బ్రిటిష్ రాజ్ (మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ)

1858 తర్వాత తొంభై సంవత్సరాల పాటు బ్రిటిష్ రాజ్ (Crown) తీర, రాయలసీమ తెలుగు జిల్లాలను మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగా పాలించింది.¹² ఈ సంవత్సరాల్లో తెలంగాణ నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి చెందింది.¹² 1858 బదిలీ నుండి 1947 స్వాతంత్ర్యం వరకు తెలుగు జిల్లాల్లో రాజ్ పాలనను ఈ పేజీ అనుసరిస్తుంది. 1858 తర్వాత హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, నిజాముల గురించి అసఫ్ జాహీలు పేజీలో, మొఘలులు, అసఫ్ జాహీలు, బ్రిటిష్ పాలన పేజీలో ఉంది.³⁴⁵ స్వాతంత్ర్యం, ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం ఉద్యమాల గురించి సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో ఉంది.

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పేజీలో చెప్పినట్లు, 1839 నాటికి కంపెనీ నిర్మించిన ప్రెసిడెన్సీ రాజ్‌కు వారసత్వంగా వచ్చింది.³⁴⁵ అది ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ నుండి గవర్నర్ ఇన్ కౌన్సిల్, రెవెన్యూ బోర్డు, జిల్లాల కలెక్టర్ల ద్వారా పాలించింది.³⁴⁵

ఆధారాలు

మద్రాసు ప్రభుత్వం తనను తాను విస్తారంగా వర్ణించుకుంది.⁶⁷⁸ సి. డి. మెక్లీన్ (C. D. Maclean) Manual of the Administration of the Madras Presidency (మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ పరిపాలనా మాన్యువల్, 1885) ప్రతి శాఖనూ వివరిస్తుంది.⁶⁷⁸ అది ఒక కాలక్రమాన్ని, గవర్నర్ల జాబితాను కూడా ప్రచురిస్తుంది.⁶⁷⁸ 1873లో ఆదేశించిన జిల్లా మాన్యువళ్లు, 1900ల నాటి Madras District Gazetteers (మద్రాసు జిల్లా గెజిటీర్లు) ప్రతి జిల్లా పరిపాలనను, శిస్తు నిర్ణయాన్ని, కరువులను వర్ణిస్తాయి.⁶⁷⁸ వాటిలో గోదావరి (హెమింగ్‌వే, 1907), విశాఖపట్నం (అప్పట్లో Vizagapatam; ఫ్రాన్సిస్, 1907), అనంతపురం (ఫ్రాన్సిస్, 1905), ఉత్తర ఆర్కాటు (స్టువర్ట్, 1895) గెజిటీర్లు ఉన్నాయి.⁶⁷⁸

మద్రాసు Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) సంపుటం (1908) ప్రెసిడెన్సీని సంగ్రహంగా చెబుతుంది.⁹ 1871 నుండి 1931 వరకు జనాభా లెక్కల నివేదికలు జనాభాను, మారుతున్న జిల్లాలను నమోదు చేస్తాయి.¹⁰

గొప్ప జమీందారులను (పెద్ద ఎస్టేట్ల యజమానులు) ఎ. వడివేలు Aristocracy of Southern India (దక్షిణ భారత కులీనులు, 1903) వర్ణిస్తుంది.¹¹ రాజా పోషణలో రాసిన వెంకటగిరి రాజుల కుటుంబ చరిత్ర (1922) కూడా వారిని వర్ణిస్తుంది.¹² రెండూ ప్రశంసాపూర్వక కథనాలు.¹¹¹² తర్వాతి గవర్నర్లను 1939, 1947 ఇండియా ఆఫీస్ లిస్టుల్లో పేర్కొన్నారు.¹³¹⁴ ఈ లిస్టులను ఇక్కడ గవర్నర్ల పేర్లు, తేదీల కోసం మాత్రమే ఉదహరిస్తున్నాం.¹³¹⁴

1858 బదిలీ

1858లో ఆగస్టు 2న భారతదేశ పాలన బదిలీ అయిందని మెక్లీన్ కాలక్రమం నమోదు చేస్తుంది.¹ అది “లార్డ్ స్టాన్లీ బిల్లు ద్వారా ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నుండి రాజుకు (Crown) వెళ్లింది. ప్రభుత్వం ఒక సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్‌కు, పదిహేను మంది సభ్యుల కౌన్సిల్‌కు అప్పగించబడింది”.¹ “భారత ప్రభుత్వాన్ని చేపట్టినట్లు ప్రకటించే రాణి ప్రకటన” నవంబర్ 4న జారీ అయింది.¹ రాబర్ట్ సూయెల్ దక్షిణ భారత కాలక్రమం (1932) కంపెనీ భూభాగాలు రాజ్‌కు బదిలీ అయిన తేదీని 1858 నవంబర్ 1 అని చెబుతుంది.¹⁵

మద్రాసులో గవర్నర్ వెంటనే మారలేదు.¹⁶¹ 1854 ఏప్రిల్ నుండి గవర్నర్‌గా ఉన్న లార్డ్ హారిస్ 1859 మార్చి 28న మాత్రమే సర్ చార్లెస్ ట్రెవెల్యన్‌కు బాధ్యతలు అప్పగించాడు.¹⁶¹ అదే సంవత్సరపు నమోదులు కొత్త ప్రభుత్వం పనిచేయడాన్ని చూపిస్తాయి:¹

• డైరెక్టర్ల చివరి ఆదేశాలు మద్రాసుకు ఒక ఈనాం కమిషన్‌ను అనుమతించాయి.¹
• ఒక రెవెన్యూ సెటిల్‌మెంట్ శాఖను ఏర్పాటు చేశారు.¹
• ఒక ప్రజా పనుల శాఖ ఏర్పడింది.¹

1860లో ట్రెవెల్యన్‌ను వెనక్కి పిలిచారు.¹¹³ అతని వారసుడు సర్ హెన్రీ వార్డ్ పదవి చేపట్టిన నెలలోపే మద్రాసులో కలరాతో చనిపోయాడు.¹¹³

తర్వాతి కొన్ని సంవత్సరాల్లో కౌన్సిల్‌కు, కోర్టులకు కొత్త రూపం ఇచ్చారు.¹ కొత్త శాసన మండలి 1862 జనవరి 22న మద్రాసులో మొదటిసారి సమావేశమైంది.¹ ఆ సంవత్సరం ఆగస్టు 16న పాత సుప్రీం, సదర్ కోర్టులను రద్దు చేశారు. మద్రాసు హైకోర్టు ప్రారంభమైంది.¹

1908 నాటికి ప్రభుత్వంలో గవర్నర్, ఇండియన్ సివిల్ సర్వీస్‌కు చెందిన ఇద్దరు సభ్యుల కౌన్సిల్ ఉన్నారు.⁴⁵ అందరినీ రాజ్ నియమించింది. వారు ఒక సచివాలయం ద్వారా పని చేశారు.⁴⁵ రెవెన్యూ విషయాలు నలుగురు సభ్యుల రెవెన్యూ బోర్డుకు వెళ్లేవి.⁴⁵ యజమానులు మైనర్లుగా ఉన్న లేదా వేరే కారణాలతో నిర్వహించలేని ఎస్టేట్లకు ఈ బోర్డే కోర్ట్ ఆఫ్ వార్డ్స్ (సంరక్షణ న్యాయస్థానం) కూడా.⁴⁵ 1877 జనవరి 1న ఢిల్లీలోని ఇంపీరియల్ అసెంబ్లేజ్‌లో రాణిని భారత సామ్రాజ్ఞిగా ప్రకటించారని మెక్లీన్ పేర్కొంటాడు.⁶

తెలుగు జిల్లాలు, వాటి మార్పులు

1859 డిసెంబర్‌లో ట్రెవెల్యన్ ప్రభుత్వ ఆదేశాల మేరకు తీర జిల్లాలను మళ్లీ రూపొందించారు.¹⁷¹⁸⁷ కంపెనీ జిల్లాలైన రాజమహేంద్రవరం, మచిలీపట్నం (అప్పుడు మసులిపటం), గుంటూరులను రెండుగా చేశారు.¹⁷¹⁸⁷ ఒకటి కాకినాడ (అప్పుడు కోకనాడ) ప్రధాన కేంద్రంగా గోదావరి.¹⁷¹⁸⁷ మరొకటి కృష్ణా (అప్పుడు కిస్ట్నా).¹⁷¹⁸⁷ వాటి మధ్య సరిహద్దు ఉప్పుటేరు, తమ్మిలేరు నదుల వెంబడి సాగింది.¹⁷¹⁸⁷

కర్నూలును 1858లో పూర్తి కలెక్టరేట్ (జిల్లా) గా చేశారు.¹⁹ దానిని ఏర్పరచడానికి పాత నవాబు దేశానికి కడప (అప్పుడు కడ్డపా) లోని మూడు తాలూకాలను, బళ్లారిలోని పత్తికొండ తాలూకాను జోడించారు.¹⁹

1860 డిసెంబర్ 26 నాటి ఒక ఒప్పందం ద్వారా నిజాం బాకీని రద్దు చేశారని మెక్లీన్ నమోదు చేస్తాడు.¹ అదే ఒప్పందం ద్వారా “భద్రాచలం, రేకపల్లి తాలూకాలను నిజాం అప్పగించాడు”.¹

కనుమలకు అవతల ఉన్న ఈ ప్రాంతం 1860లో బ్రిటిష్ భూభాగం అయిందని గోదావరి గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.²⁰²¹²² కానీ 1874 వరకు దానిని సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్‌లోని ఎగువ గోదావరి జిల్లాలో భాగంగా పాలించారు.²⁰²¹²² 1874లో “దాని జాతి, భౌగోళిక సంబంధాలను దృష్టిలో పెట్టుకుని” దానిని గోదావరికి బదిలీ చేశారు.²⁰²¹²² భద్రాచలం జమీందారీ (భూస్వామి ఎస్టేట్) లోని మిగతా భాగం నిజాం రాజ్యంలోనే ఉండిపోయింది.²⁰²¹²²

గోల్కొండ ఏజెన్సీలోని రెండు కొండ ముఠాలను (కొండ గ్రామాల సముదాయాలు) 1881లో గోదావరికి జోడించారు.²² భద్రాచలం, రేకపల్లి చూడండి.

రాయలసీమలో పాత బళ్లారి కలెక్టరేట్ 1808 నుండి ఇప్పటి అనంతపురాన్ని కలిగి ఉంది.²³²⁴ దానిని “1882 ప్రారంభంలో” విభజించారు.²³²⁴ దాని దక్షిణ తాలూకాలను అనంతపురం ప్రధాన కేంద్రంగా “వేరే జిల్లాగా ఏర్పాటు చేశారు”.²³²⁴

1904లో డెల్టా జిల్లాల పెరుగుదల తీరంలో రెండవసారి సరిహద్దుల పునర్విభజనకు దారితీసింది.²²²⁵ నదికి దక్షిణాన, పడమరన ఉన్న గోదావరి తాలూకాలను కృష్ణాకు మార్చారు.²²²⁵ కృష్ణాలోని సొంత తాలూకాలైన తెనాలి, గుంటూరు, సత్తెనపల్లి, పల్నాడు, బాపట్ల, నరసరావుపేట, వినుకొండ, నెల్లూరులోని ఒంగోలు తాలూకాతో కలిసి కొత్త గుంటూరు జిల్లా అయ్యాయి.²²²⁵

చిత్తూరు జిల్లా “1911 ఏప్రిల్ 1న ఏర్పడింది”.²⁶²⁷²⁸ 1911 జనాభా లెక్కలు “అప్పటి ఉత్తర ఆర్కాటులోని తెలుగు భాగం” అని పిలిచే ప్రాంతాన్ని అది కలుపుకుంది.²⁶²⁷²⁸ దక్కన్ విభాగంలోని మదనపల్లె, వాయల్పాడు తాలూకాలను కూడా అది కలుపుకుంది.²⁶²⁷²⁸

1925లో కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి అనే రెండు జిల్లాలను “పాత కిస్ట్నా జిల్లా నుండి” ఏర్పాటు చేశారని 1931 జనాభా లెక్కలు చెబుతాయి.¹⁰²⁹ పశ్చిమ గోదావరిని “ఏడు తాలూకాలను విడదీయడం” ద్వారా ఏర్పాటు చేశారు.¹⁰²⁹ గుంటూరు, అనంతపురం, చిత్తూరు, మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో తెలుగు జిల్లాలు పటం చూడండి.

ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు

తీరం వెనుక ఉన్న కొండ ప్రాంతాన్ని వేరే చట్టం కింద పాలించారు.³⁰³¹ గంజాం, విశాఖపట్నం కొండల్లో అల్లర్లు జరిగాయి.³⁰³¹ వాటి తర్వాత 1839 నాటి చట్టం XXIV ఆ ప్రాంతాలను “సాధారణ చట్టంలో చాలా భాగం అమలు నుండి” మినహాయించింది.³⁰³¹ అది వాటిని కలెక్టర్ల కింద ఉంచింది, “‘గవర్నర్‌కు ఏజెంట్లు’గా వారికి ఆ ప్రాంతాల్లో ప్రత్యేక, అసాధారణ అధికారాలు ఇచ్చారు”.³⁰³¹

1874 షెడ్యూల్డ్ జిల్లాల చట్టం కింద 1879లో ఇలాంటిదే ఒక ఏజెన్సీ ఏర్పడింది.³⁰ అది భద్రాచలం, రేకపల్లి తాలూకాలను, రంప ప్రాంతాన్ని కవర్ చేసింది.³⁰ దానిని 1881, 1883, 1891లలో విస్తరించారు.³⁰ దాని లోపల కలెక్టర్ జిల్లా మేజిస్ట్రేట్, సెషన్స్ జడ్జి రెండూ.³⁰ మూడు ఉత్తర జిల్లాల ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో సాధారణ సివిల్ కోర్టులకు అధికార పరిధి (చట్టపరమైన అధికారం) లేదని Imperial Gazetteer పేర్కొంటుంది.³²

1921 జనాభా లెక్కలు ఈ ప్రాంతాలను గంజాం, విశాఖపట్నం, గోదావరి నుండి వేరుగా చూపిస్తాయి.³³ అవి “ఏజెన్సీ విభాగం అనే ఒక ప్రత్యేక పరిపాలనా యూనిట్”గా ఏర్పడ్డాయి.³³ 1931 నాటికి ఆ “అల్పకాలిక ఏజెన్సీ విభాగాన్ని” మళ్లీ మూడు జిల్లాల్లో కలిపేశారు.¹⁰²⁹

జిల్లాల్లో పాలన

పరిపాలన యూనిట్ జిల్లా, లేదా కలెక్టరేట్.⁵ దాని ముఖ్య కార్యనిర్వాహక, మేజిస్టీరియల్ అధికారి కలెక్టర్, మేజిస్ట్రేట్.⁵ అతని విధులు “నాగరిక ప్రభుత్వ పనుల పరిధిలోకి వచ్చే దాదాపు ప్రతి విషయాన్నీ కలుపుకుంటాయి” అని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.⁵ అవి శిస్తు, మేజిస్ట్రేట్లు, అడవులు, సాగునీరు, పోలీసులు, జైళ్లు, పాఠశాలలు, పారిశుధ్యం, ఆసుపత్రులు, రోడ్లను కవర్ చేశాయి.⁵

ప్రతి జిల్లాను డివిజనల్ అధికారుల కింద ఉపవిభాగాలుగా విభజించారు.⁵³⁴ ఈ అధికారుల్లో ఎక్కువమంది భారతదేశంలో నియమించిన డిప్యూటీ కలెక్టర్లు.⁵³⁴ ఉపవిభాగాలను తహసీల్దార్ల (తాలూకా అధికారులు) కింద తాలూకాలుగా విభజించారు.⁵³⁴ వంశపారంపర్య పెద్ద, కరణంతో కూడిన గ్రామం “అన్ని ఆర్థిక, పరిపాలనా ప్రయోజనాలకు అంతిమ యూనిట్”గా మిగిలింది.⁵³⁴

జిల్లా ముఖ్య న్యాయాధికారి జిల్లా, సెషన్స్ జడ్జి.⁵³⁵ 1908 నాటికి బళ్లారి కోర్టు కిందకు వచ్చే అనంతపురం తప్ప ప్రతి జిల్లాలో ఒక జిల్లా కోర్టు ఉంది.⁵³⁵

1854 నుండి వసూలు చేసిన రోడ్డు సెస్‌ల (రోడ్ల కోసం స్థానిక పన్నులు) నుండి స్థానిక స్వపరిపాలన పెరిగింది.³⁶³⁷ 1871 మద్రాసు లోకల్ ఫండ్స్ చట్టం “మొదటి స్థానిక బోర్డులను ఏర్పాటు చేసింది”.³⁶³⁷ 1884 లోకల్ బోర్డ్స్ చట్టం కొనసాగిన వ్యవస్థను సృష్టించింది:³⁶³⁷

• కలెక్టర్ అధ్యక్షుడిగా జిల్లా బోర్డులు³⁶³⁷
• డివిజనల్ అధికారుల కింద తాలూకా బోర్డులు³⁶³⁷
• యూనియన్లలో గ్రామ పంచాయతీలు³⁶³⁷

ఈ సంస్థలకు ముఖ్యంగా భూమిపై సెస్ ద్వారా డబ్బు వచ్చేది.³⁶³⁷ వారు దానిని రోడ్లు, ఆసుపత్రులు, టీకాలు, పాఠశాలలపై ఖర్చు చేశారు.³⁶³⁷

1865 టౌన్స్ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ చట్టం కింద పట్టణాలకు మునిసిపల్ కౌన్సిళ్లు వచ్చాయి.³⁸³⁹⁴⁰ కాకినాడకు 1866లో, అనంతపురానికి 1869లో వచ్చాయి.³⁹⁴⁰ 1884 నుండి కౌన్సిళ్లు జిల్లా మునిసిపాలిటీల చట్టం కిందకు వచ్చాయి.³⁸³⁹⁴⁰ 1904 నాటికి ప్రెసిడెన్సీలోని 944 మంది మునిసిపల్ కౌన్సిలర్లలో 450 మందిని పన్ను చెల్లింపుదారులు ఎన్నుకున్నారు.³⁸³⁹⁴⁰

జిల్లా పోలీసులను 1859లో విలియం రాబిన్సన్ ఆ సంవత్సరపు చట్టం XXIV కింద వ్యవస్థీకరించాడు.⁴¹⁴²⁴³ వారు పాత కావలి (గ్రామ కాపలా) వ్యవస్థ స్థానంలో వచ్చారు. అయినా గ్రామ కావలివాళ్లను (తలయారీలు) కొనసాగించారు.⁴¹⁴²⁴³

భూమి శిస్తు

జమీందారీల బయట తెలుగు దేశంలో ఎక్కువ భాగం రైత్వారీ పద్ధతిలో (ప్రతి రైతు ప్రభుత్వం నుండి నేరుగా భూమి పొందే పద్ధతి) ఉంది.⁴⁴ థామస్ మన్రో దత్త మండలాల్లో ఈ పద్ధతిని నియమంగా చేశారు.⁴⁴ దాని కింద, Imperial Gazetteer వివరించినట్లు, “ప్రతి పొలపు నమోదైన అనుభవదారు ప్రభుత్వంతో నేరుగా వ్యవహరిస్తాడు”.⁴⁴ అది ఇలా జోడిస్తుంది: “శిస్తు చెల్లించినంత కాలం అతనికి భూమిని ఎప్పటికీ ఉంచుకునే హక్కు ఉంది, ప్రభుత్వం అతనిని వెళ్లగొట్టలేదు”.⁴⁴

1855లో పాత శిస్తులు గందరగోళంగా, చాలా ఎక్కువగా ఉన్నాయని మద్రాసు ప్రభుత్వం కనుగొంది.⁴⁵⁴⁶ “మొత్తం రైత్వారీ ప్రాంతాన్ని సర్వే చేసి, నేల ఉత్పాదక శక్తి ఆధారంగా శిస్తులు నిర్ణయించాలని” అది నిర్ణయించింది.⁴⁵⁴⁶ 1864లో శిస్తు నికర ఉత్పత్తిలో సగంగా, ముప్పై సంవత్సరాలకు నగదుగా నిర్ణయించాలని అది తీర్మానించింది.⁴⁵⁴⁶

గోదావరి జిల్లాలో మొదటి శాస్త్రీయ శిస్తు నిర్ణయం 1862–63, 1866–67లలో వచ్చింది.⁷⁴⁷²⁰ 1900లో పునర్నిర్ణయం 1866లో నిర్ణయించిన 320,000 ఎకరాలను కవర్ చేసింది.⁷⁴⁷²⁰ అది వాటిపై శిస్తును రూ. 11,38,000 నుండి రూ. 18,36,000కు పెంచింది.⁷⁴⁷²⁰

1926లో తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరిలకు పునర్నిర్ణయం ప్రతిపాదించారు.⁴⁸⁴⁹ అది “మద్రాసు శాసన మండలిలో చాలా విమర్శలకు గురైంది”.⁴⁸⁴⁹ మండలి ఏడుగురు అనధికార సభ్యుల కమిటీని ఎన్నుకుంది.⁴⁸⁴⁹ ఆ జిల్లాల, కృష్ణా ఆర్థిక స్థితిపై ఆ కమిటీ విచారణ జరపాలి.⁴⁸⁴⁹ చివరికి 1931 జూలైలో ముప్పై సంవత్సరాలకు కొత్త రేట్లను మంజూరు చేశారు.⁴⁸⁴⁹

శిస్తు లేని భూములను, లేదా ఈనాంలను, మద్రాసు ఈనాం కమిషన్ నియమాల కిందకు తెచ్చింది.⁵⁰ అది “లార్డ్ హారిస్ పరిపాలనలో 1858 నవంబర్ 16న ఏర్పడింది”. జి. ఎన్. టేలర్ కమిషనర్.⁵⁰ 1859 మే 13 నాటి ట్రెవెల్యన్ మినిట్ (అధికారిక గమనిక) ఒక నియమం పెట్టింది.⁵⁰ యాభై సంవత్సరాలు భూమి పన్ను లేకుండా అనుభవించిన భూమిని, దాని మూలం ఏదైనా, ఈనాంగా నిర్ధారించాలి.⁵⁰ అనుభవదారులకు ఒక మితమైన క్విట్-రెంట్ (చిన్న నిర్ణీత కౌలు) కు తమ మంజూరులను ప్రైవేటు ఆస్తిగా “విముక్తం” చేసుకునే హక్కు ఇచ్చారు.⁵⁰

ఆ జిల్లా ఈనాంలను 1860 నుండి 1870 మధ్య ఈనాం కమిషనర్ నిర్ణయించారని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.²²⁵¹⁵² 1866లో గ్రామ వ్యవస్థలను పునర్వ్యవస్థీకరించినప్పుడు గ్రామ సేవా ఈనాంలను విముక్తం చేశారు.²²⁵¹⁵² 1908 నాటికి ఈనాంలు ప్రెసిడెన్సీలో 7.75 మిలియన్ల ఎకరాలను ఆక్రమించాయి.⁵³

జమీందారులు

శాశ్వత శిస్తు ఎస్టేట్లు కంపెనీ తర్వాత కూడా నిలిచాయి.⁵⁴⁵³ జమీందారీలు “ప్రాచీన రాజ్యాలు, సామంత ప్రాంతాల నుండి కేవలం ఆధునిక ఆర్థిక సృష్టుల వరకు” ఉన్నాయని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.⁵⁴⁵³ “పేష్కష్ (శాశ్వత శిస్తు) చెల్లించినంత కాలం వారు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తమ ఎస్టేట్లలో సురక్షితంగా ఉంటారు” అని అది జోడిస్తుంది.⁵⁴⁵³ 1908లో అవి ప్రెసిడెన్సీలో 29 శాతం ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాయి.⁵⁴⁵³

వారి రైతుల స్థితి “అన్ని చోట్లా స్పష్టంగా లేదు”. 1865 కౌలు చట్టం అసంపూర్ణమని ఒప్పుకున్నారు.⁵³ ఒక కొత్త చట్టం, మద్రాసు ఎస్టేట్స్ ల్యాండ్ యాక్ట్ (1908 నాటి I), వచ్చింది.⁵³⁵⁵ 1930ల నెల్లూరు జిల్లాలో డివిజనల్ అధికారులు దాని కింద రెవెన్యూ కోర్టులు నిర్వహించారు. కలెక్టర్ అప్పీళ్లు విన్నాడు.⁵⁵

బొబ్బిలి రాజా శాసన మండలిలో కౌలు బిల్లుకు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడాడని అతని జీవిత చరిత్రకారుడు చెబుతాడు.⁵⁶ విభజించలేని ఎస్టేట్ల చట్టాన్ని రూపొందించడంలో తమ రాజాకు పాత్ర ఉందని వెంకటగిరి చరిత్ర ఘనత ఇస్తుంది.⁵⁷

ఉత్తర ఎస్టేట్లలో అత్యంత గొప్పది విజయనగరం.⁵⁸⁵⁹ అది సుమారు రూ. 5,82,000 పేష్కష్ చెల్లించేది, “ప్రెసిడెన్సీలో మరే ఎస్టేట్ కంటే చాలా ఎక్కువ”.⁵⁸⁵⁹ 1904 నాటి చట్టం II దానిని అన్యాక్రాంతం చేయలేనిదిగా, విభజించలేనిదిగా (అమ్మలేనిది, విడదీయలేనిది) ప్రకటించింది.⁵⁸⁵⁹

మూడవ విజయరామ గజపతి రాజు 1848లో జిల్లాకు తిరిగి వచ్చి, 1852లో అప్పులు లేని తన ఎస్టేట్‌ను పొందాడు.⁵⁸⁵⁹ అతను వైస్రాయ్ కౌన్సిల్ సభ్యుడయ్యాడు. 1864లో మహారాజా, 1876లో కె.సి.ఎస్.ఐ. అయ్యాడు.⁵⁸⁵⁹ అతని కుమారుడు ఆనంద గజపతి రాజు చాలా సంవత్సరాలు మద్రాసు శాసన మండలిలో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు.⁵⁸⁵⁹ అతను 1897లో సంతానం (పిల్లలు) లేకుండా చనిపోయాడు.⁵⁸⁵⁹

బొబ్బిలి జమీందారీ రూ. 95,315 పేష్కష్తో సుమారు 920 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణంలో ఉండేది.¹¹⁶⁰ 1872లో దత్తత ద్వారా అది వెంకటగిరి రాజా చిన్న కుమారుడు వెంకట శ్వేతాచలపతి రంగారావుకు వెళ్లింది.¹¹⁶⁰ “పందొమ్మిదవ శతాబ్దపు చివరి సంవత్సరంలో” భారత ప్రభుత్వం అతనికి మహారాజా బిరుదు ఇచ్చిందని అతని జీవిత చరిత్రకారుడు చెబుతాడు.¹¹⁶⁰

అతని సోదరుల్లో ఇద్దరిని పిఠాపురం, జటప్రోలులకు దత్తత ఇచ్చారు.⁶¹¹² పెద్దవాడు రాజగోపాలకృష్ణ యాచేంద్ర 1879లో వెంకటగిరికి వారసుడయ్యాడు.⁶¹¹² 1903–04లో రూ. 9,14,000 ఆదాయంతో పిఠాపురం 383 చదరపు మైళ్ల విస్తీర్ణంలో ఉండేది.⁶² పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివర్లో అది రెండుసార్లు కోర్ట్ ఆఫ్ వార్డ్స్ కింద ఉంది.⁶²

దక్షిణాన 1802 సెప్టెంబర్ నాటి తమ సనద్‌ల (మంజూరు పత్రాలు) నుండి అనుభవిస్తున్న కాళహస్తి, కార్వేటినగరం జమీందారీలు ఉన్నాయి.⁶³⁶⁴ స్టువర్ట్ కాలంలో అవి రూ. 1,73,140, రూ. 1,73,911 పేష్కష్ చెల్లించేవి.⁶³⁶⁴ విజయనగరం, బొబ్బిలి, పిఠాపురం, వెంకటగిరి, శ్రీకాళహస్తి చూడండి.

సాగునీరు, రైల్వేలు, ఓడరేవులు

ధవళేశ్వరం వద్ద గోదావరి ఆనకట్టను ఆర్థర్ కాటన్ ఆధ్వర్యంలో 1847 నుండి కట్టారు.⁶⁵⁶⁶ విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వద్ద కృష్ణా ఆనకట్టతో కలిసి, రాజ్ పాలనలో డెల్టా జిల్లాల సంపదకు అది పునాది.⁶⁵⁶⁶ 1903–04 నాటికి గోదావరి పనులు 493 మైళ్ల ముఖ్య కాలువల ద్వారా 662,000 ఎకరాలకు నీరు పెట్టాయి. ఆ కాలువలన్నీ నౌకాయానానికి అనుకూలం.⁶⁵ అవి తమ ఖర్చుపై 17 నుండి 18 శాతం రాబడి ఇచ్చాయి.⁶⁵ కృష్ణా వ్యవస్థ జమీందారీల్లోని పెద్ద ప్రాంతంతో పాటు 616,760 ఎకరాల ప్రభుత్వ భూమికి నీరు పెట్టి, దాదాపు 13 శాతం రాబడి ఇచ్చింది.⁶⁶

గోదావరి ఆనకట్టను 1862 నుండి 1867 మధ్య రెండు అడుగులు ఎత్తు పెంచారు.⁶⁷ 1897–99లో స్వయంచాలిత షట్టర్లతో మరో తొమ్మిది అంగుళాలు పెంచారు.⁶⁷ పెద్ద సాగునీటి పనులను Imperial Gazetteer “బ్రిటిష్ పాలన ఫలితం” అని పిలుస్తుంది.⁶⁸ కానీ ప్రెసిడెన్సీలోని వేలాది చెరువుల్లో ఎక్కువ భాగం దానికి ముందే కట్టినవి.⁶⁸ ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట, ఆర్థర్ కాటన్, గోదావరి డెల్టా నీటిపారుదల పనులు చూడండి.

కర్నూలు–కడప కాలువ కథ వేరు.⁶⁹⁷⁰ దానిని “1858లో పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పాటైన సంస్థ” మద్రాస్ ఇరిగేషన్ అండ్ కెనాల్ కంపెనీ కట్టింది.⁶⁹⁷⁰ భారత సాగునీటిలోకి ఇంగ్లీషు పెట్టుబడిని తేవడం ఆ కంపెనీ ఉద్దేశం.⁶⁹⁷⁰ కాలువను పూర్తి చేయకుండానే అది తన గ్యారంటీ మూలధనాన్ని, ప్రభుత్వ అప్పులను, మొత్తం £1,600,000, ఖర్చు చేసేసింది.⁶⁹⁷⁰

1882లో సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ ఆ కాలువను కొన్నాడు.⁶⁹⁷⁰ చెడు కాలాల్లో అది విలువైన రక్షణ ఇచ్చినప్పటికీ “అది ఎప్పుడూ విజయవంతం కాలేదు” అని Imperial Gazetteer నిర్ణయించింది.⁶⁹⁷⁰

బకింగ్‌హామ్ కాలువ గుంటూరులోని పెద్ద గంజాం నుండి మర్కాణం వరకు 262 మైళ్లు సాగిన ఉప్పునీటి జలమార్గం.⁷⁰⁷¹ 1876–78 కరువులో సహాయక పనిగా దానిని పూర్తి చేశారు.⁷⁰⁷¹ అప్పటి గవర్నర్ డ్యూక్ ఆఫ్ బకింగ్‌హామ్ అండ్ చాండోస్ పేరు దానికి పెట్టారు.⁷⁰⁷¹ అది కృష్ణా, గోదావరి కాలువలను మద్రాసుతో కలిపింది.⁷⁰⁷¹

తెలుగు జిల్లాలకు రైల్వేలు ఆలస్యంగా వచ్చాయి.⁷²⁷³ మద్రాసు నుండి కలకత్తా వరకు ఈస్ట్ కోస్ట్ లైన్‌ను విశాఖపట్నం వరకు మద్రాస్ రైల్వే నడిపింది.⁷²⁷³ గోదావరి జిల్లాలో దానిని 1893లో కాకినాడకు ఒక శాఖతో రాజమహేంద్రవరం నుండి వాల్తేరు వరకు ప్రారంభించారు.⁷²⁷³ 150 అడుగుల 56 స్పాన్లతో రాజమహేంద్రవరం వద్ద గోదావరిపై వంతెనను 1900లో సరుకుల రవాణాకు ప్రారంభించారు.⁷²⁷³

విజయవాడ నుండి గుంతకల్లు వరకు సదరన్ మరాఠా లైన్ “కిస్ట్నా, గోదావరి సంపన్న డెల్టాలను సారం లేని దక్కన్‌తో” కలిపింది.⁷⁴ 1908లో కాకినాడ “మద్రాసుకు ఉత్తరాన కోరమండల్ తీరంలో ముఖ్య ఓడరేవు”.³⁹⁷⁵ అది పత్తి, నూనె గింజలు, బియ్యాన్ని విదేశాలకు ఎగుమతి చేసింది.³⁹⁷⁵ కానీ రైల్వే, దాని అఖాతంలో ఒండ్రు పేరుకుపోవడం దాని వ్యాపారాన్ని తగ్గించాయి.³⁹⁷⁵

విశాఖపట్నంలో ఒక లోతైన నీటి ఓడరేవు కడుతున్నారని 1931 జనాభా లెక్కలు నివేదిస్తాయి.⁷⁶ విజయనగరం నుండి రాయపూర్ వరకు కొత్త లైన్‌ను కూడా అవి నివేదిస్తాయి. దాని గుండా 1932లో సరుకు రైళ్లు నడవడం ప్రారంభమైంది.⁷⁶ కాకినాడ, రాజమహేంద్రవరం, విశాఖపట్నం చూడండి.

కరువులు

రాజ్ పాలన తొలి దశాబ్దాలు కరువులతో గుర్తించబడ్డాయి.⁹ Imperial Gazetteer ఈ కొరతలను (ఆహార కొరతలు), కరువులను పేర్కొంటుంది:⁹

• 1865–66లో బళ్లారిలో కొరత⁹
• దక్కన్ జిల్లాల్లో, నెల్లూరులో 1876–78 మహా కరువు⁹
• బళ్లారి, అనంతపురం (1884–85)⁹
• దక్కన్ జిల్లాలు, నెల్లూరు (1891–92)⁹
• దక్కన్ జిల్లాలు, విశాఖపట్నం, గోదావరిలో కొంత భాగం (1896–97)⁹
• 1899–1900లో మళ్లీ దక్కన్ జిల్లాలు⁹

నాలుగు దక్కన్ జిల్లాలు “మరే జిల్లాల కంటే ఎక్కువ క్రమం తప్పకుండా బాధపడ్డాయి” అని అది చెబుతుంది.⁹ వాటిలో “వర్షం తక్కువ, నేల సాధారణంగా సారం లేనిది, పెద్ద సాగునీటి పనులు తక్కువ”.⁹

మహా కరువు “ఇరవై రెండు నెలలు సాగింది”.⁹ అది “ప్రెసిడెన్సీలోని ఇరవై ఒక్క జిల్లాల్లో పద్నాలుగింటిని ప్రభావితం చేసింది”, “3½ మిలియన్ల (ముప్పై ఐదు లక్షల) ప్రజల మరణానికి కారణమైందని లెక్కించారు”.⁹ దానికి సహాయ చర్యలకు 630 లక్షల రూపాయలు, కోల్పోయిన శిస్తు 191 లక్షలు ఖర్చైంది.⁹ 1877 సెప్టెంబర్‌లో ఒక వారంలో 2¼ మిలియన్లకు పైగా ప్రజలు సహాయం పొందారు.⁹ 1876 అక్టోబర్ 12న బళ్లారి, కడప, నెల్లూరులలో కరువు నివేదించబడింది.⁶

1881 జనాభా లెక్కలు ప్రెసిడెన్సీ జనాభా 1871 కంటే 462,897 తక్కువగా ఉన్నట్లు కనుగొన్నాయి.⁷⁷ కరువు అత్యంత తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసిన జిల్లాల్లో అది 1,751,327, అంటే 12.8 శాతం, తక్కువ.⁷⁷ కర్నూలు తన ప్రజల్లో 26 శాతం, బళ్లారి దాదాపు 20, కడప 17, నెల్లూరు 11 శాతం కోల్పోయాయి.⁷⁸ సాగునీరు ఉన్న గోదావరి, కృష్ణా, విశాఖపట్నం తీర జిల్లాలు పెరిగాయి.⁷⁸

పాత బళ్లారి జిల్లాలో అప్పటికి అనంతపురం కూడా ఉంది.⁷⁹⁸⁰ అక్కడ ప్రజల్లో ఐదో వంతుకు పైగా, సుమారు 330,000 మంది చనిపోయారని లెక్కించారు.⁷⁹⁸⁰ 1891 జనాభా లెక్కల్లో కూడా అనంతపురం జనాభా 1871లో ఉన్నదానికంటే తక్కువగానే ఉంది.⁷⁹⁸⁰

సహాయ పద్ధతులు మెరుగుపడ్డాయి.⁸¹⁶ 1876–78లో రైల్వేలు ధాన్యాన్ని తరలించాయి. నేతగాళ్లు తమ మగ్గాలపై పని చేయడానికి ముందస్తు డబ్బు ఇచ్చారు.⁸¹⁶ 1883లో ఒక కరువు నియమావళి (Famine Code) ప్రచురించారు.⁸¹⁶ 1896–97 కరువులో “లేమి పరోక్ష ఫలితాల వల్ల జరిగిన ప్రాణనష్టం అసాధారణంగా తక్కువ” అని 1898 కరువు కమిషన్ కనుగొంది.⁸¹⁶

కొండ ప్రాంతం, రంప తిరుగుబాటు

గోదావరి ఏజెన్సీలోని రంప కొండల్లో ఒక వంశపారంపర్య మన్సబ్దారు (నాయకుడు) ఉండేవాడు. అతని అణచివేతలు 1858, 1861, 1862లలో తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి.⁸²⁸³ 1879 నాటికి అతను ఎనిమిది ముఠాలను తన చేతిలోకి తీసుకుని, ఇతరుల క్విట్-రెంట్లను రెట్టింపు చేశాడు.⁸²⁸³ కొత్త ఎక్సైజ్ నియమాలు కొండ ప్రజలు గీసే కల్లుపై పన్ను వేశాయి.⁸²⁸³ పోలీసుల దోపిడీలు (అన్యాయమైన డిమాండ్లు), మైదాన ప్రాంత కోర్టుల తీర్పులు పరిస్థితిని ఇంకా దిగజార్చాయి.⁸²⁸³

ప్రజలు ఏమి చెప్పారో గోదావరి గెజిటీర్ నివేదిస్తుంది.⁸²⁸³ వారు “విధిస్తున్న పన్నులన్నిటినీ భరించలేకపోయారు”.⁸²⁸³ “బతకలేనప్పుడు, కానిస్టేబుళ్లను చంపి చనిపోవడమే మేలు” అని అనుకున్నారు.⁸²⁸³

1879 మార్చిలో సాయుధ కొండ ప్రజలు చోడవరంలోని సబ్-కలెక్టర్ శిబిరంపై కాల్పులు జరిపారు.⁸³⁸⁴ పట్టుకున్న ఇద్దరు కానిస్టేబుళ్లను రంప క్షేత్రంలో బలి ఇచ్చారు.⁸³⁸⁴ ఏప్రిల్‌లో తిరుగుబాటు విశాఖపట్నంలోని గోల్కొండ కొండలకు, జూలైలో రేకపల్లికి వ్యాపించింది.⁸³⁸⁴ అది సుమారు 5,000 చదరపు మైళ్లను కవర్ చేసింది.⁸³⁸⁴

1879 చివరి నాటికి ఆరు మద్రాసు పదాతి రెజిమెంట్లు, సాపర్స్ అండ్ మైనర్స్ (ఇంజనీరింగ్ దళం), హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ సైన్యం రంగంలో ఉన్నాయి.⁸⁴⁸⁵ వారి అతి పెద్ద శత్రువు మలేరియా అని గెజిటీర్ చెబుతుంది.⁸⁴⁸⁵

1879 జూలైలో రెవెన్యూ బోర్డు సభ్యుడు సల్లివన్‌ను పంపారు.⁸⁵⁸⁶⁸⁷ మన్సబ్దారును తొలగించి రాజ ఖైదీగా ఉంచారు.⁸⁵⁸⁶⁸⁷ ముఠాదారులకు (ముఠాల అధిపతులు) ప్రభుత్వానికి నేరుగా కట్టుబడేలా కొత్త సనద్‌లు ఇచ్చారు.⁸⁵⁸⁶⁸⁷ అడ్డతీగల పోలీసు స్టేషన్‌ను తగలబెట్టిన నాయకుడు చంద్రయ్య 1880 ఫిబ్రవరిలో చంపబడ్డాడు.⁸⁵⁸⁶⁸⁷ 1880 నవంబర్ నాటికి శాంతి నెలకొంది.⁸⁵⁸⁶⁸⁷

ప్రెసిడెన్సీలో “క్రమబద్ధ సైన్యాన్ని వాడవలసి వచ్చిన చివరి సందర్భం” ఇదేనని Imperial Gazetteer నమోదు చేస్తుంది.³ 1922–24లో అల్లూరి సీతారామరాజు నాయకత్వంలో ఏజెన్సీ మళ్లీ తిరగబడింది.⁸⁸ ఆ తిరుగుబాటు గురించి అతని పేజీలో ఉంది.

పాఠశాలలు, కళాశాలలు, పత్రికలు

రాజమహేంద్రవరంలోని ప్రభుత్వ కళాశాల 1853లో జిల్లా పాఠశాలగా ప్రారంభమైంది.⁸⁹⁹⁰⁹¹ అది 1868లో ప్రాంతీయ పాఠశాల, 1877లో బి.ఎ. తరగతితో మొదటి గ్రేడ్ కళాశాల అయింది.⁸⁹⁹⁰⁹¹ తెలుగు ఉపాధ్యాయుల కోసం దాని శిక్షణ కళాశాలకు 1894లో కళాశాల హోదా ఇచ్చారు.⁸⁹⁹⁰⁹¹

కాకినాడలోని పిఠాపురం రాజా కళాశాలను 1852లో స్థాపించారు. పిఠాపురం రాజా దానికి నిధులు ఇచ్చాడు.⁹²⁷⁵ 1908 నాటికి మచిలీపట్నం, గుంటూరు, ఒంగోలు, బళ్లారిలలో కూడా ఆర్ట్స్ కళాశాలలు ఉన్నాయి.^9394959697 మచిలీపట్నంలోనిది మిషనరీ రాబర్ట్ నోబుల్ స్థాపించిన నోబుల్ కళాశాల.⁹³⁹⁴⁹⁵

1926 ఏప్రిల్‌లో సి. ఆర్. రెడ్డి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ మొదటి వైస్-ఛాన్సలర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు.⁹⁸⁹⁹ గవర్నర్ వైకౌంట్ గోషెన్ ఛాన్సలర్, బొబ్బిలి మహారాజా ప్రో-ఛాన్సలర్.⁹⁸⁹⁹ మొదట విజయవాడలో ఉన్న విశ్వవిద్యాలయ ప్రధాన కేంద్రం 1931 నాటికి విశాఖపట్నానికి మారింది.¹⁰⁰

Imperial Gazetteer ప్రెసిడెన్సీలో 65 దేశీయ భాషా, ద్విభాషా (రెండు భాషల) వార్తాపత్రికలను, పత్రికలను లెక్కించింది.¹⁰¹ వాటిలో సుమారు ఐదో వంతు రాజకీయమైనవి.¹⁰¹ మొదటి తెలుగు రాజకీయ పత్రిక ఆంధ్ర ప్రకాశికను సరోజిని రేగాని 1885 నాటిదిగా చెబుతారు.¹⁰²

బనగానపల్లె

కర్నూలు లోపల ఉన్న చిన్న బనగానపల్లె సంస్థానం మద్రాసు ప్రభుత్వం కింద ఉన్న తెలుగు దేశపు ఏకైక సంస్థానం.³⁴¹ అది “నిజాం దానిని కంపెనీకి అప్పగించిన సమయంలో ఒక సామంత ఎస్టేట్, దాని స్థితి కొనసాగింది” అని Imperial Gazetteer చెబుతుంది.³⁴ 1862లో దత్తత హక్కును గుర్తిస్తూ దాని అధిపతికి ఒక సనద్ లభించింది.³⁴¹

1921 నుండి 1931 మధ్య బనగానపల్లెను, ఇతర సంస్థానాలను మద్రాసు ప్రభుత్వ నియంత్రణ నుండి తీసేశారు.¹⁰ వాటిని గవర్నర్-జనరల్‌కు ఏజెంట్ కింద ఉంచారు. అందువల్ల కర్నూలు కలెక్టర్ దాని పొలిటికల్ ఏజెంట్‌గా ఉండటం ఆగిపోయింది.¹⁰ దాని చరిత్ర బనగానపల్లె సంస్థానం పేజీలో ఉంది.

జాతీయ, ఆంధ్ర ఉద్యమాలు

తెలుగు జిల్లాల ప్రజా జీవితం గురించి సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీలో ఉంది. స్థూలంగా:

• 1885లో మొదటి కాంగ్రెస్ సమావేశానికి తెలుగు ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు.¹⁰²
• సుమారు 1910 తర్వాత తెలుగు జిల్లాల్లో జాతీయ ఉద్యమం వేరే ఆంధ్ర ప్రాంతం కోసం ఉద్యమంగా కూడా మారిందని రేగాని రాస్తారు.¹⁰³
• 1917లో కాంగ్రెస్ ఆంధ్రను వేరే సర్కిల్‌గా గుర్తించింది.¹⁰⁴
• ఆంధ్రలో కొండా వెంకటప్పయ్య నాయకత్వంలో జరిగిన 1930 ఉప్పు ఉద్యమం జిల్లాలంతటా అరెస్టులకు, పోలీసు కాల్పులకు దారితీసింది.¹⁰⁵
• 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం కూడా అలాగే చేసింది.¹⁰⁶
• 1937లో టి. ప్రకాశం మద్రాసులో కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గంలో చేరారు.¹⁰⁷

కందుకూరి వీరేశలింగం, దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య, పొట్టి శ్రీరాములు కూడా చూడండి.

రాజ్ పాలన ముగింపు

1947 ఇండియా ఆఫీస్ లిస్ట్ ప్రకారం, మద్రాసు ప్రభుత్వానికి టి. ప్రకాశం ప్రీమియర్‌గా ఒక మంత్రిమండలి ఉంది.¹⁴ దాని గవర్నర్ 1946 మే 6న బాధ్యతలు చేపట్టిన లెఫ్టినెంట్-జనరల్ సర్ ఆర్చిబాల్డ్ నై.¹⁴ 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది. తెలుగు జిల్లాలపై రాజ్ పాలన ముగిసింది.¹⁰⁸

ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం డిమాండ్ తీర జిల్లాల్లో అత్యంత బలంగా ఉందని 1948 భాషా ప్రాతిపదిక రాష్ట్రాల కమిషన్ కనుగొంది.¹⁰⁹ రాయలసీమపై ప్రభావం తక్కువ, అది పాక్షికంగా వ్యతిరేకించింది.¹⁰⁹ 1953 ఆంధ్ర రాష్ట్రం, తర్వాతి ఆంధ్రప్రదేశ్ గురించి ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ చూడండి.

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

• బదిలీ. భారతదేశాన్ని రాజ్‌కు బదిలీ చేసిన చట్టాన్ని మెక్లీన్ 1858 ఆగస్టు 2 అని, రాణి ప్రకటనను నవంబర్ 4 అని చెబుతాడు.¹ కంపెనీ భూభాగాల బదిలీని సూయెల్ 1858 నవంబర్ 1 అని చెబుతారు.¹⁵
• కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాలు, 1859. కిస్ట్నా మాన్యువల్ కొత్త కృష్ణా జిల్లాను 1859 డిసెంబర్ నాటిదిగా చెబుతుంది.¹⁷ గోదావరి గెజిటీర్, Imperial Gazetteer సంవత్సరం మాత్రమే ఇస్తాయి.⁷²⁵
• భద్రాచలం, రేకపల్లి. మెక్లీన్ కాలక్రమం వాటి అప్పగింతను 1860 మద్రాసు వార్షిక సంఘటనల్లో నమోదు చేస్తుంది, అప్పుడే అవి మద్రాసుకు వచ్చినట్లు.¹ 1874 వరకు వాటిని సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ నుండి పాలించారని గోదావరి గెజిటీర్ చూపిస్తుంది.²⁰
• తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరి. పశ్చిమ గోదావరిని 1925లో గోదావరి నుండి కాకుండా “పాత కిస్ట్నా జిల్లా నుండి” ఏర్పాటు చేశారని 1931 జనాభా లెక్కలు చెబుతాయి.²⁹ కానీ గోదావరికి పడమటి తాలూకాలు 1904 వరకు గోదావరి జిల్లాకు చెందినవి.²⁵ 1933 పునర్నిర్ణయ నివేదిక ఏలూరు (అప్పుడు ఎల్లోర్), తణుకు, భీమవరం, నరసాపురంలను పశ్చిమ గోదావరి తాలూకాల్లో పేర్కొంటుంది.¹¹⁰
• విజయనగరం, 1878 లేదా 1879. మెక్లీన్ కాలక్రమం విజయనగరం మహారాజా మరణాన్ని, ఆనంద రాజు వారసత్వాన్ని 1878లో ఉంచుతుంది.⁶ ఫ్రాన్సిస్ గెజిటీర్ 1879 అని చెబుతుంది.⁵⁹
• మహా కరువు. Imperial Gazetteer 3½ మిలియన్ల మరణాలను లెక్కిస్తుంది.⁹ జరగని పుట్టుకలతో సహా జనాభాకు నష్టాన్ని 1881 జనాభా లెక్కలు 2¾ మిలియన్లుగా అంచనా వేస్తాయి.⁷⁷ 1871 లెక్కల లోపాలకు అవి మరో సుమారు ముప్పావు మిలియన్ (ఏడున్నర లక్షలు) జోడిస్తాయి.⁷⁷

Footnotes

1. C. D. Maclean (ed.), Manual of the Administration of the Madras Presidency, Vol. II (1885), p. 266, chronological annals, 1858–1863 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹ ↩²²

2. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

3. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

4. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 82 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

5. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷

6. Maclean, Manual of the Administration, Vol. II (1885), p. 267, chronological annals, 1864–1884 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹²

7. Hemingway, Godavari (1907), p. 169 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

8. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 80 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶

10. Census of India, 1931, Vol. XIV: Madras, Part I, Report (1932), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

11. A. Vadivelu, The Aristocracy of Southern India (1903), p. 33, “H. H. the Maharajah of Bobbili” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

12. A Family History of Venkatagiri Rajas (1922), p. 123 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

13. The India Office and Burma Office List for 1939, p. 109, “Governors of Madras” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

14. The India Office and Burma Office List 1947, p. 17, “Government of Madras” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

15. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India and Outlines of Political History (1932), p. 317 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Maclean, Manual of the Administration, Vol. II (1885), pp. 269–270, list of Governors of Fort St. George (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

18. Mackenzie, Kistna District (1883), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

19. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 409, s.v. Kurnool District (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

20. Hemingway, Godavari (1907), p. 174 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

21. Hemingway, Godavari (1907), p. 175 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

22. Hemingway, Godavari (1907), p. 178 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

23. Francis, Anantapur (1905), p. 101 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

24. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 433, s.v. Bellary District (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

25. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 328, s.v. Guntur District (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

26. Madras District Gazetteers: Statistical Appendix for Chittoor District (1915), p. 25, Table XV, note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

27. Census of India, 1911: Madras, Part I (1912), p. 88 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

28. Census of India, 1911, Vol. XII: Madras, Part I, Report (1912), p. 80 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

29. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

30. Hemingway, Godavari (1907), p. 190 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

31. Francis, Vizagapatam (1907), p. 196 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

32. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

33. Census of India, 1921, Vol. XIII: Madras, Part I, Report (1922), p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

34. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 84 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

35. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 87 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

36. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 108 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

37. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 109 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

38. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 110 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

39. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 293, s.v. Cocanada Town (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

40. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 488, s.v. Anantapur Town (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

41. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 114 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

42. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

43. Hemingway, Godavari (1907), p. 194 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

44. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 94 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

45. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 95 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

46. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

47. Hemingway, Godavari (1907), p. 170 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

48. Madras Government, Revenue Department, G.O. No. 2233, 9 December 1933, Settlement — Resettlement (East Godavari, West Godavari and Kistna) — Introduction Report, p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

49. G.O. No. 2233, Revenue (1933), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

50. Maclean, Manual of the Administration, Vol. I (1885), p. 167, “Inam Commission” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

51. Hemingway, Godavari (1907), p. 179 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

52. Hemingway, Godavari (1907), p. 180 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

53. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 101 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

54. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 100 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

55. Gazetteer of the Nellore District, brought up to 1938, Vol. A (1942), p. 269 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

56. Vadivelu, Aristocracy (1903), p. 61 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

57. Family History of Venkatagiri Rajas (1922), p. 130 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

58. Francis, Vizagapatam (1907), p. 338, s.v. Vizianagram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

59. Francis, Vizagapatam (1907), p. 340 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

60. Vadivelu, Aristocracy (1903), p. 40 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

61. Vadivelu, Aristocracy (1903), p. 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

62. Hemingway, Godavari (1907), p. 237, s.v. Pithapuram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

63. Harold A. Stuart, Madras District Manuals: North Arcot, Vol. I (1895), p. 175 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

64. Stuart, North Arcot (1895), p. 176 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

65. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165, s.v. Godavari Canals (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

66. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 168, s.v. Kistna Canals (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

67. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 84 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

68. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 51 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

69. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 180, s.v. Kurnool-Cuddapah Canal (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

70. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 181, s.v. Kurnool-Cuddapah Canal and Buckingham Canal (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

71. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 182, s.v. Buckingham Canal (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

72. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 75 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

73. Hemingway, Godavari (1907), p. 133 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

74. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 76 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

75. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 294, s.v. Cocanada Town (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

76. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 30 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

77. Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Madras, Vol. I (1883), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

78. Census of 1881: Madras, Vol. I (1883), p. 18, Table No. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

79. Francis, Anantapur (1905), p. 85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

80. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 25 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

81. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 81 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

82. Hemingway, Godavari (1907), p. 272, s.v. Rampa (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

83. Hemingway, Godavari (1907), p. 273 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

84. Hemingway, Godavari (1907), p. 274 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

85. Hemingway, Godavari (1907), p. 275 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

86. Hemingway, Godavari (1907), p. 276 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

87. Hemingway, Godavari (1907), p. 284, s.v. Addatigela (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

88. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), pp. 96, 100 (1922 rising↗ (opens in a new tab), end in 1924↗ (opens in a new tab)). ↩

89. Hemingway, Godavari (1907), p. 154 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

90. Hemingway, Godavari (1907), p. 155 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

91. Hemingway, Godavari (1907), p. 156 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

92. Hemingway, Godavari (1907), p. 157 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

93. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 305, s.v. Kistna District (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

94. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 315, s.v. Kistna District (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

95. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 326, s.v. Masulipatam Town (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

96. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 347, s.v. Nellore District (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

97. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 455, s.v. Bellary Town (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

98. Andhra University, The Annual Register 1935–36 (1935), p. 51, “Succession Lists of Officers” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

99. The India Office and Burma Office List 1947, p. 206, record of service of Viscount Goschen (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

100. Census of India, 1931: Madras, Part I (1932), p. 62 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

101. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 125 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

102. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), pp. 19–20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

103. Regani, Highlights (1956), p. 49 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

104. Regani, Highlights (1956), p. 56 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

105. Regani, Highlights (1956), pp. 114–117 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

106. Regani, Highlights (1956), pp. 150–154 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

107. Regani, Highlights (1956), pp. 141–142 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

108. Census 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nalgonda District (1964), p. A 12. ↩

109. Report of the Linguistic Provinces Commission, 1948, p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

110. G.O. No. 2233, Revenue (1933), pp. 1–2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩