డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, Vereenigde Oostindische Compagnie, పదిహేడవ శతాబ్దంలో తెలుగు తీరంలో ఇంగ్లీషువారికి అత్యంత బలమైన యూరోపియన్ ప్రత్యర్థి. అక్కడ దాని స్థావరాలు వ్యాపార కేంద్రాలు.¹² అది నూలు వస్త్రాలు కొని, వాటిలో చాలావాటికి రంగు వేసి, బొమ్మలు వేసి, ఇండోనేషియా దీవుల్లోని తన మార్కెట్లకు ఓడల్లో పంపింది.¹²

1897లో పురావస్తు సర్వే కోసం అలెగ్జాండర్ రియా కంపెనీ కట్టడాలను సర్వే చేశారు.³⁴⁵ మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం), పాలకొల్లు, భీమునిపట్నం (అప్పుడు బిమ్లిపటం) లలోని దాని సమాధి రాళ్లను ఆయన వర్ణించారు.³⁴⁵ విశాఖపట్నం గెజిటీర్ భీమునిపట్నంలోని వాటిలో ఒకదానిని “ఉత్తర సర్కారుల్లో అత్యంత పాత సమాధి” అని పిలుస్తుంది.⁶ ఈ పేజీ తెలుగు దేశంలో డచ్‌వారిని అనుసరిస్తుంది. ఇంగ్లీషు, ఫ్రెంచి కంపెనీలు కూడా చూడండి.

ఆధారాలు

రియా Monumental Remains of the Dutch East India Company in the Presidency of Madras (మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ స్మారక అవశేషాలు, 1897) డచ్ స్థావరాల గురించి మద్రాసు రికార్డులను సేకరిస్తుంది.⁷⁸⁹ వాటిలో డబ్ల్యూ. హాడ్జ్‌సన్ వాటిపై రాసిన నివేదిక ఉంది.⁷⁸⁹ రియా వాటి సమాధి శాసనాలను నకలు చేసి అనువదిస్తారు. కానీ ఆయన చిత్రాలు తమిళ దేశపు శ్మశానాలను మాత్రమే చూపిస్తాయి.⁷⁸⁹

హెన్రీ మోరిస్ గోదావరి మాన్యువల్ (1878) డచ్ సమాధి రాళ్లను, ఇంగ్లీషు ఏజెంట్ స్ట్రెయిన్‌షామ్ మాస్టర్ దినచర్యను ప్రచురిస్తుంది.¹⁰² డచ్ వ్యాపారంపై కంపెనీ సర్క్యూట్ కమిటీ 1787 నివేదికను కూడా అది ప్రచురిస్తుంది.¹⁰² గోదావరి, విశాఖపట్నం, కిస్ట్నా గెజిటీర్లు, మాన్యువళ్లు, మద్రాసు స్వాధీనాలపై ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ (Fifth Report) పట్టిక స్వాధీనం, తిరిగి అప్పగింత తేదీలను ఇస్తాయి.¹¹¹²¹³

తెలుగు తీరంలో స్థావరాలు

డచ్‌వారు 1609లో మద్రాసుకు ఉత్తరాన పులికాట్‌లో స్థిరపడ్డారు.¹⁴¹⁵ తర్వాతి సంవత్సరాల గురించి “మచిలీపట్నంలోని డచ్, ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీల మధ్య చాలా పోటీ, చెడు భావం ఉండేది” అని రియా రాస్తారు.¹⁴¹⁵ పీటర్ ఫ్లోరిస్ 1613 డిసెంబర్‌లో మచిలీపట్నం చేరాడు.¹⁶ లంగరు స్థలంలో (ఓడలు నిలిచే చోటు) “ఒక ఇంగ్లీషు ఓడ, రెండు డచ్ ఓడలు” అతను చూశాడు.¹⁶ 1628లో డచ్‌వారు కొన్ని సంవత్సరాల పాటు ఇంగ్లీషువారిని మచిలీపట్నం నుండి వెళ్లగొట్టేంత బలంగా ఉన్నారని కిస్ట్నా మాన్యువల్ చెబుతుంది.¹⁷

తీరంలో అత్యంత పాత తేదీ ఉన్న డచ్ సమాధి జాకబ్ డెడెల్‌ది.¹⁷⁴ అతను “కోరమండల్ తీరంపై” కంపెనీ “సేవలో కౌన్సిలర్, నీటిపైనా నేలపైనా అధిపతి”.¹⁷⁴ అతను 1624 ఆగస్టు 29న చనిపోయాడు. మచిలీపట్నం కోటలో అతని సమాధి ఉంది.¹⁷⁴

డచ్‌వారు 1652లో నరసాపురం దగ్గరి పాలకొల్లులో ఒక ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం) కట్టారు.¹⁸¹⁹ Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దానిని గోదావరి జిల్లాలో యూరోపియన్ల “మొదటి స్థావరం” అని పిలుస్తుంది.¹⁹ తర్వాత వారు ఇప్పుడు కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) లో భాగమైన జగన్నాథపురంలో ఒక కేంద్రం ఏర్పాటు చేశారు.¹⁹¹⁰²⁰ వస్త్రాలు తెల్లబరచడానికి రెండు గ్రామాలతో కూడిన దాని ఫ్యాక్టరీ కంపెనీ సొంత ఆస్తి, “మొరటు మట్టి ప్రాకారాలతో రక్షించబడింది”.¹⁹¹⁰²⁰

నరసాపురంలో వారికి ఒక ఇనుము కర్మాగారం ఉంది.²¹²² 1679లో అక్కడ స్ట్రెయిన్‌షామ్ మాస్టర్ మూడు వందల మంది కమ్మరుల కోసం కొలుములను చూశాడు.²¹²² ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టిక జగన్నాథపురం అధీన ప్రాంతాల్లో “ద్రాక్షారామంలోని ఫ్యాక్టరీ”ని పేర్కొంటుంది.¹³ ఇంజరంకు పడమరగా ఎనిమిది లేదా పది మైళ్ల దూరంలో ఉన్న “దాచేవరం” వద్ద ఒక డచ్ ఫ్యాక్టరీ శిథిలాలను రియా వర్ణిస్తారు.²³ మచిలీపట్నంలోని 1687 నాటి ఒక డచ్ సమాధి శాసనం అడ్రియన్ బ్లాకీల్‌ను “దాచేరం ఫ్యాక్టరీ అధిపతి” అని పేర్కొంటుంది.²⁴

విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) తీరంలోని భీమునిపట్నం “పదిహేడవ శతాబ్దంలో ఇక్కడ కోట, ఫ్యాక్టరీ కట్టిన డచ్‌వారి స్థావరంగా మొదట గుర్తింపు పొందింది”.¹² 1682లో విశాఖపట్నంలో స్థిరపడిన ఇంగ్లీషువారు వారి నుండి “తీవ్రమైన శత్రుత్వాన్ని” ఎదుర్కొన్నారు.²⁵

నెగపట్నంలోని కోరమండల్ తీరంపై కంపెనీ ప్రభుత్వం కింద “తీరంలోని ఇతర ఫ్యాక్టరీలు—సద్రాస్, పాలకొల్లు, జగన్నాయకపూర్, భీమునిపట్నం” ఉన్నాయని మోరిస్ చెబుతాడు.¹ పాలకొల్లు, కాకినాడ, ద్రాక్షారామం, భీమునిపట్నం, మచిలీపట్నం చూడండి.

భీమునిపట్నం, జగన్నాథపురం, పాలకొల్లుపై హాడ్జ్‌సన్ నివేదికను హెమింగ్‌వే, రియా ఉదహరిస్తారు.¹¹⁸ ఇవి “నిజాం మంజూరు చేసి, మొఘల్ లేదా ఢిల్లీ చక్రవర్తి నిర్ధారించిన, క్రీ.శ. 1628 నుండి క్రీ.శ. 1713 వరకు వివిధ తేదీలున్న ఫర్మానాల కింద ఉన్నట్లు చెప్పబడింది” అని అది చెబుతుంది.¹¹⁸ సర్కారుల్లో నిజాం ప్రతినిధులు “క్రీ.శ. 1734లో హాజీ హుస్సేన్, క్రీ.శ. 1752లో జాఫర్ అలీ ఖాన్ ఇచ్చిన ఒక కౌలు ద్వారా” ఒక లిఖిత మంజూరు కింద కూడా అవి ఉన్నాయి.¹¹⁸ డచ్‌వారు “సుమారు క్రీ.శ. 1628లో మొదట ఈ ఫ్యాక్టరీలను ఆక్రమించినట్లు చెప్పబడింది”.¹¹⁸ భీమునిపట్నాన్ని విజయనగరం “ప్రస్తుత జమీందారు పూర్వీకులు” మంజూరు చేశారని అదే నివేదిక చెబుతుంది.²⁶

వస్త్రం, వ్యాపారం

డచ్ ఫ్యాక్టరీలు వస్త్రాలకు రంగు వేశాయి, బొమ్మలు వేశాయి. స్ట్రెయిన్‌షామ్ మాస్టర్ 1679లో పాలకొల్లును సందర్శించాడు.¹⁰ అతను “పెద్ద ఆవరణ ఉన్న ఒక ఫ్యాక్టరీని, అక్కడ వారు చాలా నీలి వస్త్రానికి రంగు వేస్తారు, ఆ పని కోసం నేలలో మూడు వందలకు పైగా తొట్లు పాతి ఉన్నాయి” అని చూశాడు.¹⁰ “వారు తమ ఉత్తమ అద్దకపు వస్త్రాలను చాలావరకు అక్కడే తయారు చేస్తారు” అని అతను రాశాడు.¹⁰ ఆ పట్టణం “మొదట 2000 పాత వరహాలకు వారికి కౌలుకు ఇచ్చారు, ఇప్పుడు రాజు దానిని ఉచితంగా ఇచ్చాడు”.¹⁰

పాలకొల్లులో నేసిన వస్త్రాన్ని ఎగుమతి కోసం చీట్లుగా (అచ్చు వేసిన వస్త్రం) తయారు చేయడంలోనే మచిలీపట్నం ఫ్యాక్టరీ ముఖ్యంగా నిమగ్నమైందని రియా భావించారు.²⁷ సర్క్యూట్ కమిటీ 1787లో ఈ వ్యాపారంపై నివేదించింది:²

• ఇండియన్ ఆర్కిపెలాగో (ఇండోనేషియా దీవులు) కోసం చీట్లు, ఇతర రంగు వస్త్రాలతో పాటు, పాలకొల్లు ఏటా 400 మూటల తెల్ల లాంగ్-క్లాత్‌ను యూరప్‌కు పంపేది²
• డచ్‌వారు జగన్నాథపురంలో ఏటా సుమారు ఒక లక్ష మద్రాసు వరహాల విలువైన బంగారం, రాగి, సుగంధ ద్రవ్యాలు దిగుమతి చేశారు²
• వారు చిరివేరు (ఎరుపు రంగు) తో రంగు వేసిన సరుకులపై నలభై వేల వరహాలు ఖర్చు చేశారు²

కాకినాడ నదిలో దిగుమతులపై ఐదు శాతం, ఎగుమతులపై మూడు శాతం సుంకాలను కూడా వారు చాలా కాలం వసూలు చేశారు.²⁸ అలా చేసే హక్కు వారికి ఎక్కడ నుండి వచ్చిందో కమిటీ కనుక్కోలేకపోయింది.²⁸ చేతివృత్తులు, వస్త్రాలు చూడండి.

మచిలీపట్నం, 1686

1686లో డచ్‌వారు “గోల్కొండ రాజు నుండి పొందిన నిజమైన లేదా ఊహించుకున్న అవమానాలకు చిరాకుపడి, అతని నుండి మచిలీపట్నం పట్టణాన్ని నిశ్శబ్దంగా తీసుకున్నారు”.²⁹³⁰ జూలై 26 నుండి కంపెనీ నగరానికి యజమాని అని పులికాట్‌లోని వారి గవర్నర్ మద్రాసులోని ఇంగ్లీషు కౌన్సిల్‌కు చెప్పాడు.²⁹³⁰ ఇంగ్లీషువారు తమ ఫ్యాక్టరీ నుండి సరుకులను ఓడల్లో పంపుకోవచ్చని, కానీ “రాజు నుండి మా కంపెనీకి సంతృప్తి లభించనంత కాలం” వాటిని దేశంలో అమ్మకూడదని అతను చెప్పాడు.²⁹³⁰ తమ ఫ్యాక్టరీ ఇల్లు, స్థలం “మా గౌరవనీయ కంపెనీ తమ డబ్బుతో కొన్న వారసత్వ ఆస్తి” అని ఇంగ్లీషువారు జవాబిచ్చారు.³⁰

ఆక్రమణ నిలవలేదు.³¹³² 1687లో మొఘల్ సైన్యాలు కొండపల్లి చేరాయి.³¹³² 1689 అక్టోబర్‌లో ఔరంగజేబు సైన్యం మచిలీపట్నంలోని ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీని స్వాధీనం చేసుకుంది.³¹³² 1687లో డచ్, ఫ్రెంచి, ఇంగ్లీషువారు అందరూ కొంతకాలం పట్టణాన్ని విడిచి వెళ్లారని రియా చెబుతారు.³²

నాణేలు

పులికాట్, నెగపట్నంలలో లాగే భీమునిపట్నం, జగన్నాథపురంలలో డచ్‌వారికి టంకశాలలు ఉండేవని రియా చెబుతారు.³³ “డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి నిజంగా పులికాట్‌లో—జగన్నాథపురంలో, భీమునిపట్నంలో, తూత్తుకుడిలో టంకశాల ఉండేదని” హాడ్జ్‌సన్ నివేదికకు ఆధారాలు దొరికాయి.³⁴ “భీమునిపట్నంలో డచ్‌వారు జారీ చేసిన వెండి నాణేలను జగన్నాథపురంలో ముద్రించారని” కూడా దానికి దొరికింది.³⁴ భీమునిపట్నం నుండి జారీ చేసిన నాణేలను జగన్నాథపురం టంకశాల తయారు చేసిందని హెమింగ్‌వే చెబుతారు.¹¹ భీమునిపట్నంలో టంకశాలకు డచ్‌వారికి ఉన్న అనుమతిని 1754లో విజయనగరం జమీందారు (భూస్వామి) పునరుద్ధరించాడని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹²

యుద్ధాలు, తిరిగి అప్పగింతలు

1754లో సర్కారులపై దండెత్తిన మరాఠాలు భీమునిపట్నంలోని డచ్ ఫ్యాక్టరీని తగలబెట్టారు.³⁵¹² 1781లో ఇంగ్లండ్, హాలండ్ మధ్య యుద్ధం మొదలైంది. ఇంగ్లీషువారు డచ్ స్థావరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.¹¹²³⁸ జగన్నాథపురం ఫ్యాక్టరీ ఇంటిని, ప్రభుత్వ భవనాలను కూలగొట్టారు. పాలకొల్లు ఫ్యాక్టరీ ఇంటిని ధ్వంసం చేశారు.¹¹²³⁸

చేతులు మారిన స్థావరాలను ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టిక పేర్కొంటుంది:¹³³⁶

• భీమునిపట్నం¹³³⁶
• గొల్లపాలెం, గుండవరం, ద్రాక్షారామం ఫ్యాక్టరీతో కలిపి జగన్నాథపురం¹³³⁶
• కొంతేరు, నరసాపురంలోని ఒక స్థలంతో కలిపి పాలకొల్లు¹³³⁶

అదే పట్టిక తేదీలను ఇస్తుంది:¹³³⁶

• 1781లో స్వాధీనం¹³³⁶
• 1785 జూలైలో తిరిగి అప్పగింత¹³³⁶
• 1795లో మళ్లీ అప్పగించారు¹³³⁶
• 1814 ఒప్పందం (convention) కింద 1818 మార్చి 31న తిరిగి అప్పగింత¹³³⁶
• 1824 మార్చి ఒప్పందం కింద 1825 జూన్ 1న గ్రేట్ బ్రిటన్‌కు అప్పగింత¹³³⁶

1785 తర్వాత డచ్‌వారు ఇంగ్లీషు కంపెనీకి క్విట్-రెంట్ (నిర్ణీత వార్షిక కౌలు) చెల్లించే షరతుపై తమ గోదావరి ఫ్యాక్టరీలను పట్టుకున్నారు.²⁸³⁷ 1794లో మచిలీపట్నంలోని చీఫ్, కౌన్సిల్ రెండు సంవత్సరాల కప్పాన్ని అడిగారు: పాలకొల్లు నుండి 286 వరహాలు, జగన్నాథపురం నుండి 434.²⁸³⁷ తమ కంపెనీ రెండు సంవత్సరాల ముందే తీరంలో వ్యాపారమంతా వదిలేసిందని జగన్నాథపురంలోని డచ్‌వారు విన్నవించుకున్నారు.²⁸³⁷

వ్యాపార కేంద్రాలు, భూభాగం కాదు

తెలుగు దేశంలోని డచ్ స్థావరాలు ఫ్రెంచి సర్కారులు లేదా ఇంగ్లీషు జిల్లాలు భూభాగాలైన అర్థంలో భూభాగాలు కావు. భీమునిపట్నం గురించి “ఈ ఫ్యాక్టరీకి ఏ భూభాగ అధికారమూ లేదు” అని హాడ్జ్‌సన్ నివేదిక చెబుతుంది.³²⁶³⁴ దానికి జోడించినవి మూడు బట్టలు ఉతికే మైదానాలు మాత్రమే.³²⁶³⁴ అది “కొన్ని హక్కులున్న కేవలం ఒక వ్యాపార ఫ్యాక్టరీ లేదా లాడ్జి అయినట్లు కనిపిస్తుంది”.³²⁶³⁴

అక్కడ టంకశాలపై డచ్ వాదనకు వ్యతిరేకంగా కూడా నివేదిక వాదించింది.³²⁶³⁴ కంపెనీ భీమునిపట్నాన్ని “స్వయంగా కప్పం కట్టే విజయనగరం రాజా మంజూరు కింద మాత్రమే” పట్టుకుందని అది చెప్పింది.³²⁶³⁴ అదే నివేదిక పాలకొల్లుకు “కొద్ది విస్తీర్ణం భూభాగ అధికారం”, నరసాపురంలో ఒక స్థలం మాత్రమే ఇస్తుంది.⁸ 1825లో భీమునిపట్నాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న కలెక్టర్ “భీమునిపట్నం కోట, ఫ్యాక్టరీ శిథిలాలు, మూడు బట్టలు తెల్లబరిచే మైదానాలు” అందినట్లు రసీదు ఇచ్చాడు.⁶

సమాధులు

డచ్ సమాధులు తెలుగు తీరంలో అత్యంత పాత యూరోపియన్ కట్టడాలు. మచిలీపట్నంలో రామనపేట వద్ద మూడు సమాధులను రియా లెక్కించారు. ఒకదానికి 1701 తేదీ ఉంది.⁴³⁸ కంటోన్మెంట్‌లోని ఒక ఆవరణలో, 1662 నుండి 1743 వరకు తేదీలున్న, పులికాట్ సమాధుల శైలిలో చెక్కిన పదహారు ఫలకాలను కూడా ఆయన లెక్కించారు.⁴³⁸ వాటిలో కాథరినా వాన్ డెన్ బ్రీల్, జోహన్నెస్ క్రూయిఫ్‌ల సమాధి శాసనాన్ని కిస్ట్నా మాన్యువల్ ప్రచురిస్తుంది.³⁸ వారు 1678–79లో మూడు నెలల తేడాతో చనిపోయిన నిశ్చితార్థం జరిగిన జంట.³⁸

పాలకొల్లులో రెండు అత్యంత పాత రాళ్లు అసిస్టెంట్ లాంబర్ట్ హెమ్సింక్ పసి కుమారునివి (1662), డెల్ఫ్ట్‌కు చెందిన సైమన్ వాన్ గ్రోనెవెగెన్‌వి.¹⁰⁵ వాన్ గ్రోనెవెగెన్ “వ్యాపారి, పాలకొల్లు ఫ్యాక్టరీ అధిపతి”. అతను 1665 జూన్ 3న చనిపోయాడు.¹⁰⁵

భీమునిపట్నంలో అరటి తోటల మధ్య దాగి ఉన్న ఒక శ్మశానంలో డచ్ శాసనాలు, వంశ చిహ్నాలతో పదమూడు సమాధి రాళ్లు ఉన్నాయి.⁶ అవి “1661 (ఉత్తర సర్కారుల్లో అత్యంత పాత సమాధి) నుండి 1720 వరకు తేదీలు” కలిగి ఉన్నాయి.⁶ కాకినాడలోని జగన్నాథపురం శ్మశానంలో అత్యంత పాత కట్టడం 1775 నుండి 1778 మధ్య పాతిపెట్టిన ఒక డచ్ కుటుంబానిది.³⁹

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

• ఫ్యాక్టరీల మొదటి ఆక్రమణ. హెమింగ్‌వే, రియా ఉదహరించిన హాడ్జ్‌సన్ నివేదిక “సుమారు క్రీ.శ. 1628” అని చెబుతుంది.¹¹⁸ అదే భాగానికి విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ప్రతిలో 1623 అని ఉంది.¹²
• భీమునిపట్నంలో అత్యంత పాత సమాధి. అక్కడ కొన్ని సమాధి రాళ్లకు 1623 తేదీ ఉందని రియా చెబుతారు.³ పదమూడింటిలో అత్యంత పాతది 1661 నాటిదని, అది “ఉత్తర సర్కారుల్లో అత్యంత పాత సమాధి” అని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁶
• పాలకొల్లు. రియా, Imperial Gazetteer ఫ్యాక్టరీని 1652 నాటిదిగా చెబుతాయి.¹⁸¹⁹ డచ్‌వారు అక్కడ “పదిహేడవ శతాబ్దం మధ్యకు ముందు” స్థిరపడ్డారని మాత్రమే మోరిస్ చెబుతాడు.¹
• చివరి అప్పగింత. ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్, గోదావరి, విశాఖపట్నం గెజిటీర్లు దానిని 1824 ఒప్పందం కింద 1825 జూన్ 1 నాటిదిగా చెబుతాయి.³⁶¹¹⁶ గోదావరి ఫ్యాక్టరీలు “1804 వరకు చివరికి ఇంగ్లండ్‌కు అప్పగించబడలేదు” అని మోరిస్ చెబుతాడు.²⁸ ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ 1818 తిరిగి అప్పగింతను మార్చి 31 అని చెబుతుంది.³⁶ భీమునిపట్నాన్ని 1819లో తిరిగి అప్పగించారని విశాఖపట్నం గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁶

Footnotes

1. Henry Morris, A Descriptive and Historical Account of the Godavery District (1878), p. 196 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Morris, Godavery District (1878), p. 203 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Alexander Rea, Monumental Remains of the Dutch East India Company in the Presidency of Madras (1897), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. Rea, Monumental Remains (1897), p. 48 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

5. Rea, Monumental Remains (1897), p. 53 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 227 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

7. Rea, Monumental Remains (1897), p. 47 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. Rea, Monumental Remains (1897), p. 52 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

9. Rea, Monumental Remains (1897), list of plates (PDF pp. 4–5) (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Morris, Godavery District (1878), p. 197 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

11. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 209, s.v. Cocanada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

12. Francis, Vizagapatam (1907), p. 226 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

13. “Acquisitions of Territory by the British in the Presidency of Fort St. George”, in W. K. Firminger (ed.), The Fifth Report from the Select Committee … on the Affairs of the East India Company, Vol. III (1918), p. xxv, No. XXXVI (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

14. Rea, Monumental Remains (1897), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Rea, Monumental Remains (1897), p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Morris, Godavery District (1878), p. 178 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 99 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

18. Rea, Monumental Remains (1897), p. 8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

19. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 272 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

20. Morris, Godavery District (1878), p. 198 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

21. Morris, Godavery District (1878), p. 188 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

22. Rea, Monumental Remains (1897), p. 52, s.v. Narsapur (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

23. Rea, Monumental Remains (1897), p. 47, s.v. Datchevaram and Jaganadhapuram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

24. Rea, Monumental Remains (1897), p. 50 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

25. Francis, Vizagapatam (1907), p. 36 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

26. Rea, Monumental Remains (1897), p. 46 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

27. Rea, Monumental Remains (1897), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

28. Morris, Godavery District (1878), p. 204 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

29. Morris, Godavery District (1878), p. 201 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

30. Morris, Godavery District (1878), p. 202 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

31. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

32. Rea, Monumental Remains (1897), p. 17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

33. Rea, Monumental Remains (1897), p. 65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

34. Rea, Monumental Remains (1897), p. 66 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

35. Francis, Vizagapatam (1907), p. 31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

36. “Acquisitions of Territory”, in Firminger, Fifth Report, Vol. III (1918), p. xxvi, No. XXXVI (concluded) (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

37. Morris, Godavery District (1878), p. 205 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

38. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 100 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

39. Hemingway, Godavari (1907), p. 210, s.v. Cocanada (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩