తెలుగు చరిత్రTelugu History

కర్నూలు (పాత జిల్లా)

పాత కర్నూలు జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పశ్చిమ రాయలసీమలో, తుంగభద్ర, కృష్ణా నదులకు దక్షిణాన ఉండేది. 1839లో స్వాధీనం చేసుకున్న నవాబు ప్రాంతాన్ని 1858లో పూర్తి స్థాయి జిల్లాగా ఏర్పాటు చేశారు. 1953 నుంచి 1956 వరకు కర్నూలు పట్టణం ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధానిగా ఉంది. తక్కువ వర్షపాతం ఉండే ఈ ప్రాంతంలో జొన్న, పత్తి పంటలు, అడవులు ఉండేవి. కర్నూలు-కడప కాలువ దీని గుండా ప్రవహిస్తుంది. 2022లో ఈ ప్రాంతాన్ని కర్నూలు, నంద్యాల జిల్లాల మధ్య విభజించారు.

పాత కర్నూలు జిల్లా పశ్చిమ రాయలసీమలో ఉండేది.1 దాని ఉత్తర సరిహద్దులో తుంగభద్ర, కృష్ణా నదులు పారుతాయి.1 1858లో ఇది పూర్తి స్థాయి జిల్లాగా ఏర్పడింది.23 2022లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాన్ని రెండు జిల్లాల మధ్య విభజించింది.23 జిల్లా కేంద్రం కర్నూలు ఒకప్పుడు నవాబుల రాజధాని.4 తర్వాత 1953 నుంచి 1956 వరకు ఆంధ్ర రాష్ట్ర రాజధాని.4

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

కర్నూలు అనే పేరు కందెనవోలు నుంచి వచ్చిందని 1961 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.1 ఐతిహ్యం ప్రకారం పదకొండో శతాబ్దంలో ఒక గుడి కోసం రాయి మోసుకెళ్లిన బండివాళ్లు ఈ చోట బండి చక్రాలకు కందెన పూశారు.1 అక్కడే ఒక పట్టణం పెరిగింది.1 చాళుక్యులు, చోళులు, వరంగల్ గణపతులు, అంటే కాకతీయులు, ఒకరి తర్వాత ఒకరు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించి ఉండవచ్చని 1908 గెజిటీర్ భావిస్తుంది.5

పదహారో శతాబ్దంలో విజయనగర కృష్ణరాయలు ఈ ప్రాంతాన్నంతటినీ ఆక్రమించాడు.5 1565 తళ్లికోట ఓటమి తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీలు దీన్ని ఆక్రమించారు.5 జిల్లాలోని పెద్ద గుళ్లు నల్లమల కొండల మీది శ్రీశైలం, అహోబిలంలలో ఉన్నాయి.2

కర్నూలు నవాబులు

1687లో ఔరంగజేబు కృష్ణకు దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతాన్ని జయించాడు.5 ఆయన సేనాని గియాసుద్దీన్ కర్నూలును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.5 కొంత కాలానికే మొఘలుల పఠాన్ సేనాని దావూద్ ఖాన్‌కు ఈ జిల్లాను జాగీరుగా ఇచ్చారు.5 ఆయన వారసులు కర్నూలు నవాబులు అయ్యారు.5 1741లో మరాఠాలు జిల్లా మీద దాడి చేశారు.5 ఆ దాడుల గురించి ఇప్పటికీ జానపద గేయాలు పాడుతారు.5

1751 మార్చిలో సలాబత్ జంగ్, ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ కలిసి కర్నూలును ముట్టడించి స్వాధీనం చేసుకున్నారు.5 1755లో హైదర్ అలీ దీని నుంచి కప్పం వసూలు చేశాడు.5 1799లో టిప్పు చనిపోయాక ఈ జిల్లా నిజాం వాటాకు వచ్చింది.2 తన రాజ్యంలో ఉంచిన సైన్యం ఖర్చు కోసం 1800లో నిజాం దాన్ని బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించాడు.2 లక్ష రూపాయల కప్పం కడుతూ నవాబు తన జాగీరును ఉంచుకున్నాడు.2

1838లో చివరి నవాబు గులాం రసూల్ ఖాన్ పెద్ద ఎత్తున యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నట్టు బయటపడింది.2 మరుసటి ఏడాది ఆయనను తిరుచిరాపల్లికి పంపి, ఆయన భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.2 1839 నుంచి 1858 వరకు ఆయన నుంచి తీసుకున్న నాలుగు తాలూకాలను ఒక బ్రిటిష్ కమిషనర్ అండ్ ఏజెంట్ పాలించాడు.2 చిన్న రాజ్యమైన బనగానపల్లె గురించి దాని పేజీ చూడండి.

ఏర్పాటు, 1858

1858లో బ్రిటిష్ వారు కడపలోని కోయిలకుంట్ల, కంభం, మార్కాపురం తాలూకాలను, బళ్లారిలోని పత్తికొండ తాలూకాను అసలు కర్నూలుకు కలిపారు.2 మొత్తాన్ని ఒక పూర్తి కలెక్టరేట్ (జిల్లా)గా చేశారు.2 1901లో దానిలో ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.2 మద్రాసు రాష్ట్రంలో అన్నిటికంటే తక్కువ జనసాంద్రత ఉన్న జిల్లా ఇదే.2

1876–78 కరువు ఈ జిల్లాను దారుణంగా దెబ్బతీసింది.2 జనాభా 1871లో 9,14,432 ఉంటే 1881లో 6,78,551కి పడిపోయింది.2 1901 నాటికి కూడా జనాభా మునుపటి స్థాయికి పెరగలేదు.26

1953–2014

1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు దానిలోని పదకొండు జిల్లాల్లో కర్నూలు ఒకటి.7 బళ్లారి జిల్లా నుంచి ఆదోని, ఆలూరు తాలూకాలు దీనికి వచ్చాయి.1 1953 అక్టోబర్ 1 నుంచి 1956 నవంబర్ 1 వరకు కర్నూలు పట్టణం కొత్త రాష్ట్రానికి రాజధాని అని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.4

1961లో జిల్లా విస్తీర్ణం 9,210 చదరపు మైళ్లు.1 పదకొండు తాలూకాలు, రెండు ఉప తాలూకాలు ఉండేవి.1 కర్నూలు, ఆదోని, మార్కాపురంలలో రెవెన్యూ డివిజనల్ అధికారులు, నంద్యాలలో సబ్-కలెక్టర్ ఉండేవారు.1 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో కర్నూలు ఒకటి.8

1970లో జిల్లాలో కొంత భాగం కొత్త ప్రకాశం జిల్లాకు వెళ్లింది.9 1985లో 13 తాలూకాలను 54 మండలాలుగా మార్చారు.10 ప్రతి మండలానికీ ఒక మండల పరిషత్తు (స్థానిక సంస్థ) ఏర్పడింది.10 2014 విభజన తర్వాత ఈ జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది.11

విభజన, 2022

2022 ఏప్రిల్ 4న ఈ ప్రాంతాన్ని రెండు జిల్లాల మధ్య విభజించారు:3

పాలన

1901లో మార్కాపురం, కంభం, నందికొట్కూరు, రామళ్లకోట, పత్తికొండ, నంద్యాల, సిర్వేల్, కోయిలకుంట్ల అనే ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.6 వాటిని నంద్యాల, మార్కాపురం, కర్నూలు, జిల్లా కేంద్రం అనే నాలుగు ఉపవిభాగాలుగా పంచారు.12 జిల్లాకూ రామళ్లకోట తాలూకాకూ కర్నూలే కేంద్రం.2

1961లో కర్నూలు, డోన్, నందికొట్కూరు, ఆదోని, ఆలూరు, పత్తికొండ, నంద్యాల, ఆళ్లగడ్డ, కోయిలకుంట్ల, మార్కాపురం, గిద్దలూరు తాలూకాలు ఉండేవి.1 బనగానపల్లె, ఆత్మకూరు ఉప తాలూకాలు.1

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1903–04లో జొన్న, కొర్ర ప్రధాన ఆహార పంటలు.13 వాటి తర్వాత పత్తి ఎక్కువ.13 అది ఎక్కువగా నల్లరేగడి తాలూకాల్లో పండేది.13 జిల్లా విస్తీర్ణంలో 34 శాతం అడవులు ఉండేవి.1314 నల్లమల అడవులే 2,000 చదరపు మైళ్లు.1314 సాగైన భూమిలో సుమారు 4½ శాతానికే సాగునీరు అందేది.15 అందులో దాదాపు సగం చెరువుల కింద ఉంది.1514 చెరువుల కింద సాగయ్యే భూమిలో మూడో వంతుకు పైగా మార్కాపురం, కంభంలలో ఉంది.1514 పెద్ద కంభం చెరువు అక్కడే ఉంది.1514

ఇక్కడి పాత చెరువుల్లో చాలా వాటిని దాతలు కట్టించారని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.16 పదమూడో శతాబ్దంలో కట్టిన నంద్యాల చెరువు అన్నిటికంటే పాతది అని అది అంటుంది.16 మహానంది, కాల్వ, డోన్, బ్రహ్మగుండంలలోని వేడి నీటి బుగ్గలు ఏడాది పొడవునా పొలాలకు నీరిచ్చేవి.1714

ప్రైవేటు డబ్బుతో కాలువలు తవ్వడానికి 1857లో మద్రాసు ఇరిగేషన్ కెనాల్ కంపెనీ ఏర్పడింది.16 1860లో అది కర్నూలు-కడప కాలువ పని మొదలుపెట్టింది.17 1861లో సుంకేసుల దగ్గర ఆనకట్టకు అనుమతి వచ్చింది.17 1866 నాటికి డబ్బు అయిపోయినా, 1871 నాటికి కాలువ దాదాపు పూర్తయింది.17 1903–04లో అది 25,000 ఎకరాలకు నీరిచ్చింది.14

1990ల చివరికి జిల్లాలో 11,634 చెరువులు, 1,19,371 బావులు ఉన్నాయి.18 తుంగభద్ర, కృష్ణా, కుందేరు జిల్లాలోని ప్రధాన నదులు.18

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1904లో నూలు నేత, కర్నూలు, కంభంలలో తయారయ్యే నూలు తివాచీలే ముఖ్యమైన పరిశ్రమలు.19 నంద్యాల, నొస్సంలలో లక్క సామాన్లు, తోలు మీద బొమ్మలు తయారయ్యేవి.19 రుద్రవరంలో ఇనుము కరిగించేవారు.19 బనగానపల్లె వంటి చోట్ల ఒకప్పుడు వజ్రాల గనులు తవ్వేవారు.19 నంద్యాల, కర్నూలుల్లో ఆవిరితో నడిచే నాలుగు పత్తి ప్రెస్‌లు ఉండేవి.19

1962 నాటి ఒక సర్వేను జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ఉదహరిస్తుంది.20 దాని ప్రకారం, 1961 నాటికి పెద్ద నూనె మిల్లుల రంగంలో ఈ జిల్లా రాష్ట్రంలో మొదటి స్థానంలో ఉంది.20 1947లో కర్నూలులో పెట్టిన తుంగభద్ర ఇండస్ట్రీస్ వనస్పతి, శుద్ధి చేసిన నూనె, సబ్బులు తయారుచేసేది.20 ఆదోనిలోని రాయలసీమ మిల్లులు 1951 నుంచి నూలు వడికేవి.20

2001 నాటికి సిమెంటుకు పనికొచ్చే సున్నపురాయికీ ఇతర ఖనిజాలకూ జిల్లా పేరుపొందింది.21 జిల్లాలోని 36 పెద్ద, మధ్యతరహా పరిశ్రమల్లో 26 పని చేస్తూ 11,335 మందికి ఉపాధి ఇచ్చాయి.21

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.22 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.23

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19019,50,655
195113,15,499
196115,70,955
198124,07,299
200135,29,494
201140,53,463

1901లో జిల్లా ప్రజల్లో 95 శాతం మంది గ్రామాల్లోనే ఉండేవారు.6 ముస్లింలు 12 శాతం.6 మలబార్ తప్ప మద్రాసు రాష్ట్రంలోని మరే జిల్లాలోనూ ఇంత శాతం లేదు.6

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (1964), p. i (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  2. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 407, s.v. Kurnool District (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17

  3. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, G.O.Ms. No. 191 (Kurnool; Gazette No. 490) and No. 192 (Nandyal; Gazette No. 491), 2 April 2022, final notifications printed in the Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, 3 April 2022: notification PDF p. 1, Schedule-I PDF p. 2 (archive.org copies: 191 (opens in a new tab), 192 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (2006), p. 9 (PDF p. 50) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  5. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 406 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  6. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 408 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. “Prime Minister’s Statement on Andhra”, 25 March 1953, printed in Madras Legislative Assembly Debates, 2 April 1953, appendix, pp. 823–825 (archive.org (opens in a new tab)); The History of the Andhra Pradesh Police (1861–1961) (1961), pp. 249–250 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  9. Purnachandra Rao, Portrait of Population (1981), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  10. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (2006), p. 7 (PDF p. 48) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  11. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  12. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 416 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 410 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  14. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 412 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  15. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 411 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (1964), p. l (PDF p. 71) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  17. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (1964), p. li (PDF p. 72) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (2006), p. 14 (PDF p. 55) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  19. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 413 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  20. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (1964), p. lxvi (PDF p. 87) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  21. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (2006), p. 17 (PDF p. 58) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  22. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (2006), p. xxxi (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  23. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 9 (PDF p. 27) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (7)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (3)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (3)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13; 16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of Andhra Pradesh, Revenue (Lands-IV) Department, Restructuring / formation of districts: final notifications, G.O.Ms. Nos. 173 to 198 (2 April 2022) (opens in a new tab), Andhra Pradesh Gazette, Part I Extraordinary, Nos. 472 to 497 (3 April 2022), 2022, PDF pp. 1–2 of each notification. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 404–413, 416. [Public domain]
  4. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (opens in a new tab), Census of India, 1964, i–ii, l–li, lxvi. [Public domain in India]
  5. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Kurnool District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xxxi, 7, 9, 14, 17. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Kurnool District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 9. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Madras Legislative Assembly, Prime Minister's Statement on the Establishment of Andhra State (Assembly debates, 2 April 1953) (opens in a new tab), Madras Legislative Assembly, 1953, pp. 823–825. [Public domain in India]
  8. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 249–250. [Public domain in India]
  9. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: