ్వతంగా తిరిగి ఇచ్చారని ఫ్రాన్సిస్ చెబుతాడు.⁶³ హవేలీ భూమిని భాగాలుగా అమ్మేశారు.⁶³

హెమింగ్‌వే ఫలితాన్ని నిర్మొహమాటంగా నిర్ణయించారు: “ఈ శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం ఘోర వైఫల్యం.”⁶⁵ ఎస్టేట్లు అప్పుల్లో పడి బకాయిల కోసం అమ్ముడయ్యాయి.⁶⁵ 1813–14 నుండి ప్రభుత్వం వాటిని కొనడం ప్రారంభించింది.⁶⁵

1822లో గవర్నర్‌గా ఉన్న థామస్ మన్రో తరచుగా జరిగే అల్లర్లకు ప్రభుత్వపు ఒక విధిని కారణంగా చెప్పారు.⁶⁶ జమీందారులపై వడ్డీ వ్యాపారుల డిక్రీలను అది అమలు చేయాల్సి వచ్చేది.⁶⁶ దీని వల్ల “అనారోగ్యకరమైన కొండల మధ్య చిన్న యుద్ధాల్లోకి మనం ప్రతి రోజూ లాగబడే ప్రమాదం ఉంది” అని మన్రో రాశారు.⁶⁶ పాలన, పరిపాలన చూడండి.

దత్త మండలాలు, థామస్ మన్రో, 1800–1807

రాయలసీమ ప్రాంతం యుద్ధం, ఒప్పందం ద్వారా కంపెనీకి వచ్చింది.⁶⁷⁶⁸⁶⁹ మొదటి భాగం 1792లో టిప్పు సుల్తాన్ అప్పగించిన బారామహల్‌లో భాగమైన కంగుంది జమీందారీ.⁶⁷⁶⁸⁶⁹ అదే సంవత్సరం కంపెనీ ఆర్కాటు నవాబు తరఫున కాళహస్తి, కార్వేటినగరం జమీందారుల కప్పాన్ని వసూలు చేయడం ప్రారంభించింది.⁶⁷⁶⁸⁶⁹ 1799లో అది టిప్పు భూముల నుండి పుంగనూరు, వెంకటగిరికోటలను తీసుకుంది.⁶⁷⁶⁸⁶⁹

1800 అక్టోబర్ 12 నాటి ఒప్పందం ద్వారా 1792, 1799లలో మైసూరు నుండి తాను పొందిన భూభాగమంతటినీ నిజాం కంపెనీకి అప్పగించాడు.⁷⁰² అది సుమారు 17,58,000 వరహాల ఆదాయం ఇచ్చింది. పెంచిన సబ్సిడియరీ సైన్యం ఖర్చును చెల్లించింది.⁷⁰²

అప్పగించిన జిల్లాలు, “బళ్లారి, అనంతపురం, కడప, కర్నూలులో కొంత భాగం”, “ఇప్పటికీ ‘దత్త మండలాలు’ అనే పేరుతో పిలువబడుతున్నాయి” అని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁷¹ “సర్ థామస్ (అప్పట్లో మేజర్) మన్రో వాటికి మొదటి (అత్యంత ప్రసిద్ధ) ‘ప్రిన్సిపల్ కలెక్టర్’” అని అది చెబుతుంది.⁷¹

కర్నూలును వేరుగా అప్పగించినట్లు “దత్త మండలాలు, కర్నూలు” అనడం తప్పని ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టిక పేర్కొంటుంది.⁷² కర్నూలు నవాబు కప్పం మిగతావాటితో పాటు కంపెనీకి వెళ్లింది.⁷² కర్నూలు నవాబులు, కడప, బళ్లారి, గుత్తి చూడండి.

థామస్ మన్రో 1800 చివర్లో బాధ్యతలు చేపట్టారు.⁷³⁷⁴ అప్పుడు జిల్లాల్లో సుమారు ఎనభై మంది పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకులు) కింద 30,000 మంది సాయుధ బంట్రోతులు ఉన్నారని ఆయన జీవిత చరిత్రకారుడు బ్రాడ్‌షా లెక్కించాడు.⁷⁵

పాలెగాళ్లు “దాదాపు ఎప్పుడూ తిరుగుబాటులోనే ఉండేవారు” అని మన్రో రాశారు.⁷⁶ “వారిని అణచడం, వారి తిరుగుబాటు రెండూ దేశానికి సమానంగా వినాశకరమైనవి” అని ఆయన రాశారు.⁷⁶ ప్రతి ఒక్కరిపై వారు ఎప్పుడూ చెల్లించిన అత్యధిక పేష్కష్ను ఆయన నిర్ణయించారు.⁷⁶ జనరల్ డుగాల్డ్ క్యాంప్‌బెల్ సైన్యంతో, తన సొంత సాయుధ బంట్రోతుల దళాలతో, ఒక సంవత్సరంలోపే ఆయన వారిని లొంగదీశారు లేదా వెళ్లగొట్టారు.⁷⁶

1804లో డైరెక్టర్లు “మరింత మెత్తని చర్యలు” కోరారు. 1805లో మన్రో తనను సమర్థించుకున్నారు.⁷⁷ 1801–02లో ఆయన సేలంలో వాడిన కుల్వార్ లేదా రైత్వారీ శిస్తు విధానాన్ని తెచ్చారు.⁷⁸ దాని కింద “ప్రతి రైతు కలెక్టర్ ఇచ్చిన పట్టా కింద ప్రభుత్వం నుండి నేరుగా తన భూమిని పొందాడు”.⁷⁸ ఆయన 1802 నుండి 1805 మధ్య జిల్లాలను సర్వే చేయించారు.⁷⁸

మన్రో 1807 అక్టోబర్‌లో వెళ్లిపోయారు.⁷⁹ అప్పుడు ప్రజలు తన ఏ ప్రజలతోనైనా సమానంగా క్రమశిక్షణతో ఉన్నారని మద్రాసు ప్రభుత్వం నివేదించింది.⁷⁹ అంతకుముందు వారు “చట్టం లేని దోపిడీదారుల, బందిపోట్ల చెల్లాచెదురు గుంపులు” అని అది చెప్పింది.⁷⁹ ప్రజలు ఆయనను తమ “తండ్రి” అని పిలిచారని బళ్లారి గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁷⁹ తర్వాత జిల్లాలను బళ్లారి, కడప (అప్పుడు కడ్డపా) కలెక్టరేట్లుగా విభజించారు. 1809 నుండి గ్రామ కౌలు విధానాన్ని ప్రయత్నించారు.⁷⁹ కోటలు, యుద్ధాలు చూడండి.

కర్ణాటక, నెల్లూరు, కర్నూలు

ఆర్కాటు నవాబు తెలుగు జిల్లాలు నెల్లూరు, ఒంగోలు, పల్నాడు.⁷²⁸⁰ 1801 జూలై 31 నాటి ఒప్పందం ద్వారా అవి మిగతా కర్ణాటకతో పాటు కంపెనీకి వచ్చాయి.⁷²⁸⁰ ఆ కథ కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులు పేజీలో ఉంది. అప్పటి వరకు పల్నాడు “నామమాత్రంగా ఆర్కాటు నవాబు సార్వభౌమత్వం కింద” ఉందని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.⁵⁵

కర్నూలు నవాబులు పేజీలో చెప్పినట్లు, 1839లో కర్నూలు నవాబు దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.³ 1845లో డేన్స్ (డెన్మార్క్ వారు) నుండి తరంగంబాడిని కొనడంతో పాటు, ప్రెసిడెన్సీ సరిహద్దుల్లో తర్వాతి మార్పుల్లో Imperial Gazetteer దానిని పేర్కొంటుంది.³ నెల్లూరు, కర్నూలు చూడండి.

కరువు, ఆనకట్టలు

1832–33లో “యూరోపియన్లు ‘గుంటూరు కరువు’ అని, స్థానికులు ‘నందన’ అని పిలిచే భయంకరమైన అనావృష్టి” వచ్చింది.⁸¹⁸² అది “ఒంగోలు నుండి మచిలీపట్నం వరకు దేశాన్ని మనుషుల ఎముకలతో కప్పింది” అని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.⁸¹⁸² “తర్వాత ఇరవై సంవత్సరాల పాటు గుంటూరు జిల్లాలో సాగు తన పూర్వ పరిధికి చేరలేదు” అని అది జోడిస్తుంది.⁸¹⁸² గుంటూరులో శిస్తు నష్టాన్ని 2,27,00,000 రూపాయలుగా అంచనా వేశారు.⁸¹⁸²

గోదావరి జిల్లాలో 1832 తుఫాను తర్వాత 1833 కరువు వచ్చింది.³⁵ ప్రత్యేక కమిషనర్ సర్ హెన్రీ మాంట్‌గోమరీ 1844లో జిల్లా క్షీణతపై నివేదించారు.³⁵ ఆయన నివేదిక ధవళేశ్వరం వద్ద ఆనకట్టకు దారితీసిందని హెమింగ్‌వే చెబుతారు.³⁵

మేజర్ ఆర్థర్ కాటన్ గోదావరి ఆనకట్టను ప్రతిపాదించాడు.⁸³⁸⁴⁸⁵ 1846 ఏప్రిల్‌లో రెవెన్యూ బోర్డు దానికి మద్దతు ఇచ్చింది. 1846 సెప్టెంబర్‌లో మద్రాసు ప్రభుత్వం దానిని మంజూరు చేసింది.⁸³⁸⁴⁸⁵ 1847 ఏప్రిల్‌లో పని ముమ్మరంగా ప్రారంభమైంది.⁸³⁸⁴⁸⁵ మోరిస్ తన కథనాన్ని ఇలా ప్రారంభిస్తాడు: “ఈ అమూల్యమైన వరానికి జిల్లా సర్ ఆర్థర్ కాటన్ ప్రతిభకు రుణపడి ఉంది.”⁸⁶

ఆనకట్ట “ఇప్పుడు పూర్తయిందని చెప్పవచ్చు” అని 1852లో ప్రభుత్వం నమోదు చేసింది.⁸⁷⁸⁸ 1853 జనవరి నాటికి అది పనులకు 15,34,952 రూపాయలు మంజూరు చేసింది.⁸⁷⁸⁸

కృష్ణాపై, “మేజర్ (ఇప్పుడు సర్ ఆర్థర్) కాటన్ ఆమోదించిన” ఒక ప్రణాళికను కెప్టెన్ లేక్ తయారు చేశాడని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.⁸⁹⁹⁰⁹¹ అది 1849లో ఒక కమిటీకి వెళ్లింది. 1850 జనవరి 5న డైరెక్టర్లు దానిని మంజూరు చేశారు.⁸⁹⁹⁰⁹¹ విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వద్ద ఆనకట్టను 1852 నుండి కెప్టెన్ ఓర్ ఆధ్వర్యంలో కట్టారు.⁸⁹⁹⁰⁹¹ అది 7,48,765 రూపాయల ఖర్చుతో 1855 మేలో పూర్తయింది.⁸⁹⁹⁰⁹¹ దాని కోసం కూలీలను కలెక్టర్ గ్రామాల నుండి బలవంతంగా తీసుకురావాల్సి వచ్చింది.⁸⁹⁹⁰⁹¹ గోదావరి డెల్టా నీటిపారుదల పనులు, రాజమహేంద్రవరం చూడండి.

కోటలు, సైన్యం

తెలుగు దేశంలో కంపెనీ కోటలు ఎక్కువగా పాతవే.⁹²⁹³ మచిలీపట్నాన్ని “ఉత్తర సర్కారుల ప్రభుత్వ కేంద్రంగా పరిగణించారు”.⁹²⁹³ 1765 నాటి ఒక ఇంజనీర్ నివేదిక తర్వాత దానికి మళ్లీ కోట కట్టారు.⁹²⁹³ పనులను 60,004 వరహాలుగా అంచనా వేశారు, కానీ 1771 నాటికి అవి 97,274 ఖర్చయ్యాయి.⁹²⁹³

కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) దగ్గరి సామర్లకోటలో 1786 నుండి బ్యారక్‌లు ఉన్నాయి.⁹⁴ అప్పుడు అది “రాజమహేంద్రవరం సర్కారులో ఇంగ్లీషువారి ముఖ్య దండు”.⁹⁴ దాని కోటను 1838లో కూలగొట్టారు.⁹⁴

దత్త మండలాల్లో డుగాల్డ్ క్యాంప్‌బెల్ నాయకత్వంలోని బళ్లారి దళం పౌర అధికారులకు మద్దతు ఇచ్చింది.⁷¹ 1798 నుండి హైదరాబాద్‌లోని కంపెనీ సబ్సిడియరీ సైన్యం నిజాం వెనుక నిలిచింది.⁷⁰ 1800 తర్వాత దత్త మండలాలు దాని ఖర్చు చెల్లించాయి.⁷⁰ అసఫ్ జాహీలు చూడండి.

నాణేలు

కంపెనీ తెలుగు జిల్లాల్లో తక్కువ నాణేలు ముద్రించింది.¹⁸²⁷ 1678లో “గోల్కొండ రాజు రాజ్యమంతటా చలామణి అయ్యేలా మద్రాసులో రూపాయలు, పైసలు ముద్రించడానికి అనుమతి” గోల్కొండ రాజు మంజూరు చేస్తాడని మద్రాసు కౌన్సిల్ ఆశించింది.¹⁸²⁷ 1692 ఫర్మానాలు నాణేలు ముద్రించే హక్కు ఇచ్చాయి.¹⁸²⁷ విశాఖపట్నం ఫ్యాక్టరీ 1731లో, 1753లో రాగి నాణేలు ముద్రించడానికి అనుమతి అడిగింది.⁹⁵ కానీ “ఏ టంకశాలా ఏర్పాటైనట్లు కనిపించదు”.⁹⁵

ఎడ్గర్ థర్స్టన్ కంపెనీ నాణేల చరిత్ర రాశారు.⁹⁶⁹⁷ హిజ్రీ 1194 (1780; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) నాటి ఒక రెట్టింపు రూపాయిపై విలియం మార్స్‌డెన్ వ్యాఖ్యను ఆయన ఉదహరిస్తారు.⁹⁶⁹⁷ అది “శుభ పాలన 21వ సంవత్సరంలో మెచ్లీ-పట్టన్ (మచిలీపట్నం) లో ముద్రించబడింది”.⁹⁶⁹⁷ అది “కోరమండల్ తీరంలో ఇంగ్లీషు అధికార పరిధిలోని ఒక నగరంలో ముద్రించబడింది”.⁹⁶⁹⁷

1807–13లో మద్రాసు టంకశాలలో కరిగించిన నాణేలను థర్స్టన్ పేర్కొంటారు.⁹⁸⁹⁹ ఆ జాబితాలో బందరు, “కాకినాడి” వరహాలు, బందరు, “కాకినాడు”, ఆదోని రూపాయలు ఉన్నాయి.⁹⁸⁹⁹ దత్త మండలాల్లో చలామణిలో ఉన్న ఇరవై ఐదు రకాల వరహాలను, పదిహేను రకాల రూపాయలను మన్రో లెక్కించారు.¹⁰⁰

కట్టడాలు

విశాఖపట్నంలోని పాత కోటకు ఉత్తరాన పాత శ్మశానం ఉంది. దానిని “తరచుగా తప్పుగా ‘డచ్ శ్మశానం’ అని పిలుస్తారు”.¹⁰¹ అందులో 1699 నుండి 1823 వరకు ఖననాలు ఉన్నాయి.¹⁰¹ వారిలో స్థావరానికి చెందిన నలుగురు చీఫ్‌లు ఉన్నారు: సైమన్ హోల్‌కోంబ్ (1705), సాండిస్ డేవిస్ (1734), చార్లెస్ సింప్సన్ (1741), అలెగ్జాండర్ డేవిడ్సన్ (1791).¹⁰¹

మాదాపొలంలో కాథరీన్ డేవిస్ సమాధి రాయి మోరిస్ కాలంలో ఇంకా నిలిచి ఉంది.²⁶ ఆమె చీఫ్ జాన్ డేవిస్ కుమార్తె. 1681లో పదిహేడు నెలల వయసులో చనిపోయింది.²⁶ మచిలీపట్నంలోని ఒక పెద్ద ఇంట్లోని ఒక దూలం ఆ ఇల్లు “1790లో మచిలీపట్నం సెకండ్ ఇన్ కౌన్సిల్ విలియం ఆగస్టస్ డాబిన్ కట్టించాడు” అని నమోదు చేసింది.⁵²

కంపెనీ పాలన ముగింపు

1833లో దాని చార్టర్ పునరుద్ధరణతో కంపెనీ వ్యాపారం ఆపేసింది.¹⁰² మెక్లీన్ కాలక్రమం మాటల్లో, అది “భారతదేశపు పాలకులుగా, దాని ఆదాయ నిర్వాహకులుగా మాత్రమే” మారింది.¹⁰² 1858లో పార్లమెంటు చట్టం (ఆగస్టు 2) ద్వారా భారత ప్రభుత్వం “ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నుండి రాజ్‌కు (Crown) బదిలీ అయింది”.¹⁰³¹⁰⁴ దానిని ప్రకటించే రాణి ప్రకటనను మెక్లీన్ నవంబర్ 4 నాటిదిగా చెబుతాడు.¹⁰³¹⁰⁴ కంపెనీ నియమించిన చివరి మద్రాసు గవర్నర్ లార్డ్ హారిస్ రాణి గవర్నర్‌గా కొనసాగాడు.¹⁰³¹⁰⁴

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీపై రాజ్ ప్రభుత్వం ఈ చరిత్ర తర్వాతి భాగం విషయం.⁸¹ 1859లో కృష్ణా (అప్పుడు కిస్ట్నా), గోదావరి జిల్లాల ఏర్పాటు కూడా అలాగే.⁸¹

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

• మద్రాసు మంజూరు. ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టిక మంజూరును 1639 మార్చి 1 నాటిదిగా చెబుతుంది.¹² అది చంద్రగిరి శ్రీరంగరాయలను మంజూరు చేసినవాడిగా, నాయకుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి దానిని సంపాదించినవాడిగా పేర్కొంటుంది.¹² కంపెనీ లేఖల ఆధారంగా ఫోస్టర్ డే దిగిన తేదీని 1639 జూలై 27 అని, నాయకుని సొంత మంజూరును 1639 ఆగస్టు 22 అని చెబుతారు.¹⁴¹⁵
• మొదటి ఫ్యాక్టరీ. ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ మొదట దిగడాన్ని 1611 ఆగస్టు 20న పెట్టిపోలీ (నిజాంపట్నం) లో, మొదటి ఓడ మచిలీపట్నం చేరడాన్ని 1611 ఆగస్టు 31న ఉంచుతుంది.¹ “భారతదేశ తూర్పు తీరంలో ఇంగ్లీషువారు స్థాపించిన మొదటి ఫ్యాక్టరీ మచిలీపట్నంలో” 1611లో అని మోరిస్ చెబుతాడు.⁶
• మాదాపొలం. “సుమారు 1678”లో (హెమింగ్‌వే) లేదా 1679 డిసెంబర్‌లో (ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్) స్థాపించబడింది.¹⁷¹⁶
• విశాఖపట్నం. 1682 (మద్రాసు సంప్రదింపుల నుండి ఫ్రాన్సిస్) లేదా 1683 (ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్, “ఊహించిన తేదీ”).²¹²³
• ఇంజరం. మోరిస్, హెమింగ్‌వే స్థావరాన్ని 1708 నాటిదిగా చెబుతారు.²⁷²⁹ దానిని వదిలేసి 1722లో మళ్లీ ఏర్పాటు చేశారని హెమింగ్‌వే జోడిస్తారు.²⁹ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ ఫ్యాక్టరీని 1722 జూన్ నాటిదిగా చెబుతుంది.³⁰
• 1759 భూభాగం. ఓర్మ్: 80 మైళ్ల తీరం, లోపలికి 20 మైళ్లు, 4,00,000 రూపాయలు.³⁷ కిస్ట్నా మాన్యువల్: అరవై మైళ్ల తీరం, లోపలికి ఇరవై మైళ్లు.¹⁰⁵ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్: సుమారు 700 చదరపు మైళ్లు, 3,50,000 రూపాయలు.³⁸
• 1766 చెల్లింపు. ఎచిసన్‌లోని ఒప్పంద పాఠం ఏటా తొమ్మిది లక్షల రూపాయలు అని ఇస్తుంది. గోదావరి, విశాఖపట్నం గెజిటీర్లు కూడా అలాగే ఇస్తాయి.⁴³⁴⁶ కిస్ట్నా మాన్యువల్ ఎనిమిది లక్షలు అని చెబుతుంది.¹⁰⁶ Imperial Gazetteer హామీ ఇచ్చిన సైన్యం ఖర్చును £90,000గా ఇస్తుంది.¹⁰⁷
• 1768 ఒప్పందం. ఎచిసన్‌లో, గోదావరి గెజిటీర్‌లో 1768 ఫిబ్రవరి 23 తేదీ ఉంది.⁴⁵⁴⁶ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టికలో ఫిబ్రవరి 26.⁴⁷ Imperial Gazetteerలో 1768 మార్చి 1.¹⁰⁸
• 1823 చెల్లింపు మార్పిడి. ఎచిసన్, హెమింగ్‌వేలో రూ. 1,66,66,666.⁴⁸⁴⁶ Imperial Gazetteerలో “116 2/3 లక్షలు”.¹⁰⁸
• ఫ్యాక్టరీల ముగింపు. 1829 (మోరిస్) లేదా 1830 (Imperial Gazetteer).²⁷³⁴
• గోదావరి ఆనకట్ట. Imperial Gazetteerలో “1850లో పూర్తయింది”. అది “పూర్తయింది” అనే 1852 ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును మోరిస్ ఉదహరిస్తాడు.³⁴⁸⁷

Footnotes

1. “Acquisitions of Territory by the British in the Presidency of Fort St. George”, in W. K. Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee … on the Affairs of the East India Company, Vol. III (1918), p. x, Nos. II–IV (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

2. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xi, Nos. IV–V (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸

5. James Grant, “Political Survey of the Northern Circars” (1784), in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District (1878), p. 177 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 160 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

8. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 358, “A List of Chiefs in Council, and Collectors of Masulipatam, Guntur and the Kistna District” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. C. U. Aitchison, A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, Vol. VIII (1892), p. 264 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Morris, Godavery District (1878), p. 179 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

11. Morris, Godavery District (1878), p. 180 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

12. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xii, Nos. VI–VII (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

13. William Foster (ed.), The English Factories in India, 1637–1641 (1912), p. xxxvii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

14. Foster, English Factories, 1637–1641 (1912), p. xxxviii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

15. Foster, English Factories, 1637–1641 (1912), p. xxxix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

16. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xiv, No. IX, Madapollam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

17. Hemingway, Godavari (1907), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

18. Morris, Godavery District (1878), p. 184 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

19. Morris, Godavery District (1878), p. 185 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

20. Morris, Godavery District (1878), p. 188 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

21. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

22. Francis, Vizagapatam (1907), p. 36 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xv, No. XII, Vizagapatam (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

24. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

25. Francis, Vizagapatam (1907), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

26. Morris, Godavery District (1878), p. 192 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

27. Morris, Godavery District (1878), p. 193 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

28. Hemingway, Godavari (1907), p. 212, s.v. Injaram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

29. Hemingway, Godavari (1907), p. 213, s.v. Injaram and Nilapalli (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

30. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xix, No. XXI, Ingeram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

31. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xxi, Bendamurlanka and Nilapalli (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

32. Robert Orme, A History of the Military Transactions of the British Nation in Indostan, Vol. II (Madras reprint, 1861), p. 261 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

33. Morris, Godavery District (1878), p. 194 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

34. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 273, s.v. Godavari District (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

35. Hemingway, Godavari (1907), p. 167 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

36. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 278, treaty with the Nizam, 1759 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

37. Orme, Military Transactions, Vol. II (1861), p. 493 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

38. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xxii, No. XXXI, districts ceded by the Nizam, 1759 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

39. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 70 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

40. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 279, the emperor’s farman for the Northern Circars, 12 August 1765 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

41. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 73 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

42. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 280, treaty with the Nizam, 12 November 1766, Articles 1–3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

43. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 281, Articles 3–5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

44. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 265 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

45. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 285, treaty of 23 February 1768 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

46. Hemingway, Godavari (1907), p. 34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

47. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xxiv, No. XXXIV, the five Circars (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

48. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 269 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

49. Hemingway, Godavari (1907), p. 161 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

50. Hemingway, Godavari (1907), p. 162 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

51. Hemingway, Godavari (1907), p. 163 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

52. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 112 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

53. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 82 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

54. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 84 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

55. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

56. Francis, Vizagapatam (1907), p. 46 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

57. Francis, Vizagapatam (1907), p. 47 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

58. Francis, Vizagapatam (1907), p. 50 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

59. Francis, Vizagapatam (1907), p. 51 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

60. Francis, Vizagapatam (1907), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

61. Francis, Vizagapatam (1907), p. 53 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

62. Francis, Vizagapatam (1907), p. 54 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

63. Francis, Vizagapatam (1907), p. 55 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

64. Hemingway, Godavari (1907), p. 164 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

65. Hemingway, Godavari (1907), p. 165 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

66. Hemingway, Godavari (1907), p. 166 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

67. Harold A. Stuart, Madras District Manuals: North Arcot, Vol. I (1895), p. 95 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

68. Stuart, North Arcot (1895), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

69. Stuart, North Arcot (1895), p. 97 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

70. Aitchison, Treaties, Vol. VIII (1892), p. 267 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

71. W. Francis, Madras District Gazetteers: Bellary (1904), p. 46 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

72. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xxviii, Nos. XLIII–XLIV (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

73. Francis, Bellary (1904), p. 47 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

74. G. R. Gleig, The Life of Major-General Sir Thomas Munro, Vol. I (1830), p. xix (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

75. John Bradshaw, Sir Thomas Munro and the British Settlement of the Madras Presidency (1894), p. 112 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

76. Francis, Bellary (1904), p. 48 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

77. Francis, Bellary (1904), p. 49 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

78. Francis, Bellary (1904), p. 155 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

79. Francis, Bellary (1904), p. 161 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

80. Stuart, North Arcot (1895), p. 98 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

81. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

82. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 253 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

83. Morris, Godavery District (1878), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

84. Morris, Godavery District (1878), p. 118 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

85. Morris, Godavery District (1878), p. 126 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

86. Morris, Godavery District (1878), p. 109 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

87. Morris, Godavery District (1878), p. 138 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

88. Morris, Godavery District (1878), p. 139 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

89. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 254 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

90. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 256 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

91. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 257 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

92. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 109 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

93. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 110 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

94. Hemingway, Godavari (1907), p. 214, s.v. Samalkot (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

95. Francis, Vizagapatam (1907), p. 42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

96. Edgar Thurston, History of the Coinage of the Territories of the East India Company in the Indian Peninsula (1890), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

97. Thurston, Coinage of the East India Company (1890), p. 38 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

98. Thurston, Coinage of the East India Company (1890), p. 46 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

99. Thurston, Coinage of the East India Company (1890), p. 47 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

100. Francis, Bellary (1904), p. 158 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

101. Francis, Vizagapatam (1907), p. 331 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

102. C. D. Maclean (ed.), Manual of the Administration of the Madras Presidency, Vol. II (1885), p. 264, chronological annals, 1833 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

103. Maclean, Manual of the Administration, Vol. II (1885), p. 266, chronological annals, 1858 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

104. C. D. Maclean (ed.), Manual of the Administration of the Madras Presidency, Vol. II (1885), pp. 268–270, list of Governors of Fort St. George (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

105. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 69 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

106. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 76 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

107. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 185, s.v. Circars, Northern (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

108. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 186 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²