నేల, నదులు, నీరు

తెలుగు దేశం బంగాళాఖాతపు ఇసుక తీరం నుండి తూర్పు కనుమల కొండల మీదుగా ఎత్తైన దక్కన్ పీఠభూమి వరకు విస్తరించి ఉంది.¹² గోదావరి, కృష్ణా అనే రెండు పెద్ద నదులు దాన్ని పడమర నుండి తూర్పుకు దాటి, సముద్రం దగ్గర వెడల్పైన డెల్టాలను ఏర్పరుస్తాయి.³⁴ దాని చరిత్రలో ఎక్కువ కాలం వరి ఎక్కడ పండాలో, ప్రజలు చెరువులు ఎక్కడ తవ్వాలో, కరువు ఎక్కడ ఎక్కువగా దెబ్బతీయాలో నేల, వర్షమే నిర్ణయించాయి.⁴⁵⁶

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీ ప్రధానంగా రెండు ప్రభుత్వ గ్రంథాలపై ఆధారపడింది: మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ (1908), హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (1909) కోసం వెలువడిన Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) సంపుటాలు.⁷² సుమారు 1900 నాటి నేలను ప్రభుత్వ అవసరాల కోసం వర్ణించడానికి అధికారులు వాటిని రాశారు.⁷² కాకతీయ చెరువుల కోసం ఈ పేజీ పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) రాసిన కాకతీయుల చరిత్ర (1978)ను ఉపయోగిస్తుంది, దాన్ని ఉదహరించాము కానీ ఉల్లేఖించలేదు.⁸ జిల్లా గెజిటీర్లను కింద లింక్ ఇచ్చిన పేజీల్లో ఉపయోగించాము.

మూడు రకాల ప్రాంతాలు

వాతావరణం, వర్షపాతం, నదులు, నీటిపారుదల, “దాని చరిత్రలో చాలా భాగం” — వీటన్నిటికీ “కీలకం” (“the key”) కొండ వరుసల ఆకారంలోనే ఉందని మద్రాసు Imperial Gazetteer గుర్తించింది.⁷ అది మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీని సహజ విభాగాలుగా విభజించింది.¹³ వాటిలో మూడు విభాగాల్లో తెలుగు జిల్లాలు ఉన్నాయి:¹³

• తూర్పు కనుమలకు, బంగాళాఖాతానికి మధ్య ఉన్న పల్లపు భూమి పట్టీ¹³
• ఉత్తరాన తూర్పు కనుమల కొండ ప్రాంతాలు, వీటిని ఏజెన్సీలు అనేవారు¹³
• దక్కన్ అనే మధ్య పీఠభూమి³

తీర పట్టీలోని ఉత్తర భాగం తెలుగువారి దేశం.³ తూర్పు కనుమలు తక్కువ ఎత్తు కొండల తెగిపోయిన వరుస, వాటి సగటు ఎత్తు సుమారు 2,000 అడుగులు.⁹ గంజాం, విశాఖపట్నం జిల్లాల్లో అవి సముద్రానికి దగ్గరగా ఉండేవి.⁹ ఇంకా దక్షిణాన అవి లోపలికి తిరిగి, 100 నుండి 150 మైళ్ల వెడల్పైన పల్లపు భూమిని వదిలాయి.¹⁰ వాటికి పడమరన 1,000 నుండి 2,000 అడుగుల ఎత్తైన ఎగువ మైదానం ఉండేది, దానిలో దక్కన్ కూడా ఉంది.¹⁰

నిజాం రాష్ట్రమైన హైదరాబాద్ దక్కన్ పీఠభూమికి దాదాపు మధ్యలో ఉండేది.² 1909 నాటి Imperial Gazetteer దాని సగటు ఎత్తును సుమారు 1,250 అడుగులుగా ఇచ్చింది.² మంజీరా, గోదావరి నదుల వెంట అది రాష్ట్రాన్ని దాదాపు సమానమైన రెండు భాగాలుగా విభజించింది.² వాయవ్య భాగంలో, పాత లావా నుండి ఏర్పడిన నల్లరేగడి నేల (దక్కన్ ట్రాప్) మీద, మరాఠీ, కన్నడ మాట్లాడేవారు నివసించారు.² ఆగ్నేయ భాగంలో, గ్రానైట్ నేల మీద, తెలుగు మాట్లాడేవారు నివసించారు.²

గెజిటీర్ ఆ తేడాను ఒక్క వాక్యంలో చెప్పింది: నల్లరేగడి ప్రాంతం “గోధుమ, పత్తి నేల”, తెలింగాణ మాత్రం “వరి, చెరువుల నేల”.⁵ తెలింగాణలో కొండలు బోడిగా ఉండేవి, బండరాళ్లు, గుమ్మటం ఆకారపు కొండలు ఆ ప్రాంతానికి “దిగులు పుట్టించే రూపం” ఇచ్చాయి.⁵ నేల వాయవ్యం నుండి ఆగ్నేయానికి వాలుగా ఉంది.⁵ ఔరంగాబాద్ దగ్గర అది సముద్ర మట్టానికి సుమారు 2,000 అడుగుల ఎత్తులో, కర్నూలు దగ్గర కేవలం 800 నుండి 900 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది.⁵

కృష్ణా, తుంగభద్రలకు దక్షిణాన గెజిటీర్ “దక్కన్ జిల్లాలు” అని పిలిచిన నాలుగు మద్రాసు జిల్లాలు ఉండేవి: కడప (అప్పుడు కడ్డపా), కర్నూలు, బళ్ళారి, అనంతపురం.⁶ బ్రిటిష్ కాలపు దత్త మండలాలు (Ceded Districts) ఇవే.¹¹¹² ఈ జిల్లాలు, ప్రాంతాలు ఎలా చేతులు మారాయో తెలుసుకోవడానికి పటం ఎలా మారింది చూడండి.

రెండు రుతుపవనాల వర్షం

మద్రాసు గెజిటీర్ ప్రకారం, వర్షం దాదాపు పూర్తిగా రెండు గాలి ప్రవాహాల నుండి వచ్చేది.¹³ నైరుతి రుతుపవనం మే చివరి నుండి సెప్టెంబర్ చివరి వరకు వీచేది.¹³ అది చాలా ఎక్కువ నీటిని తెచ్చేది, కానీ పశ్చిమ కనుమలు దానిలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఆపేసేవి.¹³ ఆ కొండ వరుసకు తూర్పున, ఉత్తర కొండ ప్రాంతాలు తప్ప, అది 25 అంగుళాల కంటే తక్కువ వర్షం ఇచ్చేది.¹³

ఈశాన్య రుతుపవనం అక్టోబర్, నవంబర్, డిసెంబర్ నెలల్లో బంగాళాఖాతం నుండి వచ్చేది.¹⁴ అది తీరం దగ్గర ఎక్కువ వర్షం ఇచ్చేది, మేఘాలు లోపలికి వెళ్లే కొద్దీ తక్కువ వర్షం ఇచ్చేది.¹⁴ తూర్పు కనుమలు మేఘాలను అడ్డుకునేవి, కాబట్టి వాటికి పడమరన ఉన్న దక్కన్‌కు ఈ రుతుపవనం నుండి 10 అంగుళాల కంటే తక్కువ వర్షం వచ్చేది.¹⁴ ఏడాదికి 19 అంగుళాల వర్షంతో బళ్ళారి ప్రెసిడెన్సీలోని అత్యంత పొడి ప్రదేశాలు రెండింటిలో ఒకటిగా ఉండేది.¹⁴

అందుకే పీఠభూమికి “మితమైన, నిలకడ లేని వర్షపాతం” ఉండేది.¹⁵ దానిలో చాలా భాగాన్ని “కరువు మండలం” అనేవారు.¹⁵ 1876లో దానిలోని పెద్ద భాగాలకు కేవలం 2.7 నుండి 10 అంగుళాల వర్షం పడింది.¹⁵

నదులు, డెల్టాలు

ఏ నదీ పశ్చిమ కనుమలను దాటదు, కాబట్టి దక్షిణాది నీరంతా దాదాపు తూర్పుకు బంగాళాఖాతంలోకి ప్రవహిస్తుంది.³ గోదావరి, కృష్ణా అరేబియా సముద్రానికి 50 మైళ్ల లోపలే పుట్టి, ద్వీపకల్పం మీదుగా 800 మైళ్లకు పైగా ప్రవహిస్తాయి.³⁴ రెండూ తూర్పు కనుమలను చీల్చుకుని దారి చేసుకున్నాయి.⁴¹⁶

ఎగువ ప్రవాహంలో ఈ నదులు లోతైన పడకల్లో వేగంగా ప్రవహిస్తాయి, కాబట్టి అవి నేలకు నీరు పెట్టడం కంటే నేల నుండి నీటిని తీసుకుపోవడమే ఎక్కువ.⁴ తీరం దగ్గర నేల చదునుగా ఉంటుంది, అక్కడ నీటిపారుదల కోసం వాటికి అడ్డంగా ఆనకట్టలు కట్టారు.⁴ గోదావరి, కృష్ణాల సాగునీటి డెల్టాలు ఎంతటి తీవ్రమైన వర్షాభావంలోనూ “దాదాపు ఎప్పుడూ విఫలం కావు” అని గెజిటీర్ రాసింది.⁴ వాటిని అది “పచ్చని లేదా బంగారు రంగు వరి పొలాల అంతులేని సముద్రం” అని వర్ణించింది.⁴ తెలుగు దేశపు నదులు చూడండి.

చెరువులు: వాన నీటిని నిల్వ చేయడం

తెలింగాణలో గ్రానైట్ నుండి ఏర్పడిన నేల ఇసుకగా ఉంటుంది, తేమను పట్టి ఉంచదు.⁵ అక్కడి నదులు ఎండాకాలంలో ఎండిపోతాయి.⁵ కాబట్టి నీటిని చెరువులు అనే కృత్రిమ జలాశయాల్లో నిల్వ చేయాల్సి వచ్చింది, “వాటితో తెలింగాణ ప్రాంతమంతా నిండి ఉంది”.⁵ చిన్న వాగుల లోయలకు అడ్డంగా కట్టలు వేసి, వాన నీటిని పట్టి వాటిని ఏర్పరిచారు.¹⁷ తెలింగాణలో అవి వేలల్లో ఉన్నాయని 1909 గెజిటీర్ చెప్పింది.¹⁷

1909లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రం మొత్తంలో 370 పెద్ద చెరువులు, కుంటలు (చిన్న చెరువులు) అనే 11,015 చిన్నవి ఉండేవి.¹⁸ సుమారు 1934 నాటి నిజాం రాష్ట్రపు తెలుగు బడి భూగోళ పుస్తకం పెద్దవీ చిన్నవీ కలిపి చెరువుల సంఖ్యను సుమారు 17,000గా ఇచ్చింది.¹⁹ ఈ రెండు సంఖ్యలూ రాష్ట్రం మొత్తానికి చెందినవి, దాని తెలుగు జిల్లాలకు మాత్రమే కాదు.¹⁸¹⁹

తెలంగాణలోని పెద్ద చెరువుల మూలాన్ని పరబ్రహ్మశాస్త్రి కాకతీయ రాజుల్లో, వారి సామంతుల్లో గుర్తించారు.⁸²⁰ వరంగల్, ఖమ్మం, కరీంనగర్, నిజామాబాద్, నల్గొండ జిల్లాల్లో చెరువు లేని ఊరు దాదాపు లేదని ఆయన రాశారు.²¹ చాలా ఊళ్లలో ఒకటి కంటే ఎక్కువ చెరువులు ఉండేవి.²¹ 1900ల ప్రారంభంలో కనుమలకు తూర్పున ఉన్న మద్రాసు జిల్లాల్లో సుమారు 33,000 చెరువులు, నదులకు అడ్డంగా 6,000 ఆనకట్టలు ఉండేవి.²² తెలుగు చరిత్రలో నీటి పనులు చూడండి.

అడవులు, కొండ ప్రాంతాలు

తూర్పు కనుమలు గంజాం, విశాఖపట్నం, గోదావరి జిల్లాల పశ్చిమ భాగాల గుండా వెళ్లేవి.¹ గెజిటీర్ ఈ కొండలను “తక్కువ ఎత్తైన, బాగా జ్వరాలు వచ్చే కొండల చిక్కుముడి” అని పిలిచింది, అక్కడ ఏడాదికి 50 నుండి 80 అంగుళాల వర్షం పడేది.¹⁰ వాటి అడవుల్లో విలువైన సాల్, టేకు చెట్లు ఉండేవి.¹⁰ మైదానాల ప్రజల నుండి మతం, భాష, ఆచారాల్లో భిన్నమైన ప్రజలు అక్కడ నివసించారు.¹

ఈ కొండల్లో సాధారణ చట్టం కొంతవరకే అమలయ్యేది.¹ కలెక్టర్లు గవర్నర్‌కు ఏజెంట్లుగా, ప్రత్యేక అధికారాలతో వాటిని పాలించేవారు.¹ అందుకే ఈ కొండలను “ఏజెన్సీలు లేదా ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు” అనేవారు.¹³ వాటిలో ఒకటి రంప, గోదావరికి ఉత్తరాన సుమారు 800 చదరపు మైళ్ల కొండ ప్రాంతం.²³ అక్కడ 1858–1862లో, మళ్లీ 1879–1881లో తిరుగుబాట్లు జరిగాయి.²³ రెండో తిరుగుబాటు నాయకుడిగా గెజిటీర్ చెంద్రయ్య పేరు చెబుతుంది.²³ చంద్రయ్య (రంప) చూడండి.

ఇంద్రావతి గోదావరిలో కలిసే చోటు నుండి డెల్టా మొదలు వరకు నదికి రెండు వైపులా నివసించిన కోయల గురించి 1907 నాటి గోదావరి గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.²⁴ నిజాం రాష్ట్రంలో దక్షిణాన ఖమ్మం వరకు వారు నివసించారు.²⁴ మైదానాల ప్రజలు వారిని కోయ దొరలు (“కోయ ప్రభువులు”) అని పిలిచేవారు, వారి సొంత భాష కోయ ద్రావిడ భాష.²⁵ అవే కొండల్లోని కొండరెడ్లు పోడు (మారుతూ ఉండే వ్యవసాయం) ద్వారా బతికేవారు.²⁶

ఇంకా దక్షిణాన, కర్నూలు జిల్లాలో, కనుమలు వెడల్పై నల్లమల కొండలుగా మారతాయి.¹⁰ అక్కడ వర్షం కేవలం 30 నుండి 40 అంగుళాలు, శిఖరాలు అరుదుగా 3,000 అడుగులు దాటేవి.¹⁰ 1908లో ఆ కొండ వరుసపై నివసించినవారు చెంచులు మాత్రమే.²⁷ ఒకప్పుడు వారు కొండల మీదుగా వెళ్లే దారులకు కాపలా కాసినందుకు చుట్టుపక్కల గ్రామాలు ఇచ్చే రుసుములతోనే ఎక్కువగా బతికేవారు.²⁷ తర్వాత వారు పశువులను, గొర్రెలను పెంచారు, తేనె, అటవీ ఉత్పత్తులు సేకరించారు, లేదా అటవీ కాపలాదారులుగా పనిచేశారు.²⁷

కనుమ దారులు, రేవులు, రహదారులు

కొండలు రహదారులను కూడా నిర్ణయించాయి. గుంతకల్ నుండి విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వరకు వెళ్లే రైలు మార్గం నల్లమలను నందికనుమ, అంటే “ఎద్దు కనుమ” ద్వారా దాటింది.²⁷ కొండ వరుస మీదుగా ఉన్న రెండు బండి దారుల్లో ముఖ్యమైన దాని మార్గాన్నే అది అనుసరించింది.²⁷ కర్నూలు, కడప రాళ్లను చాలా కాలంగా దక్షిణ భారతదేశపు వజ్రాలు ఉండే ఇసుకరాళ్లుగా పిలిచేవారు.²⁸ పాత వజ్రాల గనులు కృష్ణా వెంట వాటిలోనే ఉన్నాయి. కొల్లూరు, వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ చూడండి.

గోదావరి డెల్టా తీరంలో భారతదేశంలోని తొలి యూరోపియన్ స్థావరాల్లో కొన్ని ఏర్పడ్డాయి.²⁹ డచ్‌వారు, ఫ్రెంచ్‌వారు, ఇంగ్లీష్‌వారు అందరూ అక్కడ ఫ్యాక్టరీలు (వ్యాపార కేంద్రాలు) స్థాపించారు.²⁹ 1908 నాటికి వాటికి దారితీసే నదీ పాయలు పూడుకుపోయాయి, ఫ్రెంచ్ పట్టణమైన యానాం మాత్రమే మిగిలింది.²⁹ ముస్లిం పాలనలో మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం) ఐదు సర్కారులకు ప్రధాన పట్టణం.¹² మచిలీపట్నం, మోటుపల్లి చూడండి.

నేల చరిత్రను ఎలా మలిచింది

ప్రాంతాల కొన్ని పాత పేర్లు నదులతో, పుణ్యక్షేత్రాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి. కాళహస్తి, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామాల్లోని శివుని మూడు లింగాల నుండి “తెలింగాణ” అనే పేరు వచ్చిందని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.³⁰ మొదట్లో ఈ పేరు ఈ మూడు ఆలయాలు ఉన్న దేశాన్ని సూచించేదని అది అంటుంది.³⁰ పాత వేంగి రాజ్యాన్ని అది కృష్ణా, గోదావరి ముఖద్వారాల మధ్య ఉంచుతుంది.³¹ దాని రాజధాని ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్)కు 8 మైళ్ల ఉత్తరాన ఉన్న పెదవేగిలో ఉన్నట్లు తోస్తుంది.³¹ వేంగి, కమ్మనాడు, పాకనాడు, ఇతర పాత దేశాల పేర్ల కోసం ప్రాంతాల పాత పేర్లు చూడండి.

కొండల్లో పాత నివాసాలు కూడా ఉన్నాయి. నల్లమలలోని శ్రీశైలం తక్కువ ఎత్తు పీఠభూమిపై ఉన్న శిథిల పట్టణాలు, కోటలు, ఆలయాలు, జలాశయాలు, బావులు ఒకప్పుడు అక్కడ ప్రజలు బాగా బతికారని చూపించాయి.³² కాకతీయ చెరువులు వ్యవసాయాన్ని, తద్వారా వారి రాజ్య సంపదను పెంచాయని పరబ్రహ్మశాస్త్రి వాదించారు.²¹

డెల్టాలకు, పొడి ఎత్తైన ప్రాంతాలకు మధ్య తేడా కరువుల్లో అన్నిటికంటే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. నాలుగు దక్కన్ జిల్లాలు మిగతా అన్నిటికంటే నిరంతరంగా కరువు బారిన పడ్డాయని, నెల్లూరు వాటికి ఎంతో వెనక లేదని గెజిటీర్ రాసింది.⁶ దానికి అది తక్కువ వర్షం, నిస్సారమైన నేల, పెద్ద నీటిపారుదల పనులు తక్కువగా ఉండడం కారణాలుగా చెప్పింది.⁶ గోదావరి ఆనకట్ట కట్టిన తర్వాత డెల్టాలో మళ్లీ విస్తృతమైన కష్టాలు రాలేదని గోదావరి గెజిటీర్ చెప్పుకుంది.³³ కరువులు, వరదలు, తుపానులు చూడండి.

Footnotes

1. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

2. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

4. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

5. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

6. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 80 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 203 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 145, “Ghats, Eastern” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 146 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

11. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 184, “Ceded Districts” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 185, “Ceded Districts” and “Circars, Northern” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

14. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 147 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

17. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

18. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

19. Makhdoom Mohiuddin, Nizam Rajya Bhugolamu (Telugu, about 1934), p. 28 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

20. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 204 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

21. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 206 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

22. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 297, “Rampa” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

24. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 60 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

25. Hemingway, Godavari (1907), p. 61 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

26. Hemingway, Godavari (1907), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

27. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 152 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

28. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

29. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 164, “Godavari River” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

30. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 192, “Telingana” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

31. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 193, “Vengi” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

32. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 151, “Nallamalais” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

33. Hemingway, Godavari (1907), p. 140 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩