గోల్కొండ కోట

గోల్కొండ కోట హైదరాబాద్‌కు సుమారు ఐదు మైళ్లు పశ్చిమాన రాతి గ్రానైట్ గుట్టపై ఉంది.¹ 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దీన్ని “కోట, శిథిల నగరం” అని వర్ణిస్తుంది.¹ 16వ శతాబ్దం మొదటి నుంచి ఇది కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల రాజధాని.¹ 1590లలో ఆస్థానం హైదరాబాద్‌కు మారిన తర్వాత కూడా ఇది వారి దుర్గంగా, ఖజానాగా కొనసాగింది.² పట్టణం, దాని చరిత్ర కోసం గోల్కొండ పేజీ చూడండి.

కుతుబ్ షాహీలకు ముందు

ఇక్కడ మొదట కోటను వరంగల్ పాలకులు కట్టించారని Imperial Gazetteer, బిల్‌గ్రామి ఇద్దరూ చెబుతారు. బిల్‌గ్రామి మొఘల్ చరిత్ర గ్రంథం Maathir-i-Alamgiri (మాసిర్-ఎ-ఆలంగీరీ)ని ఉదహరిస్తారు.³ అప్పుడు ఈ కోటను మంకల్ అని పిలిచేవారని, దానికి మట్టి గోడలు ఉండేవని అది చెబుతుంది.³

1364లో వరంగల్ రాజా దీన్ని దాని అధీన ప్రాంతాలతో సహా బహమనీ సుల్తాన్ మహమ్మద్ షాకు అప్పగించాడని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.¹ ఫెరిష్తాను అనుసరించి గ్రిబుల్ (Gribble) దీన్ని ఒక శాంతి ఒప్పందంలో భాగంగా వర్ణిస్తారు. ఆ ఒప్పందం గోల్కొండను రెండు రాజ్యాల మధ్య సరిహద్దుగా చేసింది.⁴

కుతుబ్ షాహీ కోట

సుల్తాన్ కులీ బహమనీల తరఫున తెలింగాణ సుబేదారుగా ఉన్నాడు.³ ఆయన సుబేదారుగా ఉన్నప్పుడే సరిహద్దు గోడ, జామా మసీదు, ఒక రాజభవనం కట్టించాడని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.³ సుల్తాన్ కులీ ఈ ఊరికి మహమ్మద్‌నగర్ అని పేరు మార్చాడని ఆయన అంటారు.³ ఆయన కోటకు మరమ్మతులు చేసి, దాని పక్కన ఒక పట్టణాన్ని కట్టించి, తన ఆస్థానాన్ని అక్కడికి మార్చాడని బ్రిగ్స్ అనువదించిన చరిత్ర చెబుతుంది.⁵

జామా మసీదును మస్జిద్-ఎ-సఫా అని కూడా పిలుస్తారు.⁶ దానిపై సుల్తాన్ కులీని దాన్ని కట్టించినవాడిగా పేర్కొనే హిజ్రీ 924 (1518; హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) నాటి శాసనం ఉంది.⁶ 1543లో ఈ మసీదులో ప్రార్థన చేస్తుండగా ఆయనను హత్య చేశారు.⁶

ఇబ్రహీం రాతి గోడలు

ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా (1550–1580) గోడలను రాతితో మళ్లీ కట్టించాడు. చరిత్ర ప్రకారం, బీజాపూర్, విజయనగర సైన్యాలు గోల్కొండ దగ్గర విడిది చేశాయి. అప్పుడు తన రాజధాని ఎంత అరక్షితంగా ఉందో ఇబ్రహీం గ్రహించాడు.⁷ ఆయన “గోల్కొండ కోటను రాయి, సున్నంతో మళ్లీ కట్టాలని” నిర్ణయించుకున్నాడు. గోడల లోపల రాజభవనాలు కట్టుకోమని తన సర్దారులను ఆహ్వానించాడు.⁷

ఆయన పాలనలో జరిగిన పని గురించిన తర్వాతి కాలపు కుతుబ్ షాహీ రాతప్రతిని బిల్‌గ్రామి ఉదహరిస్తారు.⁸ అది 8,000 గజాల గోడ, 104 బురుజులు, ఇరవై లక్షల రూపాయల ఖర్చు అని ఇస్తుంది.⁸

ద్వారాలలో ఒకటైన మక్కా దర్వాజా ముందుభాగం మీదుగా నస్ఖ్ లిపిలో 46 అడుగులకు పైగా పొడవైన ఒక శాసనం సాగుతుంది.⁹ బిల్‌గ్రామి దాన్ని ఇబ్రహీం పాలనలో హిజ్రీ 967 (1559) నాటిదిగా చెబుతారు.⁹ గోల్కొండలోని కాలా చబూత్రా, అంటే నల్ల అరుగును కూడా ఇబ్రహీం పనులలో చరిత్ర చేర్చింది.¹⁰ తర్వాతి పాలనలో పర్షియా షా అబ్బాస్ రాయబారిని అక్కడ ఆహ్వానించారు.¹⁰

కోట గోడలు

మూడు మైళ్లకు పైగా చుట్టుకొలత ఉన్న, 87 బురుజులతో కూడిన, తుపాకీ రంధ్రాల పైవరుస ఉన్న (కాల్పుల కోసం ఖాళీలున్న) రాతి గోడను Imperial Gazetteer వర్ణిస్తుంది.¹ కొన్ని బురుజులపై పారసీ శాసనాలున్న పెద్ద ఫిరంగులు ఇంకా ఉన్నాయి. బయట చుట్టూ కందకం ఉంది.¹ లోపల రాజభవనాలు, మసీదులు, ఇళ్ల శిథిలాలు, మంచి స్థితిలో ఉన్న ఒక అంతర్దుర్గం (బాలా హిసార్) ఉన్నాయి.¹ దాని ఎనిమిది ద్వారాలలో 1909లో నాలుగు వాడుకలో ఉన్నాయి.¹

బిల్‌గ్రామి నాలుగు మైళ్ల చుట్టుకొలత, 50 నుంచి 60 అడుగుల ఎత్తైన బురుజులు అని ఇస్తారు.¹¹ కొన్ని గ్రానైట్ దిమ్మెలు ఒక టన్ను లేదా అంతకంటే ఎక్కువ బరువుంటాయి. కొన్నింటిని ఇనుప బిగింపులతో కలిపారు.¹¹ ఆయన ఎనిమిది ద్వారాల పేర్లు చెబుతారు: ఫతే, మక్కా, పటాన్‌చెరు, బంజారా, జమాల్, మోతీ, బహమనీ, కొత్త కోట.¹¹ ఏనుగుల నుంచి రక్షణ కోసం ద్వారాలకు ఇనుప మేకులు అమర్చారు. కందకం 50 అడుగుల వెడల్పు.¹¹ గోడల లోపల సాగు పొలాలు, చెరువులు ఆయన చూశారు. ప్రమాద సమయాల్లో నగర ప్రజలలో చాలామంది అక్కడ తలదాచుకునేవారని ఆయన చెబుతారు.¹¹

తావెర్నియర్ కథనం

అబ్దుల్లా (1626–1672) పాలన గురించి తావెర్నియర్ (Tavernier) రాశారు.² ఆయన ఈ కోటను “దాదాపు 2 లీగుల చుట్టుకొలత” ఉన్నదిగా, పెద్ద సైన్యం ఉన్నదిగా వర్ణించారు.² ఆయన మాటల్లో అది “నిజానికి రాజు తన ఖజానాను ఉంచే ఒక పట్టణం”.² ఔరంగజేబు సైన్యం హైదరాబాద్‌ను దోచుకున్నప్పటి నుంచి రాజు అక్కడే నివసించేవాడు.²

లోపలి కట్టడాలు

ఈ కట్టడాలు అన్నిటికంటే బాగా నిలిచి ఉన్నాయని బిల్‌గ్రామి కనుగొన్నారు:¹²

• జామా మసీదు¹²
• కొండ మధ్యలో ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కట్టించిన ఒక చిన్న మసీదు¹²
• అంతర్దుర్గం, దాని మండపం¹²
• ఆయన మాదన్న ఆలయం అని పిలిచే ఒక ఆలయం¹²

ఆ ఆలయం బహుశా కుతుబ్ షాహీలకు ముందు కాలం నాటిదని ఆయన భావించారు.¹² ఆయన దృష్టిలో, చివరి రాజు బ్రాహ్మణ మంత్రి మాదన్న పేరు మీదుగా దానికి ఆ ప్రజా పేరు వచ్చింది. ఆయన హిందూ ఆస్థానికులు దాన్ని వాడేవారు.¹² అంతర్దుర్గం నుంచి ఐదు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గోషా మహల్ రాజభవనానికి ఒక రహస్య సొరంగం ఉండేదన్న సంప్రదాయాన్ని కూడా ఆయన మళ్లీ చెబుతారు.¹³

ముట్టడులు

1655–56 ముట్టడి

1655–56లో యువరాజు ఔరంగజేబు, గోల్కొండ మాజీ మంత్రి మీర్ జుమ్లాతో కలిసి హైదరాబాద్‌ను దోచుకుని, కోటలో ఉన్న అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాను ముట్టడించాడు.¹⁴ ఔరంగజేబుపై కాల్పులు జరపవద్దని రాజు ఒక ఫిరంగి దళ సైనికుడిని నిషేధించాడని తావెర్నియర్ విన్నారు.¹⁴ రాజు లొంగిపోబోతుండగా ఆయన అల్లుడు ఆయన చేతి నుంచి తాళంచెవులు లాక్కున్నాడని కూడా ఆయన విన్నారు.¹⁴

మూసా బురుజు

ఉత్తరం వైపు ఉన్న పెద్ద బురుజు మూసా బురుజుపై ఉన్న ఒక శాసనం ఆ తర్వాత ఏం జరిగిందో పారసీ, తెలుగు భాషలలో నమోదు చేస్తుంది.¹⁵ బిల్‌గ్రామి చదివిన ప్రకారం, ఒక చిన్న బురుజు మాత్రమే ఉన్న కందకం వైపు మొఘల్ సేనాని మీర్ మీరాన్ కందకాలు, సొరంగ మందుపాతరలు ముందుకు నడుపుతున్నాడు.¹⁵ తుపాకీ దెబ్బతో అతను తన కందకంలోనే చనిపోయాడు. మూడు రోజుల తర్వాత శాంతి కుదిరింది.¹⁵ అప్పుడు ఆ చోట ఒక పెద్ద బురుజు కట్టమని అబ్దుల్లా సేనాని మూసా ఖాన్‌ను ఆజ్ఞాపించారు. అది హిజ్రీ 1077 (1666–67)లో పూర్తయింది.¹⁵ శిల్పి పేరు ధర్మాచార్ అని ఇచ్చారు.¹⁵

హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి (H. Krishna Sastri) తెలుగు పాఠాన్ని చదివారు.¹⁶ అది శక 1578 (శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి), మన్మథ సంవత్సరంతో మొదలవుతుంది. ఆ సంవత్సరం “సుల్తాన్ ఔరంగజేబు” వచ్చి కోటను ముట్టడించాడు.¹⁶ అది కోటను మహమదానగరు (మహమ్మద్‌నగర్) అని పిలుస్తుంది.¹⁶

1687 ముట్టడి

చివరి ముట్టడి 1687లో జరిగింది.¹⁷ మొఘల్ చరిత్రకారుడు ఖాఫీ ఖాన్‌ను అనుసరించి, గ్రిబుల్ ఎనిమిది నెలల కందకాల యుద్ధాన్ని వర్ణిస్తారు.¹⁷ ముట్టడి చేసినవాళ్లు మట్టి సంచులతో కందకాన్ని నింపారు. కోటలోకి కాల్పులు జరపడానికి దిబ్బలు పోశారు. సొరంగ మందుపాతరలు తవ్వారు. రక్షకులు వాటిని ఎదుర్కొన్నారు.¹⁷ గ్రిబుల్ కాలంలో ఒక దిబ్బను ఔరంగజేబు డేరా ఉన్న చోటుగా ఇంకా చూపించేవారు.¹⁷ ఒక సేనాని రాత్రిపూట ఒక ద్వారాన్ని తెరిచినప్పుడు మాత్రమే కోటలోకి ప్రవేశించగలిగారు.¹⁷

తన సైన్యం ప్రవేశించిన ద్వారానికి ఔరంగజేబు ఫతే (“విజయ”) దర్వాజా అని పేరు పెట్టాడని బిల్‌గ్రామి చెబుతారు.¹⁸ అజ్దహా పైకర్ (“డ్రాగన్ శరీరం గలది”) అనే మొఘల్ ఫిరంగి ఇప్పటికీ మూసా బురుజుపై ఉంది.¹⁸ ఈ ముట్టడిలో ఔరంగజేబు సైన్యం వాడిన నాలుగు ప్రసిద్ధ ఫిరంగులలో బిల్‌గ్రామి దీన్ని లెక్కిస్తారు.¹⁸

1687 తర్వాత

నిజాముల కాలంలో కూడా కోట వాడుకలో ఉంది. 1839లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి, నిజాంకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన కుట్రలో పాలుపంచుకున్నట్లు తేలిన ముబారిజ్-ఉద్-దౌలాను గోల్కొండలో బంధించారు. ఆయన అక్కడే చనిపోయారు.¹⁹ 1909లో కొద్దిమంది అరబ్బులు, నిజాం సైన్యంలోని గోల్కొండ బ్రిగేడ్ ఈ కోటకు కాపలాగా ఉన్నట్లు Imperial Gazetteer కనుగొంది. గోల్కొండలో ఒక రాజ నివాసాన్ని కూడా అది జాబితాలో చేర్చింది.²⁰ కుతుబ్ షాహీ సమాధులు సుమారు అర మైలు ఉత్తరాన ఉన్నాయి.¹

Footnotes

1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), pp. 113–114 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

2. Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), p. 151 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 108 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), pp. 38–39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

5. Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), pp. 353–354 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 110–112 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), p. 409 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 125, note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 120 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Briggs, Rise of the Mahomedan Power, Vol. III (1829), pp. 446, 475 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 109 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

12. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 109–110 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

13. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 110 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

14. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), pp. 167–168 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 109, 153–155 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

16. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 155–156 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

17. Gribble, History of the Deccan (1896), pp. 304–307 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

18. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 109, 180 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

20. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 114, 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩