తెలుగు చరిత్రTelugu History

హైదరాబాద్ (పాత జిల్లా)

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రాజధాని నగరం చుట్టూ, తర్వాత నగరానికే పరిమితమైన హైదరాబాద్ జిల్లా. నిజాం రాజ జిల్లా ఆత్రాఫ్-ఇ-బల్దా ('నగర శివార్లు') నుంచి ఇది సుమారు 1948లో ఏర్పడింది. 1978 వరకు దీనిలో విశాలమైన వ్యవసాయ భూములు కూడా ఉండేవి. అవి రంగారెడ్డి జిల్లాగా విడిపోయాక ఇది పూర్తిగా నగర జిల్లా అయింది. 2014లో ఇది తెలంగాణలో ఒక జిల్లా అయింది.

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని హైదరాబాద్ జిల్లాలోనే రాష్ట్ర రాజధాని నగరం ఉండేది.1 సుమారు 1948లో ఈ జిల్లా ఏర్పడింది.23 1978 వరకు నగరం చుట్టూ ఉన్న విశాలమైన గ్రామీణ ప్రాంతం కూడా దీనిలోనే ఉండేది.23 1978 నుంచి ఇది పూర్తిగా నగర జిల్లా.34 2014లో ఇది తెలంగాణలో ఒక జిల్లా అయింది.34

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

ఈ ప్రాంతం “వరంగల్ కాకతీయుల రాజ్యంలో భాగం” అని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 పద్నాలుగో శతాబ్దంలో దక్కను ఆక్రమణతో ఇది ముస్లిం పాలనలోకి వచ్చింది.5 గోల్కొండ కోటను వరంగల్ రాజు కట్టించాడని, 1364లో దాన్ని బహమనీ సుల్తానుకు అప్పగించాడని గెజిటీర్ చెబుతుంది.6

1512లో తెలుగు జిల్లాల బహమనీ గవర్నర్ సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్‌షా పేరుతో తనను తాను రాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు.5 హైదరాబాద్‌ను స్థాపించే వరకు కుతుబ్‌షాహీల రాజధాని గోల్కొండ కోట.6 కోటకు ఉత్తరాన ఉన్న వాళ్ల సమాధులు “దక్కనులోని ముస్లిం సమాధుల్లో అత్యంత విశేషమైనవాటిలో ఒకటి” అని గెజిటీర్ అంటుంది.5 కుతుబ్‌షాహీ సమాధులు పేజీ చూడండి.

మహమ్మద్ కులీ 1589లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, మొదట దానికి భాగ్‌నగర్ అని పేరు పెట్టాడని గెజిటీర్ చెబుతుంది.7 కొత్త నగరం మధ్యలో చార్మినార్‌ను 1591లో కట్టారు.7 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను పట్టుకోవడంతో నగరం మొఘలుల చేతికి వెళ్లింది.7 తర్వాత మొదటి నిజాం స్వతంత్రుడినని ప్రకటించుకుని హైదరాబాద్‌ను రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.7

నిజాం రాజ జిల్లా

అసఫ్‌జాహీల కాలంలో నగరం చుట్టూ ఉన్న గ్రామాలు ఆత్రాఫ్-ఇ-బల్దా జిల్లాగా ఉండేవి.8 అది సర్ఫ్-ఇ-ఖాస్ (రాజ) జిల్లా, అంటే నిజాం సొంత ఎస్టేటు.8 1909లో నగరంలోని 26 చదరపు మైళ్లతో కలిపి దాని విస్తీర్ణం 3,399 చదరపు మైళ్లు.8

1866కి ముందు గ్రామాల సమూహాలను స్థిరమైన మొత్తాలకు గుత్తదారులకు ఇచ్చేవారు.9 1866లో తాలూకాలు ఏర్పడ్డాయి.10 రాజ భూములను “రాజ్యం లోపల ఒక రాజ్యం”గా చూసేవారని 1961 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.11

నగరానికి ఉత్తరాన చాదర్‌ఘాట్ శివారు 1850 తర్వాత పెరిగింది.12 అక్కడ ఫ్రెంచి సేనాని రేమండ్ పాత ఫిరంగుల కర్మాగారం, నిజాం కాలేజీ, కొత్త టంకశాల ఉండేవి.12 హుస్సేన్‌సాగర్ దిగువన ఒక మంచు కర్మాగారం, ఆవిరితో నడిచే ఒక కలప కోత మిల్లు, హైదరాబాద్ స్పిన్నింగ్ అండ్ వీవింగ్ మిల్లులు ఉండేవి.12

ఏర్పాటు, సుమారు 1948

1941–1951 మధ్య జిల్లా రూపం పూర్తిగా మారిపోయిందని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.11 ఆత్రాఫ్-ఇ-బల్దా, బాగాట్ రెండు జిల్లాలనూ రద్దు చేసి ఇప్పటి హైదరాబాద్ జిల్లాను ఏర్పాటు చేశారు.11 1948లో జిల్లా కేంద్ర పాలన కిందికి వచ్చింది.11 అప్పటి నుంచి అది పాలకుడి ఆస్తి కాదు.11

కొత్త జిల్లాకు హైదరాబాద్ నగరం కేంద్రం.2 ఇబ్రహీంపట్నం, చేవెళ్ల (మొదట షాబాద్) వంటి తాలూకాలు ఈ సమయంలోనే పాత రాజ భూముల నుంచి ఏర్పడ్డాయి.1314

1956–2014

1956లో తెలంగాణలోని మిగతా ఎనిమిది జిల్లాలతో పాటు హైదరాబాద్ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమైంది.2 మహబూబ్‌నగర్ నుంచి పరిగి, మెదక్ నుంచి వికారాబాద్, గుల్బర్గా నుంచి తాండూరు తాలూకాలు దీనికి వచ్చాయి.2 1961లో జిల్లా విస్తీర్ణం 2,997 చదరపు మైళ్లు.2 మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.2

1978 ఆగస్టులో హైదరాబాద్ జిల్లాలోని గ్రామీణ భాగాలతో రంగారెడ్డి అనే కొత్త జిల్లా ఏర్పడిందని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.315 ఆ జిల్లాను మొదట హైదరాబాద్ (గ్రామీణ) జిల్లా అనేవారని రంగారెడ్డి జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.16 నగర కార్పొరేషన్ ప్రాంతం, సికింద్రాబాద్ కంటోన్మెంట్, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం హైదరాబాద్‌లోనే ఉండిపోయాయి.3

1981 జనాభా లెక్కలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో హైదరాబాద్‌ను లెక్కించాయి.17 1985లో దీన్ని చార్మినార్, గోల్కొండ, ముషీరాబాద్, సికింద్రాబాద్ అనే నాలుగు మండలాలుగా విభజించారు.18 1996లో ఇవి 16 మండలాలు అయ్యాయి.18 1999లో జిల్లాను హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ అనే రెండు రెవెన్యూ డివిజన్లుగా విభజించారు.18 ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 దీన్ని కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రంలో చేర్చింది.4

2014 తర్వాత

2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ తన జిల్లాల పటాన్ని మళ్లీ గీసింది.19 ఆ రోజు వచ్చిన ఒక ఎక్సైజ్ ఉత్తర్వు హైదరాబాద్‌ను ఇంకా ఒకే రెవెన్యూ జిల్లాగా చూపిస్తుంది.19 తెలంగాణ జిల్లాగా దీని పేజీ హైదరాబాద్.

పాలన

1909లో ఆత్రాఫ్-ఇ-బల్దాలో ఐదు తాలూకాలు, ఒక ఉప తాలూకా ఉండేవి.20 మేడ్చల్, అంబర్‌పేట, షాబాద్, ఆసఫ్‌నగర్, పట్లూరు తాలూకాలు.2112 జుక్కల్ ఉప తాలూకా.2112 మొదటి తాలూక్‌దారు జిల్లాను పాలించేవాడు.9 ఆయన కింద ఒక రెండో తాలూక్‌దారు, ఒక మూడో తాలూక్‌దారు ఉండేవారు.9

1961లో హైదరాబాద్ తూర్పు, హైదరాబాద్ పడమర, వికారాబాద్ అనే మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లు ఉండేవి.2 1999 తర్వాత నగర జిల్లాలో రెండు డివిజన్లలో 16 మండలాలు ఉన్నాయి:1822

  • హైదరాబాద్, 9 మండలాలు
  • సికింద్రాబాద్, 7 మండలాలు1822

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1901లో ఆత్రాఫ్-ఇ-బల్దాలో ప్రధాన ఆహార పంటలు జొన్న, సజ్జ, వరి.23 మూసీ మీది ఆనకట్టలు హుస్సేన్‌సాగర్ వంటి పెద్ద చెరువులను నింపేవి.23 జిల్లాలో 139 పెద్ద, 310 చిన్న చెరువులు, 2,253 బావులు ఉండేవి.23 40 చదరపు మైళ్లకు సాగునీరు అందేది.23

నగరం, కొత్త పరిశ్రమలు ఉన్నా 1961లో కూడా జిల్లా “ప్రధానంగా వ్యవసాయ జిల్లా” అని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.24 చెరువులు, కాలువలు పొలాలకు నీరిచ్చేవి.24 రెండో పంచవర్ష ప్రణాళిక కాలంలో చాలా బావులు తవ్వారు.24 సుమారు 88,780 ఎకరాలకు సాగునీరు అందేది.24 నగరం దగ్గరి జలాశయం గురించి ఉస్మాన్‌సాగర్ పేజీ కూడా చూడండి.

1978 తర్వాత వ్యవసాయ భూమి రంగారెడ్డికి వెళ్లింది.3 2001లో హైదరాబాద్ జిల్లాలో ప్రతి 100 మంది కార్మికుల్లో 1.6 మందే వ్యవసాయంలో ఉన్నారు.25

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1909లో చండూరులో చీరలు, చేతిరుమాళ్లు, ఆసఫ్‌నగర్‌లో మేలు రకం ఇత్తడి, రాగి పాత్రలు తయారయ్యేవి.23 హుస్సేన్‌సాగర్ దిగువన హైదరాబాద్ స్పిన్నింగ్ అండ్ వీవింగ్ మిల్లులు ఉండేవి.12

నగరంలోనూ చుట్టుపక్కలా పెద్ద పరిశ్రమలు వస్తుండటంతో 1961లో జిల్లా “పారిశ్రామిక స్వభావం సంతరించుకుంటోంది” అని హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.1 2001 నాటికి ఎక్కువ మంది పరిశ్రమలు, సేవల మీదే ఆధారపడ్డారు.2625 28 పెద్ద, మధ్యతరహా పరిశ్రమల్లో సుమారు 23,458 మంది పని చేశారు.26

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల లోపలి జనాభాను 1901 నుంచి ఇస్తుంది.27 2011 అంకె 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నది.28

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19014,99,082
195110,83,634
196111,91,668
198122,51,009
200138,29,753
201139,43,323

గ్రామీణ తాలూకాలతో కలిపి 1961 నాటి జిల్లా జనాభా 20,62,995.2 1901లో నగరం బయటి ఆత్రాఫ్-ఇ-బల్దాలో దాదాపు 86 శాతం మంది తెలుగు మాట్లాడేవారు.20 2011లో హైదరాబాద్ జిల్లాలో అక్షరాస్యత 83.25 శాతం.29

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

  • హైదరాబాద్‌ను 1589లో స్థాపించారని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.7 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ఒక చోట 1590 అని, మరో చోట 1591 అని చెబుతుంది.330
  • రంగారెడ్డి జిల్లా 1978 ఆగస్టులో ఏర్పడిందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.3 ఆధారాల్లో కనిపించే ఇతర తేదీలు రంగారెడ్డి పేజీలో ఉన్నాయి.

అన్ని జిల్లాల మార్పుల కథ పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. A4 (PDF p. 22) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  2. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. A1 (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  3. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. 8 (PDF p. 37) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  4. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 107 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 114 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 106 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. A11 (PDF p. 29) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  12. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  13. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. 108 (PDF p. 126) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  14. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. 115 (PDF p. 133) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  15. Purnachandra Rao, Portrait of Population (1981), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  16. S. S. Jaya Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Rangareddi District (1987), PDF p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. 9 (PDF p. 38) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  19. Government of Telangana, Revenue (Excise-II) Department, G.O.Ms. No. 251, 11 October 2016, PDF pp. 1–2 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 108 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 112 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. 10 (PDF p. 39) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  23. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 109 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  24. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. A3 (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  25. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. xix (PDF p. 11) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  26. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. 14 (PDF p. 43) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  27. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. xxiii (PDF p. 18) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  28. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 8 (PDF p. 26) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  29. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 60 (PDF p. 78) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  30. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (2006), p. 5 (PDF p. 34) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (3)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (22)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (10)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13; 16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 106–115. [Public domain]
  3. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (opens in a new tab), Census of India, 1968, A1–A4, A11. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. S. S. Jaya Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Rangareddi District (opens in a new tab), Director of Census Operations, Andhra Pradesh, 1987, PDF p. 20. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xix, xxiii, 5, 8–9, 14. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Hyderabad District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 8, 60. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]
  8. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 260. [Public domain in India]
  9. Government of Telangana, Revenue (Excise-II) Department, Formation of new districts: reorganisation of the jurisdiction of Deputy Commissioners of Prohibition & Excise, G.O.Ms. No. 251 (11 October 2016) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), 2016, PDF pp. 1–2. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: